16. ve 17. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu askeri sancaklarında renkler ve semboller

Yıl 2025, Sayı: 2, 1 - 28, 25.12.2025

Hasan Eren Ölmez

Öz

Bir milletin ortak değerlerini yansıtan sancaklar, içerlerinde barındırdıkları renkler, semboller ve yazılarla; ait oldukları millet, devlet veya grup hakkında pek çok detayı da vermektedirler. Bir millete ait sancaklar, zaman içerisinde değişikliklere uğrasalar da birbirini takip eden bazı benzer öğeleri içermeleriyle devamlılık göstererek o milletin tarihi ve kültürel değerleri hakkında önemli bilgileri verirler. Sancaklar, köklü bir geçmişe sahip pek çok millette olduğu gibi Türklerde de önemli bir yere sahiptir. Dünya tarihinde en çok devlet kuran milletlerden biri olan Türklerin devlet sancaklarındaki sembolik unsurlar, tarihte olduğu gibi günümüzde de çeşitli yansımaları ile devam etmektedir. Günümüzde Osmanlı İmparatorluğu çatısı altında yaşamış çok sayıda milletin kurduğu devletin bayraklarında da bu yansımalar açıkça görülmektedir. Türk devletlerindeki sancaklarda İslamiyet öncesi ve sonrası köklü sembolik değişimler açıkça görülmekte olup bu araştırmada ise İslamiyet sonrası sancaklar ele alınmaktadır. Araştırmada, Türklerin İslamiyet sonrası kurduğu devletlerden biri olan Osmanlı Devleti'nin imparatorluk sürecine doğru gelişen ordu yapısındaki düzenlemeler ile şekillenen 16. ve 17. yüzyıllara ait bazı askeri sancaklar; renkleri, sembolleri ve anlamları üzerinden değerlendirilmektedir. Bu askeri sancaklarda kullanılan çeşitli semboller ile renklerin incelendiği araştırmada, anlam yönünden benzerlik gösteren diğer bazı sancaklar da ele alınmıştır. Ayrıca, günümüzdeki bazı devletlerin bayrakları ile bu sancakların benzerlikleri de incelenmiş, literatür taraması yapılarak nitel bir araştırma yöntemi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Renk , Sembol , Bayrak , Sancak , Osmanlı

Symbols in the 16th and 17th century military flags of Ottoman Empire

Öz

Flags reflecting the common values of a nation, with the colors, symbols and writings they contain; they also give many details about the nation, state or group to which they belong. Flags belonging to a nation give important information about the historical and cultural values of that nation by continuously containing some similar elements that follow each other, even if they change over time. Flags have an important place in Turks as in many nations with a long history. Symbolic elements in the state flags of Turks, one of the most state-established nations in the history of the world, continue with their various reflections today as in history. Today, these reflections are clearly seen in the flags of the state established by many nationals who lived under the umbrella of the Ottoman Empire. In the flags of Turkish states, fundamental symbolic changes before and after Islam are clearly seen and post-Islamic flags are discussed in this research. In the study, some military flags from the 16th and 17th centuries, shaped by the arrangements in the structure of the army that developed towards the imperial process of the Ottoman Empire, one of the states established by the Turks after Islam; colors, symbols and meanings. In the research, various symbols and colors used in these military flags were examined and some other flags similar in meaning were also discussed. In addition, the similarities of these flags with the flags of some states today were examined and a qualitative research method was used by conducting a literature review.

Anahtar Kelimeler

Color , Symbol , Flag , Banner , Ottoman

Kaynakça

• Akarpınar, R. B. (2004). Sûfi kültüründe sembollerin yeri ve önemi hakkında bir deneme. Türkbilig Türkoloji Araştırmaları Dergisi, (7), 3–19. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/989164
• Arslan, M. (2020). Anadolu Türk mimarisinde Zülfikar tasvirleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli - Araştırma Dergisi, 95, 235–275. DOI:10.34189
• Avrupa Hun İmparatorluğu. (2021). Turkosfer. Erişim 1 Ekim, 2020, http://www.turkosfer.com/avrupa-hun-imparatorlugu/
• Bal, K. (2018). Tarihsel süreç içerisinde Bektaşiliğin Yeniçeriler içerisinde aldığı şekil. IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu (1. bs., s. 177–190). Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Türk Kültürü Açısından Hacı Bektaş-I Velî Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi. https://hacibayram.edu.tr/hbektasveli/iv-sempozyum?lang=tr-TR
• Beydiz, M. G. (2015). İstanbul Deniz Müzesi’ndeki kayıklar ve gemilerde kullanılan ağaç süslemeler (1828-1918) (Tez No: 54067) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Büyük Hun İmparatorluğu. (2021). Turkosfer. Erişim 4 Ocak, 2021, http://www.turkosfer.com/buyuk-hun-imparatorlugu/
• Çakmak, S. (2018). Kimlik oluşturma sürecinde Türk ve Moğol ulusal sembollerinin tarihsel izdüşümü. Folklor Akademi Dergisi, 1(1), 65–90. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/463344
• Çalışkan, N. ve Kılıç, E. (2015). Farklı kültürlerde ve eğitimsel süreçte renklerin dili. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(3), 69–85. http://kefad.ahievran.edu.tr/Kefad/ArchiveIssues/PDF/bce2d350-7952-e711-80ef-00224d68272d
• Çatalbaş, R. (2011). Türklerde hayvan sembolizmi ve din ilişkisi. Turan Stratejik Araştırmalar Merkezi Dergisi, 3(12), 49–60. http://www.acarindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423931527.pdf
• Çoruhlu, Y. (2002). Türk mitolojisinin anahatları (E. Kocabıyık, Ed.). Kabalcı Yayınevi. https://turkalevi.files.wordpress.com/2017/02/yac59far-c3a7oruhlu-tc3bcrk-mitolojisinin-anahatlarc4b1.pdf
• Dağlar Macar, O. (2017). Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nin kurumsal tarihinde önemli bir deneyim: Trablusgarp Savaşı (1911-1912). BELLETEN, 81(292), 947–986. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/965142
• Döğüş, S. (2002). Bektaşîler ve Osmanlı yönetimi. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5, 287–299. http://isamveri.org/pdfdrg/D02897/2001_1/2002_1_DOGUSS.pdf
• Emniyet Genel Müdürlüğü. (2020). Vikipedi. Erişim 6 Aralık, 2020, https://tr.wikipedia.org/wiki/Emniyet_Genel_Müdürlüğü
• Genç, R. (1997). Türk inanışları ile millî geleneklerinde renkler ve sarı - kırmızı - yeşil. ERDEM İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 9(27), 1075–1110. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/688269
• Gümüştekin, N. (2011). Anadolu ve diğer kültürlerde işaret ve simgelerde anlam. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(26), 103–118. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/854294
• Köprülü, O. F. (1992). Bayrak. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt 5, 247-254)
• Kurtoğlu, F. (1992). Türk bayrağı ve ay yıldız. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Küçük, S. (2010). Eski Türk kültüründe renk kavramı. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, (54), 185–210. https://kutuphane.dogus.edu.tr/mvt/pdf.php
• Kütük, A. (2014). İslam/Türk devlet geleneğinde renkler ve anlamları. Türkiyat Mecmuası, 24(2), 133–170. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuturkiyat/issue/18522/195479
• Maden, F. (2015). Yeniçerilik-Bektaşilik ilişkileri ve Yeniçeri isyanlarında Bektaşiler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli - Araştırma Dergisi, 73, 173–202. DOI:10.12973
• Mahmud Şevket, P. (1902). Osmanlı teşkilatı ve kıyafet-i askeriyesi. Mekteb-i Harbiye Matbaası. http://ia800905.us.archive.org/31/items/osmanlitekitatve00mahmuoft/osmanlitekitatve00mahmuoft.pdf
• Martykan, J. (1999). A history of Ottoman military flags. Southern African Vexillological Association. 260 – 269. https://www.scribd.com/document/517357298/Martykan-HistoryOfOttomanMilitaryFlags
• Mazlum, Ö. (2011). Rengin kültürel çağrışımları. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (31), 125–138. https://kutuphane.dogus.edu.tr/mvt/pdf.php
• Meydan, C. ve Yıldız, G. (2018). Bir iletişim aracı olarak 'tekstilller'. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(2), 905–915. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/494340
• Okcu, A. (2007). Kur’an’da renkler. Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, (28), 127–163. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atauniilah/issue/2720/36207
• Ögel, B. (1984). Türk kültür tarihine giriş VI (Cilt. 6). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Ölmez, Z. (2015). Ebulgazi’ye göre Oğuz boylarının damgaları ve kuşları. 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu içinde, (s. 729–750). https://www.academia.edu/17292017/
• Öz, M. (2013). Zülfikar. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi. https://cdn.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/44/C44024279.pdf
• Özey, B. (2013). Bektaşîlik-Yeniçeri Ocağı ilişkisi (Tez No. 345016) [Yüksek lisans tezi Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://katalog.marmara.edu.tr/eyayin/tez/eTez023743.pdf
• Öztürk, Ş. (2015). Türk kültüründe renk kavramı ve renklerin maddi kültür unsurlarına yansıması (Tez No. 412170) [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Öztürk, Ş. (2019). Türk kültüründe aslan. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 2(2), 18–39. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/708283
• Rayman, H. (2002). Nevrûz ve Türk kültüründe renkler. Millî Folklor Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi, (53), 10–15. http://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/hayrettin_rayman_turk_kulturunde_renkler_nevruz.pdf
• Safevîler. (2020, 27 Aralık). Vikipedi. Erişim 27 Aralık, 2020, https://tr.wikipedia.org/wiki/Safevîler Sembol. Türk Dil Kurumu Sözlükleri. içinde Erişim 6 Aralık, 2020. https://sozluk.gov.tr/
• Soysal, M. E. (2010). Tarihsel süreçte bayrak ve sancaklarımız. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 17(42), 209–239. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunitaed/issue/2881/39744
• Temel Eğinli, A. ve Kardelen Nazlı, A. (2018). Kültürün koruyucu gücü: Kültürel semboller. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Medya ve İletişim Araştırmaları Hakemli E-Dergisi, (2), 56–74. https://dergipark.org.tr/tr/pub/egemiadergisi/issue/36758/408169
• Topbasan, Ş. (2018). Günlük yaşama etkileri bakımından renk kavramının kültürel göstergelerle olan ilişkisi (Tez No. 535558) [Yüksek lisans tezi, Giresun Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Uca, A. (2007). Türk toplumunda Nevruz - II. Atatürk Üniversitesi, 14(33), 151–182. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/33029
• Yıldız, A. (2020). Kültürel bir gösterge olarak renk sembolizmi ve beyaz’ın kültürel işlevleri. Türk Ekini Dergisi, 2020/1(6), 37–49. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1163219
• Yozgat, S. (2019). Türk mitolojisindeki grafik sembollerin günümüz logo tasarımlarına yansımaları: Kuş figürü örneği (Tez No. 581131) [Yüksek lisans tezi, Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.