SELÇUKLULAR ZAMANINDA SAVAŞIN EN BÜYÜK EYLEMLERİNDEN BİRİ: PUSU

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 37, 49 - 75, 20.01.2026

Hasan Yenidoğan

https://doi.org/10.46953/askeritarih.1640378

Öz

Dünya tarihine bakıldığında antik çağlardan günümüze kadar insanlığın pusu tekniğinden istifade ettiği görülmektedir. Savaşın bir sanat olarak tespit edildiği dönemlerde pusu, tarihi değiştiren bir faaliyet ya da savaşların en büyük eylemi olarak kabul görmüştür. Türk ordularının, özellikle de hızlı atlara sahip, hafif silahlarla donanan ve savaşçılığıyla bilinen Selçukluların, pusu ve baskın gibi savaş tekniklerini etkin bir şekilde kullandığı bilinmektedir. Bu çalışmada Selçukluların, Horâsân’da devlet olma mücadelesi verdiği tarihten, yıkıldıkları tarihe kadar geçen sürede pusu tekniğinden nasıl istifade ettiği ele alınmıştır. Çalışmanın birinci ve ikinci bölümlerinde pusu hakkında genel bir değerlendirme yapılmış, pusuda görevli askerler ve atlar hakkında bilgi verilmiştir. Bir sonraki bölümde, pusu için nerelerin tercih edildiği, askerlerin bu hususta ne tür konulara dikkat ettiği anlatılmıştır. Dördüncü bölümde pusu kurarken hangi yöntemlere başvurulduğu üzerinde durulmuş ve pusu yöntemlerinden biri olan sahte ri’cat, detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Selçuklular, pusu tekniğiyle defalarca düşmanlarını mağlup etse de zaman zaman düşmanın kurduğu pusudan kurtulamamışlardır. Çalışmanın son kısmında Selçukluların muhtemel bir pusuya karşı ne tür tedbirler aldığı anlatılmış ve pusuya maruz kalan orduların nasıl bir strateji izlemesi gerektiği üzerinde durulmuştur. Bu çalışma savaş sanatını anlatan eserlerden, vakâyinâmelerden, siyâsetnâmelerden, edebî eserlerden ve modern kaynaklardan istifade edilerek oluşturulduğundan alana önemli derecede katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Selçuklular , Savaş , Pusu , Sahte Ricat , Baskın.

Kaynakça

• AKSARÂYÎ; Kerîmüd-dîn Mahmûd; Musâmeretu’l-ahbâr, Neş. Osman Turan, TTK, Ankara, 1420/1999.
• ARISTOTELES; Âdâb-ı Harb ve Üslûb-ı Ceng: Savaş Adabı ve Ahlakı, haz. Özer Şenödeyici, Büyüyen Ay, İstanbul, 2014.
• ATTLEIATES, Mikhael; Tarih, çev. Bilge Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2008.
• CUVEYNÎ, ‘Atâ Melik; Târîh-i Cihânguşâ, C I-II, Neş. Mîrzâ Muhammed-i Kazvînî, Leiden, 1329/1911-1334/1916; çev. Mürsel Öztürk, 3 cilt birleştirilmiş Birinci Baskı, TTK, Ankara, 2013.
• DEMİRKENT, Işın; Haçlı Seferleri, Dünya Yayıncılık, İstanbul, 1997.
• DOKUR, İbrahim Doğukan; Bozkır Orduları: Savaş ve Kuşatma Stratejileri, Karakum Yayınları, Ankara, 2018.
• DURMUŞ, İlhami; “Eski Türk Savaş Araç-Gereç ve Taktiği”, Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, S 4, 2019.
• EL-CÂHİZ; Hilafet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri, çev. Ramazan Şeşen, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1988.
• EL-CÛZCÂNÎ; Minhâc-i Sirâc; Tabakât-i Nâsirî, C I, Neş. Abdu’l-Hayy Habîbî, Kâbil, 1342/1963, Kısmi çev. Erkan Göksu, TTK, Ankara, 2015.
• EL-ENSARÎ; Tefrîc el-Kurûb fî Tedbîr el-Hurûb (A Muslim Manual of War), ed. and Tra. by George T. Scanlon, American University at Cairo Press, Cairo, 1961, 2012.
• EL-HUSEYNÎ; Ahbâru’d-devleti’s-Selcûkiyye, çev. Necati Lügal, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1943.
• EL-MAKDİSÎ; Kitâbü’r-ravzateyn fî ahbâri’d-devleteyn, C 1, çev. Zakir Kadiri Urgan, Ankara, TTK Kütüphanesi, nr. T/0052’de yayımlanmamış Türkçe trc.
• EL-MÂVERDÎ; Nasîhatü’l-mülûk, Neş. Hazar Muhammed Hazar, Mektebat el-Felah, Kuveyt, 1983/1403.
• ER-RÂVENDÎ; Râhatü’s-sudûr ve âyetü’s-sürûr, Neş. Muhammed İkbâl, Brill, Tahran, 1364/1985; çev. Ahmed Ateş, I-II, TTK, Ankara, 1999.
• ET-TARSÛSÎ; ‘Alî Merdî; Tabsiratu erbâbi’l-elbâb fî keyfiyyeti’n-necât fî’l-hurûb, Neş. Muhammed Hekimoğlu, Divan Kitap, Ankara, 2009.
• FAHR-İ MUDEBBÎR; Âdâbu’l-harb ve’ş-şecâ‘a, Neş. Ahmed Suheylî-yi Hânsârî, Tahran, 1346/1967.
• FREELY, John; At Üstünde Fırtına: Anadolu Selçukluları, çev. Neşenur Domaniç, Doğan Kitap Yayınları, İstanbul, 2012.
• GÖKSÜ, Erkan; Okla Yükselen Millet: Türklerde Ok ve Okçuluk, Kömen Yayınları, Konya, 2013.
• GÖMEÇ, Sadettin Yağmur; “Kök Türkler ve Uygurlar Çağında Türk Ordu Teşkilatına Umumî Bir Bakış”, Hunlardan Günümüze Türk Askerî Kültürü, ed. A. Sefa Özkaya, Kronik Yayınları, İstanbul, 2019.
• GUIGNES, Joseph de; Hunların, Türklerin, Moğolların ve Daha Sair Tatarların Tarih-i Umumisi, C 1, çev. Hüseyin Cahit, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2018.
• HILDINGER, Erik; Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to 1700 A.D., Spellmount, New York, 1977.
• HILLENBRAND, Carole; Malazgirt Muharebesi, Alfa Yayınları, İstanbul, 2015.
• HINZ, Walter; İslam’da Ölçü Sistemleri, çev. Acar Sevim, Marmara Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 1990.
• İBN BÎBÎ; el-Evâmiru’l-ʿAlâʾiyye fi’l-umûri’l-ʿAlâʾiyye, C 2, çev. Mürsel Öztürk, TTK, Ankara, 2014.
• İBN HASSÛL; Tafzîlü’l-Etrâk ‘Ala Sâ’iri’l-Ecnâd, Neş. Abbas Azzavî; çev. Şerafeddin Yaltkaya, “İbn Hassûl’un Türkler Hakkında Bir Eseri”, Belleten, IV/14-15’ten ayrı basım, İstanbul, Maarif Matbaası, 1940.
• İBNÜ’L-ADÎM; Zübdetü’l-Haleb min târîhi Haleb’de Selçuklular, çev. Ali Sevim, TTK, Ankara, 2014.
• İBNÜ’L-ESÎR; el-Kâmil fi’t-târîh, C 9, 10, çev. Abdulkerim Özaydın; Bahar Yayınları, İstanbul, 1991.
• KAFESOĞLU, İbrahim; Türk Millî Kültürü, Ötüken Yayınları, İstanbul, 1998.
• KANDEMİR, M. Yaşar; “Muhaddis”, TDVİA, C 30, Ankara, 2020.
• KARAKUŞ, Nadir; “Haçlı Seferlerinin Kırılma Noktalarından Nehru’l-Kelb Savaşı:1100”, Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 10/20, 2023.
• KÂŞGARLI MAHMÛD; Dîvân-i Lugâti’t-Türk, çev. Serap Tuğba Yurtsever, Kabalcı Yayınları, İstanbul, 2005.
• KEEGAN, John; Savaş Sanatı Tarihi, çev. Füsun Doruker, Gençlik Yayınları, İstanbul, 1995.
• KHONIATES, Niketas; Historia, çev. Fikret Işıltan, TTK, Ankara, 1995.
• KOCA, Salim; “Büyük Selçuklu Devleti’nde Ordu”, Hunlardan Günümüze Türk Askerî Kültürü, ed. A. Sefa Özkaya, Kronik Yayınları, İstanbul, 2019.
• KOCA, Salim; “Türkiye Selçuklu Tarihinin Akışını Değiştiren ve Anadolu’nun Kaderini Belirleyen Savaş: Kösedağ Bozgunu”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, C 37, 2016.
• KOCA, Salim; Selçuklularda Ordu ve Askerî Kültür, Berikan Yayınevi, Ankara 2005.
• KOMNENA, Anna; Alexiad-Malazgirt’in Sonrası, çev. Bilge Umar, İnkılap Kitabevi, İstanbul, 1996.
• MAURICE’S STRATEGIKON; çev. George T. Dennis, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, 1984.
• MAZAHERİ, Ali; Ortaçağda Müslümanların Yaşayışları, çev. Bahriye Üçok, Varlık Yayınları, İstanbul, 1972.
• MÎRHÂND; Ravzatu’s-safâ’ fî sîreti’l-enbiyâ ve’l-mulûk ve’l-hulefâ, C 4, Neş. Cemşid Keyanfer, Tahran, 1385/2006.
• MÜTERCİM ÂSIM EFENDİ; Burhân-ı Katı, ed. Mürsel Öztürk-Derya Örs, Türk Dil Kurumu Yayınları, İstanbul, 2009.
• NICOLLE, David; Saracen Faris 1050-1250 AD, Osprey, London, 1994.
• NİZÂMU’L-MULK; Siyâset-nâme (Siyeru’l-Mulûk), çev. Mehmet Altay Köymen, TTK, Ankara, 1999.
• ODO OF DEUIL; De Profectione Ludovici VII in Orientem, Tra. Virginia Gingerick Berry, Colombia University Press, New York, 1948.
• OMAN, C. W. C.; Ok, Balta ve Mancınık (Ortaçağda Savaş Sanatı 378-1515), çev. İsmail Yavuz Alogan, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2002.
• ÖGEL, Bahaeddin; Türk Kültür Tarihine Giriş: Türklerde Ordu, Ordugâh ve Otag, C 7, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2000.
• ÖZAYDIN, Abülkerim; “Aynîcâlût Savaşı”, TDVİA, C 4, İstanbul, 1991.
• ÖZAYDIN, Abdülkerim; “Büyük Selçuklular’ın Hizmetinde Bir Aile: Porsukoğulları”, Tarih Dergisi-Turkish Journal of History, S 71, 2020.
• ÖZAYDIN, Abdülkerim; “Kılıçarslan II”, TDVİA, C 25, İstanbul, 2022.
• ÖZDAL, Ahmet N.; Türklerin Savaş Sanatı: Aldatıcı Taktikler, Farklılaşan Stratejiler, Timaş Yayınları, İstanbul, 2019.
• REŞÎDU‘D-DÎN FAZLULLÂH; Câmi’u’t-tevârîh, C 1-2, Neş. Ahmed Ateş, Kitap Dünyası, Tahran, 1362/1983; çev. GÖKSU, Erhan- GÜNEŞ, H. Hüseyin; Selenge Yayınları, İstanbul, 2010.
• SALİHPUL, Cemşid; Ferheng-i Câmi’ Fârsî Fârsî be Türkî-yi İstanbûlî, C I, Tebrîz, 1370/1991.
• SEVİM, Ali-MERÇİL, Erdoğan; Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilât ve Kütür, Türk Tarih Kurumu Yayınları; Ankara, 1995.
• SEVİM, Ali; “Malazgirt Muharebesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (TDVİA), C 27, Ankara, 2003.
• SEVİM, Ali; Malazgirt Meydan Savaşı, TTK, Ankara, 1971.
• SIBT İBNÜ’L-CEVZÎ; Mirʾâtü’z-zamân fî târîhi’l-aʿyân’da Selçuklular, çev. Ali Sevim, TTK, Ankara, 2011.
• TAŞAĞIL, Ahmet; “Türk Askerî Tarihinin Başlangıcı: Hun Tarihi”, Hunlardan Günümüze Türk Askerî Kültürü, ed. A. Sefa Özkaya, Kronik Yayınları, İstanbul, 2019.
• TAŞAĞIL, Ahmet; “Türk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (TDVİA), C 41, İstanbul, 2012.
• TOPARLI, Recep-VURAL, Hanifi-KARAATLI, Recep; Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2007.
• TURAN, Osman; Selçuklular Zamanında Türkiye, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2002.
• TURTÛŞÎ, Muhammed b.; Sirâcü’l-mülûk, çev. Said Aykut, İhsan Yayınları, İstanbul, 2011.
• ÜSTÜNER Kaplan; “Kerr û Ferr (Vur-Kaç) Savaş Taktiğinin Divan Şiirlerine Yansıması”, Akademik Kaynak, S 2(3), 2017.
• ÜZÜM, İlyas; “Rec‘at”, TDVİA, C 34, İstanbul, 2007.
• YENİDOĞAN, Hasan; Büyük Selçuklu Ordusunda Sefer Organizasyonu, Nobel Bilimsel, Ankara, 2024.
• YÛSUF HÂS HÂCİB; Kutadgu Bilig, haz. Mustafa S. Kaçalin, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara, 2020.