Özbek Türkçesi Söz Varlığında Yer Alan Çalgı Aletleri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

İnsanoğlunun varolduğu andan itibaren çeşitli araçlardan çalgı aleti yaptıkları ve bu çalgı aletlerini icra ettikleri bilinmektedir. Çalgılar, ait olduğu toplumun ihtiyaçlarına, yaşanılan bölgenin fizikî koşullarına, yapımında kullanılan ham maddelere göre şekillenmiştir. Öte yandan bazıları ise, kültürlerin etkileşimi sonucu öğrenilerek taşındığı bölgede yeni anlamlar kazanmıştır. Tarihî seyirde bu çalgı aletleri icra edildikleri kültürler içerisinde gelişerek günümüzdeki şekillerine ulaşmıştır. Özbek folkloru, zengin bir sözlü edebiyat, müzik, dans ve zanaat bileşimidir. Bu kültürel zenginliğin merkezinde çalgı aletleri önemli bir yer tutmaktadır. Türkistan, tarih boyunca müziğin yalnızca sanatsal değil, aynı zamanda sosyal bir iletişim aracı olarak görüldüğü kültürel bir ekosistem olmuştur. Orta Asya bozkırlarından Horasan’a, Semerkand’dan Kâşgar’a uzanan bu geniş alanda müzik; dinî törenler, halk kutlamaları, toplumsal dayanışma ve kimlik aktarımı gibi çok katmanlı işlevler üstlenmiştir. Özbekistan, bu kültürel sistemin merkezinde yer almaktadır. Bu çalışmada Özbek folkloründe önemli bir yere sahip olan çalgı aletleri incelenmiştir. İnceleme, "Özbek Tilining İzohli Lügati"nde yer alan çalgı aletleri ile sınırlandırılmıştır. Bunun yanı sıra çalışmanın daha anlaşılır olması bakımından çalgı aletleri dört ana başlık altında sınıflandırılmıştır. Özellikle tanınırlığının az olduğunu düşünülen çalgı aletlerinin fotoğrafları verilmiştir. Ayrıca çalışmanın sonunda oluşturduğumuz tabloda Türkiye Türkçesindeki karşılıkları verilerek Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasındaki ortak kültüre dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• çalgı aletleri
• kültür
• Özbek Türkleri

An Evaluation on Instruments in the Uzbek Vocabulary

Öz

It is known that human beings have been making musical instruments from various tools and performing these instruments since the moment they came into existence. Instruments are shaped according to the needs of the society they belong to, the physical conditions of the region they live in, and the raw materials used in their production. On the other hand, some of them were learned as a result of the interaction of cultures and gained new meanings in the region where they were brought. Throughout history, these instruments have developed within the cultures in which they were played and have reached their present form. Uzbek folklore is a rich combination of oral literature, music, dance and crafts. Musical instruments have an important place at the centre of this cultural richness. Throughout history, Turkestan has been a cultural ecosystem where music has been seen not only as an artistic but also as a social means of communication. In this vast area, stretching from the Central Asian steppes to Khorasan, from Samarkand to Kashgar, music has served multilayered functions, including religious ceremonies, public celebrations, social solidarity, and identity transmission. Uzbekistan lies at the center of this cultural system. In this study, musical instruments that have an important place in Uzbek folklore were examined. The study is limited to the musical instruments included in the "Uzbek Tilining Izohli Lügati". In addition, in order to make the study more understandable, the musical instruments are classified under four main headings. Photographs of musical instruments that are thought to be less well-known are given. In addition, the table we created at the end of the study highlighted the common culture between Uzbek Turkish and Turkish by giving their equivalents in Turkish.

Anahtar Kelimeler

• musical instruments
• culture
• Uzbek Turks

Kaynakça

1. Akbarov, İ. (1997). Musiqa Lugati, Oqutuvçi, Taşkent.
2. Akdağ, A. K. (2022). Anadolu’da ve yakın coğrafyalarda iki telli sazlar, İdil, 98, 1491-1504.
3. Ayangil, R. (2019). “Türk Dünyasının Müziği”. Türk Mûsikisi Atlası. Ankara: Yeni Türkiye yay., I: 3-17.
4. Ayazlı, Ö., & Taşkıran, H. İ. (2022). Eski Türkçe ‘sıpızgu’ üzerine bazı gözlemler. International Journal of Old Uyghur Studies, 4 (1), 1-20.
5. Enteriyeva, N. (2024). Bozkır müzik kültürü örneğinde Kırgız üflemeli çalgıları. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12 (41), 180-196.
6. Ganieva, I. (2019). "Özbek Müzik Kültürü", Türk Mûsikisi Atlası. Ankara: Yeni Türkiye yay., II: 223-226.
7. Holikov, K. B. (2020). Musiqa näzäriyäsi fänidän qısqaçä entsiklopedik musıqıy luġati, Okıtuvçi.
8. Kerimov, R. (2017). X.-XVII. Yüzyıllarda yakın ve orta doğuda müzik aletleri üzerine yapılan araştırmalar. Al-Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 1(3), 487-502.

9. Karomatli, F. M. (2004). Özbekistan, Türkiye ve Orta Asya'nın ulusal müzik geleneklerindeki ortak yönler. I. Uluslararası Tarihte Anadolu Müziği ve Çalgılar Sempozyumu, DÖSİMM Basımevi, 167-180.
10. Kurbonova, M. M. Sootnoşeniye Duxovıx i Udarnıx İnstrumentıc C Natsionalnımi Traditsiyami: Karnay, Surnay i Nogora.
11. Ögel, B. (2000). Türk kültür tarihine giriş, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları.
12. Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "Çindåvul" Maddesi, Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı, 2013.
13. Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "Dåvul" Maddesi, Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı, 2013.
14. Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "Duhol" Maddesi, Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı, 2013.
15. Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "Gorn" Maddesi, Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı, 2013.
16. Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "Musiqa" Maddesi, Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı, 2013.
17. Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "Musiqa Çålġu Asbåblari" Maddesi, Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı, 2013.
18. Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "Nåġårä" Maddesi, Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı, 2013.
19. Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "Tabla" Maddesi, Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı, 2013.
20. Saadet Abdullayeva, “Enchanting Sounds of Balaban” (Balabanın Büyüleyici Sesi), İRS Sanat, 1 (3), Yaz, 2015: 28-39.
21. Sertkaya, O. F. (2019). “Eski Türklerde Mûsikî Kültürü”. Türk Mûsikisi Atlası. Ankara: Yeni Türkiye yay., I: 75-123.
22. Şaripov, N. (2020). Hıstorıcal Evolutıon Of Uzbek Folk Musıcal Instruments, Vestnik Nauki i Obrazovaniya, 18 (96), 65-68.
23. Teke, T. (2015). Özbek Halk Edebiyatında Abdurrauf Fıtrat ve 'Özbek Klasik Müziği ve Onun Tarihi' Adlı Eseri, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi.
24. Tekin, F. (2008). Özbek Türkçesi Söz Varlığına Bir Bakış (XIX.Yüzyılın İkinci Yarısı-Xx. Yüzyıl Başları), Turkish Studies, 3/7: 608-618.
25. Vural, T. (2024, 11-13 Haziran). Özbek müziği. XI. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu, Xazar Universiteti Naşriyyatı, Bakü, Azerbaycan.
26. Türk Dil Kurumu. Türk Dil Kurumu sözlükleri. https://sozluk.gov.tr/ 15 Eylül 2025 tarihinde erişildi.
27. URL 1: https://depositphotos.com/tr/serie/142651513.html erişim tarihi: 02.07.2025
28. URL 2: https://people-travels.com/countries/uzbekistan-additional/uzbek-doira erişim tarihi: 02.07.2025
29. URL 3: https://handrummer.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/01/nogora.jpg erişim tarihi: 02.07.2025
30. URL 4:http://www.sinkopa.ru/news.php?action=view&cont_id=68 erişim tarihi: 02.07.2025
31. URL 5: http://www.sinkopa.ru/news.php?action=view&cont_id=64 erişim tarihi: 02.07.2025
32. URL 6: https://musicalka.com.ua/product/tarelka-dlya-barabanov-zalizo-hi-hat-14-extra-series erişim tarihi: 02.07.2025
33. URL 7: http://www.sinkopa.ru/news.php?action=view&cont_id=60 erişim tarihi: 02.07.2025
34. URL 8: http://www.sinkopa.ru/news.php?action=view&cont_id=114 erişim tarihi: 02.07.2025
35. URL 9: https://arxiv.uz/ru/documents/slaydlar/musiqa/musiqa-san-atida-milliy-cholg-ularning-o-rni erişim tarihi: 04 .07.2025
36. URL 10: https://meros.uz/ru/object/changqovuz erişim tarhi: 12.10.2025
37. URL 11: https://www.neyatolyesi.net/ozbekneyi erişim tarhi: 04.07.2025
38. URL 12: https://anadolutudam.anadolu.edu.tr/yayinlar/calgilar/sibizgi erişim tarhi: 04.07.2025
39. URL 13: https://music-museum.ru/collections/expomusic/surnaj.html erişim tarhi: 18.09.2025
40. URL 14: https://arxiv.uz/ru/documents/slaydlar/musiqa/musiqa-san-atida-milliy-cholg-ularning-o-rni erişim tarhi: 04.07.2025
41. URL 15: https://ziyouz.uz/ozbek-nasri/shahodat-ulug/shahodat-ulug-dombira-qissa/ erişim tarhi: 12.10.2025
42. URL 16: https://arxiv.uz/ru/documents/slaydlar/musiqa/musiqa-san-atida-milliy-cholg-ularning-o-rni erişim tarhi: 04.07.2025
43. URL 17: https://bufan.uz/ғижжак-ўзбек-миллий-мусиқа-асбоби/ erişim tarhi: 04.07.2025
44. URL 18: https://anadolutudam.anadolu.edu.tr/yayinlar/calgilar/setar erişim tarhi: 04.07.2025
45. URL 19: https://music-museum.ru/collections/expomusic/balalajka-rabotyi-s.-nalimova prinadlezhavshaya-n.p.-osipovu.html erişim tarhi: 04.07.2025
46. URL 20: https://ethnomir.ru/articles/russkie-gusli/ erişim tarhi: 04.07.2025
47. URL 21: https://anadolutudam.anadolu.edu.tr/yayinlar/calgilar/ceng-celtik erişim Tarihi: 05.11.2025
48. URL 22: https://arxiv.uz/ru/documents/slaydlar/musiqa/musiqa-san-atida-milliy-cholg-ularning-o-rni erişim Tarihi: 05.11.2025