Türk Solunun Yeniden Doğuş Döneminde 1946 TSP-TSEKP Tartışmaları

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de çok partili siyasal yaşama geçiş sürecinde Türk solunun yeniden şekillenmesini, 1946 yılında kurulan Türkiye Sosyalist Partisi (TSP) ile Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi (TSEKP) arasındaki ideolojik ve politik tartışmalar çerçevesinde incelemektedir. Esat Adil Müstecaplıoğlu liderliğindeki TSP’nin benimsediği “millî sosyalizm” anlayışı ile Şefik Hüsnü Değmer öncülüğündeki TSEKP’nin Marksist-Leninist çizgisi arasındaki farklılaşma, Türkiye solunda ilerleyen yıllarda belirginleşecek olan ideolojik ayrışmaların temelini oluşturmuştur. Çalışmada, iki partinin programları, örgütlenme faaliyetleri ve dönemin basın organlarında yürüttükleri polemikler ele alınarak savaş sonrası Türkiye’de sosyalizmin geçirdiği dönüşüm analiz edilmektedir. Ayrıca partilerin demokrasi, sınıf mücadelesi, devletçilik, seçim politikaları ve Sovyetler Birliği’ne bakışları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. TSP ile TSEKP arasındaki tartışmaların yalnızca iki parti arasındaki politik rekabetten ibaret olmadığı, aynı zamanda Türkiye’de sosyalist hareketin yönelimini belirleyen temel ideolojik ayrışmaları yansıttığı ortaya konulmaktadır. Bu bağlamda çalışma, 1946 sosyalist hareketinin yalnızca siyasal bir örgütlenme süreci değil, aynı zamanda Türk solunun sonraki dönemlerde yaşayacağı düşünsel ve örgütsel bölünmelerin başlangıç noktalarından biri olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Sosyalist Partisi
• Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi
• Esat Adil
• Şefik Hüsnü
• Türk Solu

The 1946 TSP-TSEKP Debates During the Rebirth Period of the Turkish Left

Öz

This study examines the reshaping of the Turkish left during Turkey’s transition to a multi-party political system through the ideological and political debates between the Socialist Party of Turkey (Türkiye Sosyalist Partisi, TSP) and the Socialist Workers’ and Peasants’ Party of Turkey (Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi, TSEKP), both founded in 1946. The divergence between the “national socialism” approach adopted by the TSP under the leadership of Esat Adil Müstecaplıoğlu and the Marxist-Leninist line represented by the TSEKP under the leadership of Şefik Hüsnü Değmer laid the foundations for the ideological divisions that would later become more visible within the Turkish left. The study analyzes the transformation of socialism in postwar Turkey by examining the programs of both parties, their organizational activities, and the polemics they conducted in the contemporary press. In addition, the parties’ approaches to democracy, class struggle, statism, electoral policies, and the Soviet Union are comparatively evaluated. It is argued that the debates between the TSP and the TSEKP were not merely a political rivalry between two parties, but also reflected the fundamental ideological divisions that shaped the direction of the socialist movement in Turkey. In this context, the study aims to demonstrate that the socialist movement of 1946 represented not only a process of political organization, but also one of the starting points of the intellectual and organizational fragmentations that the Turkish left would experience in subsequent decades.

Anahtar Kelimeler

• Socialist Party of Turkey
• Socialist Laborers’ and Peasants’ Party of Turkey
• Esat Adil
• Şefik Hüsnü
• Turkish Left

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). (t.y.). Fon Kodu: 30 10-0-0, Kutu: 79, Gömlek: 524, Sıra: 18.
2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). (t.y.). Fon Kodu: 490-1-0-0, Kutu: 436, Gömlek: 1808, Sıra: 2.
3. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). (1952). Fon Kodu: 30-1-0-0, Kutu: 67, Gömlek: 418, Sıra: 14.
4. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). (1952). Fon Kodu: 490-1-0-0, Kutu: 581, Gömlek: 1, Sıra: 1.
5. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). (t.y.). Fon Kodu: 525, Kutu: 38116, Gömlek: 155108, Sıra: 35.
6. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). (t.y.). Fon Kodu: 30 1-0-0, Kutu: 18, Gömlek: 104, Sıra: 7.
7. Türkiye Sosyal Tarih Araştırma Vakfı (TÜSTAV), Mete Tunçay Arşiv Fonu. (1952, 4 Haziran). TSP Merkez İcra Komitesi Kararları. Zarf No. 56, Tarama 4.
8. T.B.M.M Tutanak Dergisi(TBMMTD), Dönem:IX, Cilt:10, Toplantı:2, 19.XI.1951, s.18-19

9. T.B.M.M Tutanak Dergisi, Dönem:VIII, Cilt:4, Toplantı:1, 29.I.1947, s.71-72
10. Adiloğlu. (1946). T.S.P. seçime neden girmiyor. Gerçek, (4), 4.
11. Adiloğlu. (1950). Artık yeter. Gerçek, (4), 4.
12. Atılgan, B. (1946). Türkiye Sosyalist Partisi’nin programı. Gerçek, (2).
13. Babalık, N. (2003). Türkiye Komünist Partisi’nin sönümlenmesi (Yayımlanmış doktora tezi, Cilt 3). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
14. Belli, M. (1988). TKP üzerine. Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, 1934–1935.
15. Börklüce, M. (1950). Realite düşmanları. Gerçek, (6).
16. Fajon, E. (1946). Siyasi mücadele ve Marksizm. İstanbul: Türkiye Sosyalist Partisi Yayınları.
17. Gürsoy, S. (2019). Türk siyasal hayatında Esat Adil Müstecaplıoğlu ve Birinci Türkiye Sosyalist Partisi (1932–1946) (Yayımlanmış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
18. İleri, R. N. (2003). Kırklı yıllar-4: 1947 TKP davası. İstanbul: TÜSTAV Yayınları.
19. Karaca, E. (1988). Aldatıcı bir özgürlük ortamında iki sosyalist parti. Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, 1930–1931.
20. Kınay, S. U. (2012). Müstecabizâde Esat Adil’in hayatı ve eserleri üzerine bir inceleme (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Balıkesir.
21. Koca, M. (2017). "Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş Sürecinde Kurulan Sosyalist Partiler", İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2).
22. Müstacabi, E. A. (1950). Davamız, idealimiz, rehberimiz. Gerçek, (1).
23. Müstacabi, O. (1950). Nuhun gemicilerine zaruri bir ders. Gerçek, (3).
24. Müstahak olduğunuz cevap. (1950). Gerçek, (6).
25. Nesimi, A. (1977). Yılların içinden. İstanbul: Gözlem Yayınları.
26. Özdemir, A.U.(2014). , Çok Partili Hayata Geçiş Sürecinde Türk Solunun DP ve Hükümet ile İlişkileri 1945-1946, Atatürk Yolu Dergisi, (55)
27. Parti tarihi: Türkiye Komünist Partisi arayış yılları (1927–1965). (2021). İstanbul: Yazılama Yayınevi.
28. Sançar, N. (1966). Gizli komünist belgeleri. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
29. Sertel, Z. (2000). Hatırladıklarım (1905–1950). İstanbul: Remzi Kitabevi.
30. Sipahi, S. (2021). Türkiye Komünist Partisi Öncülerinden Şefik Hüsnü’nün Moskova’ya Gönderdiği Rapor Çerçevesinde, İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Türkiye’de Komünizm, Avrasya Beşeri Bilim Araştırmaları Dergisi, 1(2).
31. Tevetoğlu, F. (1967). Türkiye’de sosyalist ve komünist faaliyetler (1910–1960). Ankara: Ayyıldız Matbaası.
32. TÜSTAV. (2010). Dr. Şefik Hüsnü Deymer: Yaşam öyküsü ve vazife yazıları. İstanbul: Sosyal Tarih Yayınları.
33. Gerçek. (1950). Nuh Çarpıldı. 22 Mart, s. 3.
34. Nuhun Gemisi. (1950). Nuh Çarpıyor:4. 1 Mart.
35. Nuhun Gemisi. (1950). Nuh Çarpıyor: 4a. 8 Mart.
36. Nuhun Gemisi. (1950). Nuh Çarpıyor: 4b.15 Mart.
37. Nuhun Gemisi. (1950). Nuh Çarpıyor: 4c. 22 Mart.
38. Nuhun Gemisi. (1950). Nuh Çarpıyor: 4d. 5 Nisan.
39. Nuhun Gemisi. (1950). Nuh Çarpıyor: 4e. 26 Nisan.
40. Gerçek. (1950). Rus düşmanlığı ve Amerikan aleyhdarlığı. 22 Şubat, s. 2.
41. Yığın. (1946). Tarih karşısında Atatürk. 15 Kasım, s. 3.
42. Gerçek. (1946). Türkiye Sosyalist Partisi antidemokratik mevzuat ve sistem değişmedikçe seçimlere girmiyor. 10 Temmuz, s. 1–3.
43. Gerçek. (1946). Türkiye Sosyalist Partisi Programı. 7 Temmuz, s. 3.
44. Gerçek. (1946). Türkiye Sosyalist Partisi Programı. 8 Temmuz, s. 2.
45. Gerçek. (1946). Türkiye Sosyalist Partisi Programı. 10 Temmuz, s. 4.
46. Gerçek. (1946). Türkiye Sosyalist Partisi Programı. 11 Temmuz, s. 4.
47. Yığın. (1950). Cumhuriyet bayramı. 29 Ekim, s. 3.
48. Gerçek. (1950). Çin Halkçı Cumhuriyeti. 22 Şubat, s. 4.
49. Gerçek. (1950) İstismar yerli olursa mesele yok. 1 Mart, s. 3.
50. (Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü. (1982). Türk Ceza Kanunu. https://adlisicil.adalet.gov.tr/Resimler/SayfaDokuman/1982019151032765%20Say%C4%B1l%C4%B1%20T%C3%BCrk%20Ceza%20Kanunu.pdf)