Yunus Emre’nin Risâletü’n-Nushiyye’sinde Gönül Telakkisi

Yıl 2026, Sayı: 35 , 115 - 127 , 31.03.2026

Hakan Tikdemir

https://doi.org/10.31455/asya.1777863

https://izlik.org/JA98WB27GY

Öz

İslam tasavvuf geleneğinde “gönül”, insanın maddi varlığının ötesindeki özünü temsil eden, Hakk’ın tecelli ettiği ve ilahi sırların saklı olduğu bir merkez olarak kabul edilir. Yunus Emre, bu kadim anlayışı Anadolu’nun irfan ikliminde Türkçenin en yalın ve en derin imkânlarıyla şiirlerinde işleyen bir “gönül eri”dir. Onun düşüncesinin merkezinde, gönlü nefsin karanlıklarından arındırıp ilahi aşk ve marifetle aydınlatma ideali yatar. Bu ideali, bir nasihatname olan Risâletü’n-Nushiyye’de sistematik bir biçimde öğütler. Eser, maddi ve manevi cihetleriyle bir bütün olan insanı, kötü huylardan arındırarak olgunlaştırmayı ve nihayetinde onu sırat-ı müstakime yönlendirerek Hakk’a vuslatını hedefler. Bu temel gaye doğrultusunda risale, seyr u sülûka çıkan salikler için yol gösteren kılavuz vazifesi görür. Bu çalışma, Risâletü’n-Nushiyye’de “gönül” kavramıyla ilgili beyitlerin tespit edilmesi ve Yunus’un kapsayıcı gönül tasavvuru çerçevesinde sistematik bir şekilde tahlil edilmesini amaçlamaktadır. Makalede, öncelikle gönlün seyr u sülûktaki mahiyeti ve “gönül eri” idealinin vasıfları ele alınmış, ardından gönülde hasar bırakan kibir, haset, öfke, cimrilik gibi nefsani hastalıkların teşhisi ve bu hastalıklara karşı tutumlar incelenmiştir. Ayrıca gönlün inşası, gönüllere girilmesi ve göz ile gönül arasındaki bağ irdelenmiştir. Çalışmanın sonucunda, Risâletü’n-Nushiyye’nin, Yunus’un “gönül ehli” yetiştirme hedefi doğrultusundaki irşadını nasihatname geleneği içerisinde bir araya getirdiği ve bu yönüyle onun gönül telakkisini yansıtan mühim bir eser olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Yunus Emre , Risâletü’n-Nushiyye , Nasihatname , Tasavvuf , Gönül

The Conception of the Heart in Yunus Emre's Risâletü’n-Nushiyye

https://izlik.org/JA98WB27GY

Öz

In the Islamic Sufi tradition, the heart is revered as the spiritual essence of a person and the primary locus for Divine manifestation. The Anatolian mystic poet Yunus Emre masterfully articulated this ancient understanding through the Turkish language in his didactic work, Risâletü’n-Nushiyye. This treatise serves as a comprehensive guide for seekers on the spiritual path, aiming to refine the human being by purifying the heart from the darkness of the ego. Its core ideal is to illuminate the heart through divine love and gnosis, directing the individual toward the straight path and ultimate union with the Divine. This study identifies and systematically analyzes the verses in Risâletü’n-Nushiyye that pertain to the concept of the heart, framing them within Yunus Emre's holistic worldview. It examines the nature of the heart in spiritual journey, the attributes of the ideal human of the heart, and the identification of detrimental ego-driven diseases such as arrogance, envy, anger, and miserliness, along with their proposed remedies. Furthermore, it explores nuanced concepts like the construction of the heart and its relationship with the eye. The work is thus revealed as a pivotal nasihatname (book of counsel) that encapsulates Yunus Emre's guidance for cultivating spiritually mature individuals.

Anahtar Kelimeler

Yûnus Emre , Risâletü'n-Nushiyye , Book of counsel , Sufism , Heart

Kaynakça

• Abdülkerim Kuşeyrî. (2013). Tasavvuf ilmine dair Kuşeyrî Risalesi. İlk Harf Yayınevi.
• Acar, M. C. (2019). Tasavvuf psikolojisinin dindarlığın tecrübî boyutu kapsamında değerlendirilmesi ve yeni bir tanım ihtiyacı. Artuklu Akademi, 6(2), 209-228.
• Açıkel, Y. (1998). “Nefsini bilen Rabbi’ni bilir” hadis mi, kelâm-ı kibar mı?. Süleyman Demirel Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 5, 173-200.
• Akbalık, E. (2013). Yunus Emre’nin şiirlerinde ‘gönül’ imgesi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(26), 20-28.
• Atar, F. (2011). Tedbir. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (c.40 s. 258-259). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Buhârî, “Îmân”, 39. Hadislerle İslâm. https://hadislerleislam.diyanet.gov.tr/sayfa.php?CILT=3&SAYFA=55 adresinden 15 Ağustos 2015 tarihinde erişildi.
• Cebecioğlu, E. (2009). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü. Ağaç Kitabevi Yayınları.
• Çağrıcı, M. (1997). Haset. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (c.16 s. 378-380). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Çakıroğlu, T. O. (2013). Yunus Emre Divanı’nda gönül. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi 5(9).
• Dinç, K. (2022). Yunus Emre’nin Risâletü’n-Nushiyye’sindeki tasavvuf anlayışı. (Tez No.: 790970). [Yüksek Lisans Tezi, Iğdır Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Eraydın, S. (2008). Tasavvuf ve tarikatlar. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
• Gölpınarlı, A. (2017). Tasavvuftan dilimize geçen deyimler ve atasözleri. İnkılâp Kitabevi.
• Güzel, A. (2021). Dinî-tasavvufî Türk edebiyatı el kitabı. (9. baskı). Akçağ Yayınları.
• Kara, M. (2021). Tasavvuf ve tarikatlar tarihi. (17. baskı). Dergâh Yayınları.
• Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15, 170-189.
• Köprülü, F. (1991). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. (7. Baskı). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Küçük, O. N. (2018). Bilgi Kaynağı ve Vasıtası Olarak “Kalb”. K. Özköse (Ed.). Tasavvuf el kitabı. (s. 48-56). Grafiker Yayınları.
• Muslu, R. (2018). Seyr u Sülûk Metotları. K. Özköse (Ed.). Tasavvuf el kitabı. (s. 336-365). Grafiker Yayınları.
• Pala, İ. (2002). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. L & M Yayınları.
• Sağlam, A., & Yiğitoğlu, M. (2014). Yunus Emre Divanı’nda “gönül yapmak” ve “gönül yıkmak” anlayışı. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(1), 34-43.
• Seyyar, A. (2003). Ahlâk terimleri (ansiklopedik sözlük). Beta Basım Yayın.
• Şimşek, S. (2017). Tasavvuf edebiyatı terimleri sözlüğü. Litera Yayıncılık.
• Tatcı, M. (1990). Yunus Emre divânı ıı tenkitli metin. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Tatcı, M. (2005). Risâletü’n-Nushiyye tenkitli metin. (2. baskı). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Tatcı, M. (2019a). Yûnus Emre yorumları işitin ey yârenler. (7. baskı). H Yayınları.
• Tatcı, M. (2019b). “Yunus Emre’den yolcuya öğütler Risâletü’n-Nushiyye. Türk Ekini, 4, 6-25.
• Tikdemir, H. (2024). Cumhuriyet Dönemi (1923-1999) âşık şiirinde dinî ve tasavvufî unsurlar. (Tez No.: 892931). [Doktora Tezi, Kastamonu Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Timurtaş, F. K. (1977). Yunus Emre divanı. Tercüman.
• Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Uludağ, S. (2005). Tasavvuf terimleri sözlüğü. (2. baskı). Kabalcı Yayınevi.
• Uludağ, S. (2021). Temel tasavvufî kavramlar. Ketebe Yayınları.
• Yazır, Elmalılı M. H. (2011). Kur’ân-ı Kerîm’in yüce meali (Sad. Mustafa Kasadar). Ravza Yayınları.
• Yılmaz, M. (2013). Kültürümüzde ayet ve hadisler ansiklopedik sözlük. Kesit Yayınları.