Erken Bizans Dönemi'nde Assos Gymnasionu’nun Kullanımı: 2021 ve 2022 Yılları Kazıları Bulguları

Yıl 2026, Cilt: 3 Sayı: 1, 66 - 82, 05.01.2026

Mehmet Ayaz

Öz

1880’lerin başında Amerikan Arkeoloji Enstitüsü adına çalışan araştırmacılar tarafından tanımlanan Assos Gymnasionu, kentin ana girişi olan Batı Kapısı’ndan agoraya uzanan ana caddenin kuzey kenarında yer almaktadır. MÖ 2. yüzyılda inşa edilen yapı, Erken Bizans Dönemi’ndeki siyasi ve dini dönüşümlere paralel olarak farklı bir kullanıma dönüşmüş; üzerine inşa edilen kilise ve konutlarla birlikte karmaşık bir mimari bütünlük oluşturmuştur. Amerikan kazılarında, yapının üzerinde narteks bölümü mozaiklerle kaplı bir Erken Bizans Dönemi kilisesi tespit edilmiştir. Yaklaşık yüz elli yıl sonra, 2021’de bu kilisenin güney nefine bitişik tonozun işlevini araştırmak amacıyla başlatılan kazılar 2022 yılında da sürdürülmüştür. Bu makalede, iki kazı sezonu boyunca elde edilen bulguların genel bir değerlendirmesi yapılmaktadır. Kazılar, tonozun mahzen benzeri bir yer altı mekânının üzerini örttüğünü ve doğusunda iki ek mekânın bulunduğunu göstermiştir. Mimari bulgular, bu yapıların en az iki evreli olduklarını ortaya koymaktadır. Yapıların zeminleri kazılmadığı için inşa tarihleri henüz bilinmemektedir. Kazılan mekânlardan birinde, içe çökmüş çatının altında ele geçen I. Justinus sikkesi ile başka bir mekânda bulunan iki Gaza amphorası, 518–527 yıllarında yapıların hâlen işlevsel olduklarını göstermektedir. Üzerlerindeki dolguda ele geçen 7. yüzyıla ait buluntular, yapıların bulunduğu alanın geç evre kullanımına işaret etmekle birlikte, bu buluntuların yapıların ayakta olduğu döneme mi yoksa sonrasına mı ait oldukları belirsizdir.

Anahtar Kelimeler

Assos , Gymnasion , Erken Bizans Dönemi

Etik Beyan

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

Destekleyen Kurum

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı

Teşekkür

Makale yazarı, Assos Kazı Başkanı Prof. Dr. Nurettin Arslan’a, bu konunun araştırılmasına izin verdiği için teşekkürlerini sunar. Ayrıca, değerli önerilerinden dolayı kazı ekibi üyesi Prof. Beate Böhlendorf-Arslan’a ve kazı ile belgelendirme süreçlerine katkıda bulunan Ramazan Dalip, Seçkin Akçiçek, Gamze Yerli, Ayla Ömeroğlu ve Gözde Ayaz’a da teşekkür eder.

The Use of the Assos Gymnasion in the Early Byzantine Period: Evidence from the 2021 and 2022 excavation season

Öz

Identified in the early 1880s by researchers working on behalf of the Archaeological Institute of America, the Gymnasion of Assos is located along the northern edge of the main street that extends from the city’s main entrance, the West Gate, toward the agora. Built in the 2nd century BCE, the structure was transformed in line with the political and religious changes of the Early Byzantine Period, forming a complex architectural ensemble together with the church and residential buildings constructed over it. During the American excavations, an Early Byzantine church with a narthex decorated with mosaics was discovered above the structure. Nearly one hundred and fifty years later, excavations initiated in 2021 to investigate the function of the vault adjoining the southern nave of this church continued through 2022. In this article, a general evaluation of the findings obtained over two excavation seasons is presented. The excavations revealed that the vault covered an underground, cellar-like space and that two additional rooms were located to its east. Architectural evidence indicates that these buildings had at least two construction phases. Since the floors of the structures have not yet been excavated, their construction dates remain unknown. A coin of Justin I found beneath the collapsed roof in one of the excavated spaces, along with two Gaza amphorae discovered in another, suggests that the buildings were still in use between 518 and 527 CE. Artifacts dating to the 7th century, recovered from the fill above these structures, indicate a later phase of occupation in the area, although it is unclear whether they relate to the period when the buildings were still standing or to a subsequent phase.

Anahtar Kelimeler

Assos , Gymnasion , Early Byzantine Period

Kaynakça

• Arslan, N., & Bakan, C. (2012). Assos mozaikleri. Journal of Mosaic Research, 5, 1–11.
• Arslan, N. (2024). Assos – Behram: Tarih / Arkeoloji / Diplomasi. İstanbul: Ege Yayınları.
• Arslan, N., Böhlendorf-Arslan, B., Bakan, C., & Ayaz, M. (2022). 2019–2020 yılı Assos kazı faaliyetleri. İçinde A. Özme (Ed.), 2019–2020 yılı kazı çalışmaları (ss. 419–434). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Arslan, N., Böhlendorf-Arslan, B., Bakan, C., Ergün, N., & Ayaz, M. (2023). 2021 yılı Assos kazı çalışmaları. Kazı Sonuçları Toplantısı, 42(4), 249–264.
• Arslan, N., Böhlendorf-Arslan, B., Ergün, N., & Akçiçek, S. (2024). Assos 2022 yılı çalışmaları. Kazı Sonuçları Toplantısı, 43(6), 267–284.
• Bellinger, A. R. (1966). Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: Cilt 1, Anastasius I to Maurice (491–602) (A. R. Bellinger & P. Grierson, Ed.ler). Washington, DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection.
• Bergman, S. M., & Oliver, A., Jr. (1980). Ancient glass in the Carnegie Museum of Natural History, Pittsburgh. Pittsburgh, PA: Board of Trustees.
• Böhlendorf-Arslan, B. (2021). Assos in der Spätantike und in frühbyzantinischer Zeit. İçinde Veränderungen von Stadtbild und urbaner Lebenswelt in spätantiker und frühbyzantinischer Zeit: Assos im Spiegel städtischer Zentren Westkleinasiens (Byzanz zwischen Orient und Okzident, Cilt 23, ss. 23–90). Heidelberg: Propylaeum.
• Ceylan, B. (2005). Spolia: Geç Antik Dönem’de yapılar ve yapı elemanlarının ikinci kullanımları. İçinde Eskiçağ’ın mekânları / zamanları / insanları: ODTÜ Mimarlık Tarihi Yüksek Lisans ve Doktora Programı Araştırmaları Sempozyumu III (2–3 Haziran 2003, ODTÜ, Ankara) (ss. 74–84). İstanbul: Homer Kitabevi ve Yayıncılık.
• Clarke, J. T. (1882). Report on the investigations at Assos, 1881. Boston: A. Williams and Co.; London: N. Trübner and Co.
• Clarke, J. T., Bacon, F. H., & Koldewey, R. (1902). Investigations at Assos: Expedition of the Archaeological Institute of America; Drawings and photographs of the building and objects discovered during the excavations of 1881, 1882, 1883. London: Bernard Quaritch & Co.; Cambridge, MA: Archaeological Institute of America; Leipzig: Karl W. Hiersemann.
• Hayes, J. W. (1972). Late Roman pottery. London: The British School at Rome.
• Hayes, J. W. (2008). Roman pottery: Fine-ware imports (The Athenian Agora, Cilt 32). Princeton, NJ: American School of Classical Studies at Athens.
• Iliescu, I., & Bottez, V. (2021). Late Roman lamps discovered in Istros, on the Acropolis Centre-South Sector (2013–2020 campaigns). İçinde A. Bădescu ve diğ. (Ed.ler), Studies and researches in history and archaeology (Peuce, XIX, ss. 181–224). Tulcea.
• Jacobs, I. (2012). The creation of the Late Antique city: Constantinople and Asia Minor during the “Theodosian Renaissance”. Byzantion, 82, 113–164.
• Mısırlı, A., & Özgüven, H. B. (2020). Bizans Dönemi’nde kentin dönüşümü: Hamam ve hamam-gymnasium yapılarının yeniden kullanımı. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 3(2), 391–401.
• Pieri, D. (1998). Les importations d’amphores orientales en Gaule méridionale durant l’Antiquité tardive (IVe–VIIe siècles apr. J.-C.). İçinde L. Rivet & S. Saulnier (Ed.ler), Importations d’amphores en Gaule du Sud, du règne d’Auguste à l’Antiquité tardive: Actes du Congrès d’Istres (21–24 mai 1998) (ss. 97–106). Marseille: SFECAG.
• Reynolds, P. (2005). Levantine amphorae from Cilicia to Gaza: A typology and analysis of regional production trends from the 1st to 7th centuries. İçinde J. M. Gurt i Esparraguera, J. Buxeda i Garrigós, & M. A. Cau Ontiveros (Ed.ler), Late Roman coarse wares, cooking wares and amphorae in the Mediterranean (LRCW 1, ss. 563–611). Oxford: Archaeopress.
• Sommer, A. U. (2010). Die Münzen des Byzantinischen Reiches 491–1453: Mit einem Anhang: Die Münzen des Kaiserreichs von Trapezunt. Regenstauf: Battenberg Verlag.
• Strabo. (1929). Geography (Cilt 6, Books 13–14; H. L. Jones, Çev.). Loeb Classical Library 223. Cambridge, MA: Harvard University Press.