‘ANTİK’ KENTLE YAŞAMAK: BİR MEDRESE’NİN GÖLGESİNDE

Öz

Çalışma, Isparta İli Atabey İlçesi’nde yer alan Seleukeia Sidera ve Agrae Antik Kentleri’nin çevresinde yaşayan halkın antik kalıntılarla olan ilişkisini inceleyen bir projenin verilerinin değerlendirildiği bir ön rapor niteliğindedir. Araştırma kapsamında Atabey İlçe Merkezi, Bayat Köyü ve Kuleönü Beldesi’nde yaşayan 33-90 yaş aralığında 37 kişiyle görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Yerel halkın antik kalıntılara dair bakış açısı, bu kalıntılarla olan fiziksel ve kültürel teması ile bunlara yükledikleri anlamlar araştırılmaya çalışılmıştır. Özellikle devşirme malzeme kullanımı ve bu nesnelerin halk belleğindeki yeri önemli ipuçları sunmuştur. Proje sürecinde kaynak kişilere antik kentler ve kalıntılar ile çevrelerinde bulunan devşirme malzemeler üzerine düşüncelerini ve yaklaşımlarını ölçmek üzere tasarlanmış 17 açık uçlu soru yöneltilmiştir. Sorular kaynak kişilerin sosyo-kültürel yapılarını ölçmek üzere tasarlanmış kişisel soruların yanı sıra, yakın çevrelerinde bulunan antik kalıntılarla çocukluklarından itibaren süregelen ilişkilerini anlamak amacıyla tasarlanmıştır. Son sorular ise yakın çevrelerinde bulunan devşirme malzemeler konusundaki farkındalıklarını ve bu kalıntıları nasıl anlamlandırdıklarını ölçmeyi amaçlar. Ertokuş Medresesi ‘antika’ taşlarının yerel halk tarafından anlamlandırılması bakımından ilk kez bu çalışmada ele alınmıştır. Ertokuş Medresesi, Türkiye Selçuklu mimarisinin bölgedeki nadir örneklerinden biridir. Medrese, plan özellikleri ve süsleme unsurlarıyla dikdörtgen planlı yapı şeklinde olup doğu-batı yönünde inşa edilerek kapalı tip medreseler grubuna girmektedir. Yapı, Atabey İlçesi’nin bugün hâlâ taşıdığı tarihî ve kültürel mirasın merkezinde yer almakta ve bölgedeki halkın belleğinde de önemli bir yer tutmaktadır. Yapının duvarları, yakın çevrede yer alan Seleukeia Sidera ya da Agrae antik kentinden taşınan devşirme malzeme kullanılarak inşa edilmiş olmalıdır. Antik Dönem taşlarının devşirme malzeme olarak kullanıldığı bu medresenin halkın gözünde ve kent kültürel belleğinde kutsal bir anlam taşıdığı anlaşılmaktadır. Medreseye dair anlatılan efsaneler, halkın kalıntılar ile olan ilişkisini çeşitli efsaneler ile anlamlandırma çabası olarak değerlendirilmektedir. Elde edilen verilere göre, yerel halkın kültürel miras ile olan ilişkisinin yüzeysel farkındalığın ötesine geçmediğini ve kalıntıların, günlük yaşamla gelenek-görenekler ile bütünleşerek yeni anlamlar kazandığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel Miras
• Antik Dönem
• Devşirme Malzeme
• Seleukeia Sidera
• Agrae

LIVING WITH THE ‘ANCIENT’ CITY: UNDER THE SHADOW OF A MADRASA

Öz

This preliminary report evaluates the data collected from the project examining the connection between people living around the ancient cities of Seleukeia Sidera and Agrae, located in the Atabey district of Isparta province, and the ancient ruins. As part of the research, 37 people aged 33–90 living in the Atabey district centre, Bayat village and Kuleönü township were interviewed. The above mentioned project investigated the local community's perspective on the ancient ruins, their physical and cultural contact with them, and the meanings they attribute to them. In particular, the use of recycled materials and the role of these artefacts in collective memory provided valuable insights. During the project, 17 open-ended questions were asked of the informants to gauge their thoughts and attitudes towards ancient cities, ruins and recycled materials found in their surroundings. These questions aimed to measure the socio-cultural structures of the informants and to understand their relationship with the ancient ruins in their immediate surroundings, which has endured since childhood. The final questions aimed to measure the informants' awareness of the recycled materials in their surroundings and their interpretation of these ruins. This paper focuses on observations specific to the Ertokuş Madrasa. This study is the first to discuss the local community's interpretation of the 'antique' stones of the Ertokuş Madrasa. The Ertokuş Madrasa is a rare example of Seljuk architecture in the region. This rectangular structure features distinctive elements and decorative details. It is oriented east-west and belongs to the closed-type madrasa group. Located at the heart of the historical and cultural heritage that the Atabey district still carries today, the structure holds an important place in the memory of the local people. The building's walls were likely constructed using recycled materials brought from the ancient cities of Seleukeia Sidera and Agrae, which are located in the immediate vicinity. This madrasa, which incorporates ancient stones as recycled materials, is believed to hold sacred significance in the eyes of the people and within the cultural memory of the city. The legends surrounding the madrasa are believed to be an attempt to interpret the relationship between the people and the ruins. Data obtained reveals that the local people's relationship with their cultural heritage goes beyond superficial awareness, with the ruins acquiring new meanings through integration with daily life and customs.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Heritage
• Antiquity
• Spolia
• Seleukeia Sidera
• Agrae

Kaynakça

1. Arık, R. (1994), Göller Bölgesi Arkeolojik-Kültürel-Turistik Araştırma ve Değerlendirme Projesinin Tanıtımı ve Gelişimi. İçinde: Göller Bölgesi Arkeolojik-Kültürel-Turistik Araştırma ve Değerlendirme Projesi (1-28).
2. Aslanapa, O. (2011), Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
3. Büyüksaraç G. B. ve Gürsu, I. (2017), Kültürel Miras Bağlamında Yerel Ekonomi ve Kadın Emeği: Aspendos (Belkıs) Çalışması. G. Şimşek, M. Aslan, D. İ. Erdoğan, A. Can, B. Erat (Eds.) İçinde: Kültürel Miras ve Kadın (339-356) Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi.
4. Büyüksaraç, G. B. (2020). Türkiye’de Koruma Siyaseti ve Yerel Topluluklar: Köprülü Kanyon Millî Parkı Örneği, Antropoloji, 40, 14–36. https://doi.org/10.33613/antropolojidergisi.811301 Büyüksaraç, G. B. (2021). Zerk'de Günlük Yaşamın Arkeolojisi: Yerleşme, Maddi Kültür, Toplumsal Bellek. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
5. Çakmak, A. ve Yağcı, M. (2017). Mübârizüddîn Ertokuş ve Osmanlı Dönemi Atabey Medresesi Evkafı. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18 (1), 59–81. https://doi.org/0.5578/jss.36296
6. Çelik, Ç. (2017). Kuzeybatı Pisidia Bölgesi (Seleukeia, Apollonia, Tymandos ve Konana) Alınlıklı Mezar Stelleri. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 42, 45–66.
7. De Jong, L., Dijkstra, T. M., Hürmüzlü, B., Kaşka, G. ve Slawisch, A. (2023). Dealing with the dead in Roman Seleukeia Sidera. Anatolica, 49, 93–155. https://doi.org/10.2143/ANA.49.0.3292772
8. Göde, H. A. (2010). Isparta Efsaneleri. Isparta: Fakülte Kitabevi.

9. Hürmüzlü, B., Köker, H., ve Mörel, A. (Eds.). (2019). Antik Dönem’den Günümüze Isparta’nın Kültürel Mirası. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Yayınları.
10. Hürmüzlü, B., ve Kılınç, G. (2022a). Agrae Antik Kenti ve çevresi. Ç. Şenkul ve B. Hürmüzlü (Eds.) İçinde: Doğal ve kültürel mirasın Paleo-Kuleönü Gölü’ndeki izleri: 50 Bin Yılın Öyküsü (265–273). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Yayınları.
11. Hürmüzlü, B. ve Kılınç, G. (2022b). Kuleönü ve Çevresinde Su, Göl, Bataklık. Ç. Şenkul ve B. Hürmüzlü (Eds.) İçinde: Doğal ve kültürel mirasın Paleo-Kuleönü Gölü’ndeki izleri: 50 Bin Yılın Öyküsü (pp. 360–372). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Yayınları.
12. Hürmüzlü, B., Talloen, P., Sönmez, B. ve Togan, S. (Eds.). (2023). Seleukeia Sidera I: Overview of the Archaeological Excavations and Research at Seleukeia Sidera (2019–2022). İzmir: Myrina Yayınları.
13. Iversen, P. (2015). Inscriptions from Northwest Pisidia. Epigraphica Anatolica 48: 1-85.
14. Karaca, B. (2022). Isparta, Gönen ve Ağros (11–19. yüzyıllar). Ç. Şenkul ve B. Hürmüzlü (Eds.) İçinde: Doğal ve kültürel mirasın Paleo-Kuleönü Gölü’ndeki İzleri: 50 Bin Yılın Öyküsü (285–340). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Yayınları.
15. Kinney, D. (2006). The Concept of Spolia. C. Rudolph (Ed.) İçinde: A Companion to Medieval Art: Romanesque and Gothic in Northern Europe. (233-252). Oxford: Blackwell Publishing.
16. Köker, H. (2023). History of Seleukeia Sidera. B. Hürmüzlü, P. Talloen, B. Sönmez, S. Togan (Eds.) İçinde: Seleukeia Sidera I – Overview of the Archaeological Excavations and Research at Seleukeia Sidera (2019-2022) (31-50). İzmir: Myrina Yayınları.
17. Kuban, D. (2008). Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
18. Şenkul, Ç. ve Hürmüzlü, B. (Eds.). (2022). Doğal ve Kültürel Mirasın Paleo-Kuleönü Gölü’ndeki İzleri: 50 bin yılın öyküsü. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Yayınları.
19. Uysal, A. O. (1994). Atabey Ertokuş Bey Medresesi Kazı Çalışmaları. İçinde: Göller Bölgesi Arkeolojik-Kültürel-Turistik Araştırma ve Değerlendirme Projesi (pp. 77-94).
20. Uzunçarşılı, İ. H. (1929). Afyon Karahisar, Sandıklı, Bolvadin, Çay, İsaklı, Manisa, Birgi, Muğla, Milas, Peçin, Denizli, Isparta, Atabey ve Eğirdir’deki kitabeler ve Sahip, Saruhan, Aydın, Menteşe, İnanç, Hamit Oğulları Hakkında Malumat. Ankara: Devlet Matbaası.