Assessment of Flood Potential in the Sarıçay Basin (Çanakkale) Using Hydromorphometric Analyses

Öz

The Sarıçay Basin is located in the South Marmara Region and within the borders of Çanakkale province. The Sarıçay which originates from peaks of the plateau where it is deeply buried and flows into the Dardanelles Gorge. The Sarıçay Basin covers an area of 460 km².The aim of this study is to evaluate the flood potential of the Sarıçay Basin according to the morphometric analysis values applied to the eight sub-basins of the basin. In this context, the study employed 11 morphometric analyses. These analyses encompass linear (bifurcation ratio, stream length ratio, drainage texture ratio, surface flow length), areal (basin shape ratio, stream density, drainage density) and relief (relief ratio, ruggedness ratio, hypsometric integral, time of concentration) parameters. Based on the findings, the analysis values obtained were evaluated according to three flood susceptibility classes: high (15-12.1), medium (12-9.1) and low (9-6). Accordingly, the Kirazlı, Nurkaya and Değirmen sub-basins have high flood potential; the Kestane and Kayalık sub-basins have medium flood potential; and the Sarıçay, Kocaçay and Karaburunlar sub-basins have low flood potential. According to the morphometric analysis evaluation of both the Sarıçay and its sub-basins, the Sarıçay Basin is a basin with medium flood potential, corresponding to the drainage texture value.

Anahtar Kelimeler

• Sarıçay Basın
• Hydromorphometric Analys
• Flood
• Çanakkale

Sarıçay Havzası'nda (Çanakkale) Taşkın Duyarlılığının Hidromorfometrik Analizlerle İncelenmesi

Öz

Sarıçay Havzası Güney Marmara Bölgesi’nde ve Çanakkale il sınırlarında konumlanmaktadır. Kollarıyla birlikte plâto satıhlarını derince parçalayarak gömülen ve bu satıhların yüksek zirvelerinden kaynağını alarak Çanakkale Boğazı’na dökülen Sarıçay’ın havza alanı 460 km² dir. Bu çalışmanın amacı da Sarıçay Havzası’nın taşkın potansiyel durumunu havzanın sekiz alt havzasına uygulanan morfometrik analiz değerlerine göre ele almaktır. Bu amaç kapsamında çalışmanın yöntemi çizgisel (çatallanma oranı, akarsu uzunluk oranı, drenaj tekstür oranı, yüzeysel akış uzunluğu), alansal (havza şekil oranı, akarsu sıklığı, drenaj yoğunluğu) ve rölyef (rölyef oranı, engebelilik oranı, hipsometrik integral, akım toplanma zamanı) parametrelerini kapsayan 11 morfometrik analizin uygulanmasına dayanmaktadır. Elde edilen bulgular doğrultusunda analiz değerleri yüksek (15-12,1), orta (12-9,1) ve düşük (9-6) olmak üzere 3 sınıf taşkın duyarlılık sınıfına göre değerlendirilmiştir. Buna göre Kirazlı, Nurkaya ve Değirmen alt havzaları yüksek; Kestane ve Kayalık alt havzaları orta; Sarıçay, Kocaçay ve Karaburunlar alt havzaları ise düşük taşkın potansiyeline sahiptir. Gerek Sarıçay’ın gerekse de alt havzaların morfometrik analiz çıktılarının değerlendirmesine göre Sarıçay Havzası, drenaj tekstür değerinde karşılık bulan orta sınıf taşkın potansiyeline sahip bir havzadır.

Anahtar Kelimeler

• Sarıçay Havzası
• Hidromorfometrik Analiz
• Taşkın
• Çanakkale

Kaynakça

1. Avcı, V., Dölek, İ., & Uzelli, T. (2023). Araklı ve çevresinde (Trabzon) Sel ve Taşkına Neden Olan Derelerin Morfometrik Analizlerle Taşkın Duyarlılıklarının Belirlenmesi. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi, 13(3), 1024-1054.
2. Bezınska, G. V., & Stoyanov, K. S. (2019). Modelling And Hydro-Morphometric Analysis Of Sub-Watershed. A Case Study of Mesta River Southwestern Bulgaria. European Journal of Geography, 10(2), 77-88.
3. Cengiz, A. E., & Gönüz, A. (2011). Ekolojik açıdan kentsel alan kullanımları: Çanakkale kent merkezi örneği. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 42(1), 79-89.
4. Cürebal, İ. (2004). Madra Çayi Havzasinin Hidrografik Özelliklerine Sayisal Yaklaşim. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(11), 11-24.
5. Cürebal, İ. (2006). Strahler Yöntemiyle Komşu Akarsu Havzalarının Karşılaştırmalı Analizi: Mıhlı Ve Şahin Dereleri. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 71-84.
6. Cürebal, İ., & Erginal, A. E. (2007). Mıhlı Çayı Havzası’nın Jeomorfolojik Özelliklerinin Jeomorfik İndislerle Analizi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 6(19), 126-135.
7. Das, S., & Pardeshi, S. D. (2018). Morphometric analysis of Vaitarna and Ulhas River Basins, Maharashtra, India: using geospatial techniques. Applied Water Science, 8(6), 158.
8. Dilley M, Chen RS, Deichmann U, Lerner-Lam A, Arnold M, Agwe J, Buys P, Kjekstad O, Lyon B, Yetman G. (2005). Natural Disaster Hotspots: A Global Risk Analysis (Vol. 5). World Bank Publications.

9. Dursun, İ., & Babalık, A. A. (2025). Isparta Darıdere Havzasında Morfometrik Özellikler Ve Erozyon Dinamiklerinin Değerlendirilmesi: Entropi Tabanlı WASPAS Yöntemi İle Havza Önceliklendirmesi. Turkish Journal of Forestry, 26(3), 212-223.
10. Elbaşı, E., & Özdemir, H. (2018). Marmara Denizi Akarsu Havzalarının Morfometrik Analizi. Coğrafya Dergisi, (36), 63-84.
11. Esen, F. (2022). Ayancık Çayı Havzası’nda (Sinop) Meydana Gelen Taşkın Olaylarının Havza Morfometrisi Açısından Değerlendirilmesi. International Journal Of Geography And Geography Education (IGGE), 47, 233-257.
12. Fural, Ş., Cürebal, İ., & İnan, F. (2019). Elmalı'da (Antalya) Yağışın Tetiklediği Sel, Taşkın Ve Çamur Akıntısı Afetlerinin Jeomorfolojik Analizi. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, (3), 49-61.
13. Görgülü, E., & Göl, C. (2021). Coğrafi Bilgi Sistemleri İle Havza Morfometrik Analizi: Sarayköy Göleti Havzası (Çankırı) Örneği. Anadolu Orman Araştırmaları Dergisi, 7(2), 107-118.
14. Horton, R. E. (1945): Erosional Development Of Streams And Their Drainage Basins; Hydrophysical Approach To Quantitative Morphology. Geological Society Of America Bulletin, 56(3), 275-370.
15. Jasmin, I., & Mallikarjuna, P., (2013): Morphometric Analysis Of Araniar River Basin Using Remote Sensing And Geographical İnformation System İn The Assessment Of Groundwater Potential, Arabian Journal Of Geosciences, 6(10), 3683-3692.
16. Kamuş, A. O., & Dutucu, A. A. (2023). Hidromorfometrik Analizlerle Esmahanım Deresi Havzasının Taşkın Duyarlılığının Belirlenmesi. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, (11), 1-21.
17. Keller, E. A. ve Pinter, N., (2002): Active tectonics: Earthquakes, Uplift, and Landscape, New Jersey, Prentice Hall. Korkmaz, Ş. (2024). Sarıçay Taşkınları ve Çanakkale Şehri (1869-1901). ASSOS İnsan ve Toplum Bilimlerinde Araştırmalar Dergisi, 1(2), 1-15.
18. Kundzewicz, Z. W., Pińskwar, I., & Brakenridge, G. R. (2013). Large Floods İn Europe, 1985–2009. Hydrological Sciences Journal, 58(1), 1-7.
19. Mahala, A. (2020). The Significance Of Morphometric Analysis To Understand The Hydrological And Morphological Characteristics in Two Different Morpho-Climatic Settings. Applied Water Science, 10(1), 1-16. Matpay, B. (2024). Büyükdere Havzasına (Hizan-Bitlis) Ait Alt Havzaların Hidromorfometrik Analizlerle Taşkın Duyarlılıklarının Korelasyonu. lnternational Journal of Geography and Geography Education, (53), 242-261.
20. MTA, (2002): 1/500.000 ölçekli Türkiye Jeoloji Haritası İstanbul Paftası.
21. MTA, (2002): 1/500.000 ölçekli Türkiye Jeoloji Haritası İzmir Paftası.
22. Ocak, F., & Bahadır, M. (2020). Örnek Taşkın Risk Modeli Oluşturulması ve Ünye Şehrindeki Derelere Ait Taşkın Risk Analizleri. Journal of Academic Social Science Studies, 13(80).
23. Özcan, O. (2008). Sakarya Nehri Alt Havzasının Taşkın Riski Analizinin Uzaktan Algılama ve CBS İle Belirlenmesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Bilişim Enstitüsü.
24. Özdemir, H. (2007). Havran Çayı Havzasının (Balıkesir) CBS Ve Uzaktan Algılama Yöntemleriyle Taşkın Ve Heyelan Risk Analizi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı, İstanbul.
25. Özdemir, H., & Bird, D. (2009). Evaluation Of Morphometric Parameters Of Drainage Networks Derived From Topographic Maps And Dem İn Point Of Floods. Enviromental Geology, 56, 1405–1415.
26. Reddy, G. P. O., Maji, A. K., Gajbhiye, K. S. (2004). Drainage Morphometry And İts İnfluence On Landform Characteristics in A Basaltic Terrain, Central India–A Remote Sensing And GIS Approach, International Journal Of Applied Earth Observation and Geoinformation, 6(1), 1-16.
27. Saha, S., Das, J., & Mandal, T. (2022). Investigation Of The Watershed Hydro-Morphologic Characteristics Through The Morphometric Analysis: A Study On Rayeng Basin İn Darjeeling Himalaya. Environmental Challenges, 7, 100463.
28. Schumm, S. A. (1956): Evolution Of Drainage Systems And Slopes İn Badlands At Perth Amboy, New Jersey. Geological Society Of America Bulletin, 67(5), 597-646.
29. Singh, D., Karan, K., Singh, S. K., Chauhan, P., & Berndtsson, R. (2023). Fusing Morphometric Characteristics With Extreme Precipitation İndices For İdentifying The Most Vulnerable Sub-Basin At Risk of Flooding. Journal of Hydro-environment Research, 50, 44-56.
30. Smith, K. G., (1950): Standards For Grading Texture Of Erosional Topography, American Journal Of Science. 248(9), 655-668.
31. Strahler, A. N. (1952): Hypsometric (Area-Altitude) Analysis Of Erosional Topography, Geological Society Of America Bulletin, 63(11), 1117-1142.
32. Strahler, A. N. (1964): Quantitative Geomorphology Of Drainage Basin And Channel Networks, Handbook Of Applied Hydrology, New York, pp. 4.39-4.76.
33. Turoğlu, H., & Aykut, T. (2019). Ergene Nehri Havzası İçin Hidromorfometrik Analizlerle Taşkın Duyarlılık Değerlendirmesi. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, (2), 1-15.
34. Turoğlu, H., & Dölek, İ. (2011). Floods And Their Likely İmpacts On Ecological Environment İn Bolaman River Basin (Ordu, Turkey). Research Journal Of Agricultural Science, 43(4), 167-173.
35. Tutul, M. A. K., & Sarker, R. (2024). Evaluating Flood Risk Vulnerability in Bangladesh's Old Brahmaputra River Basin Through Hydro-Morphometric Analysis. American Journal of Environmental Engineering, 14(1), 21-29.
36. Uslan, E., & Ulugergerli, E. (2024). Çanakkale’de 1962 ve 1964 Yıllarında Oluşan Çay Taşkınları Üzerine Bir İnceleme. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (16), 15-32.
37. Utlu, M., & Özdemir, H. (2018). Havza Morfometrik Özelliklerinin Taşkın Üretmedeki Rolü Biga Çayı Havzası Örneği. Coğrafya Dergisi, (36), 49-62.