Özbek Türkçesi Söz Varlığında Yer Alan Çalgı Aletleri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

İnsanoğlunun varolduğu andan itibaren çeşitli araçlardan çalgı aleti yaptıkları ve bu çalgı aletlerini icra ettikleri bilinmektedir. Çalgılar, ait olduğu toplumun ihtiyaçlarına, yaşanılan bölgenin fizikî koşullarına, yapımında kullanılan ham maddelere göre şekillenmiştir. Öte yandan bazıları ise, kültürlerin etkileşimi sonucu öğrenilerek taşındığı bölgede yeni anlamlar kazanmıştır. Tarihî seyirde bu çalgı aletleri icra edildikleri kültürler içerisinde gelişerek günümüzdeki şekillerine ulaşmıştır. Özbek folkloru, zengin bir sözlü edebiyat, müzik, dans ve zanaat bileşimidir. Bu kültürel zenginliğin merkezinde çalgı aletleri önemli bir yer tutmaktadır. Türkistan, tarih boyunca müziğin yalnızca sanatsal değil, aynı zamanda sosyal bir iletişim aracı olarak görüldüğü kültürel bir ekosistem olmuştur. Orta Asya bozkırlarından Horasan’a, Semerkand’dan Kâşgar’a uzanan bu geniş alanda müzik; dinî törenler, halk kutlamaları, toplumsal dayanışma ve kimlik aktarımı gibi çok katmanlı işlevler üstlenmiştir. Özbekistan, bu kültürel sistemin merkezinde yer almaktadır. Bu çalışmada Özbek folkloründe önemli bir yere sahip olan çalgı aletleri incelenmiştir. İnceleme, "Özbek Tilining İzohli Lügati"nde yer alan çalgı aletleri ile sınırlandırılmıştır. Bunun yanı sıra çalışmanın daha anlaşılır olması bakımından çalgı aletleri dört ana başlık altında sınıflandırılmıştır. Özellikle tanınırlığının az olduğunu düşünülen çalgı aletlerinin fotoğrafları verilmiştir. Ayrıca çalışmanın sonunda oluşturduğumuz tabloda Türkiye Türkçesindeki karşılıkları verilerek Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasındaki ortak kültüre dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Çalgı Aletleri
• Kültür
• Özbek Türkleri

Etik Beyan

Bu araştırma için etik kurul onayı gerekmemektedir.

An Evaluation of Musical Instruments in the Vocabulary of Uzbek Turkish

Öz

It is known that human beings have been making musical instruments from various tools and performing these instruments since the moment they came into existence. Instruments are shaped according to the needs of the society they belong to, the physical conditions of the region they live in, and the raw materials used in their production. On the other hand, some of them were learned as a result of the interaction of cultures and gained new meanings in the region where they were brought. Throughout history, these instruments have developed within the cultures in which they were played and have reached their present form. Uzbek folklore is a rich combination of oral literature, music, dance and crafts. Musical instruments have an important place at the centre of this cultural richness. Throughout history, Turkestan has been a cultural ecosystem where music has been seen not only as an artistic but also as a social means of communication. In this vast area, stretching from the Central Asian steppes to Khorasan, from Samarkand to Kashgar, music has served multilayered functions, including religious ceremonies, public celebrations, social solidarity, and identity transmission. Uzbekistan lies at the center of this cultural system. In this study, musical instruments that have an important place in Uzbek folklore were examined. The study is limited to the musical instruments included in the Uzbek Tilining Izohli Lugati. In addition, in order to make the study more understandable, the musical instruments are classified under four main headings. Photographs of musical instruments that are thought to be less well-known are given. In addition, the table we created at the end of the study highlighted the common culture between Uzbek Turkish and Turkish by giving their equivalents in Turkish.

Anahtar Kelimeler

• Musical Instruments
• Culture
• Uzbek Turks

Etik Beyan

Ethics committee approval is not required for this research.

Kaynakça

1. Abdullayeva, S. (2015). “Enchanting sounds of Balaban” (Balabanın büyüleyici sesi). İRS Sanat, 1(3), 28-39.
2. Akbarov, İ. (1997). Musiqa lugati, Oqutuvçi, Taşkent.
3. Akdağ, A. K. (2022). Anadolu’da ve yakın coğrafyalarda iki telli sazlar. İdil, 0(98), 1491-1504.
4. Ayangil, R. (2019). Türk Dünyasının müziği. Türk mûsikisi atlası İçinde (s. 3-17). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
5. Ayazlı, Ö. & Taşkıran, H. İ. (2022). Eski Türkçe ‘sıpızgu’ üzerine bazı gözlemler. International Journal of Old Uyghur Studies, 4(1), 1-20.
6. Devlet Bilimsel Yayınevi (2013). Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "çindåvul" maddesi. Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı.
7. Devlet Bilimsel Yayınevi (2013). Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "dåvul" maddesi. Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı.
8. Devlet Bilimsel Yayınevi (2013). Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "duhol" maddesi. Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı.

9. Devlet Bilimsel Yayınevi (2013). Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "gorn" maddesi. Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı.
10. Devlet Bilimsel Yayınevi (2013). Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "musiqa" maddesi. Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı.
11. Devlet Bilimsel Yayınevi (2013). Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "musiqa çålġu asbåblari" maddesi. Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı.
12. Devlet Bilimsel Yayınevi (2013). Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "nåġårä" maddesi. Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı.
13. Devlet Bilimsel Yayınevi (2013). Özbekistan Milli Ansiklopediyasi, "tabla" maddesi. Taşkent: Devlet İlmi Neşriyatı.
14. Enteriyeva, N. (2024). Bozkır müzik kültürü örneğinde Kırgız üflemeli çalgıları. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12(41), 180-196.
15. Ganieva, I. (2019). Özbek müzik kültürü. Türk mûsikisi atlası (Cilt: 2) İçinde (s. 223-226). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
16. Holikov, K. B. (2020). Musiqa näzäriyäsi fänidän qısqaçä entsiklopedik musıqıy luġati. Okıtuvçi.
17. Karomatli, F. M. (2004). Özbekistan, Türkiye ve Orta Asya'nın ulusal müzik geleneklerindeki ortak yönler. I. Uluslararası Tarihte Anadolu Müziği ve Çalgılar Sempozyumu Tam Metin Bildirileri İçinde (s. 167-180). DÖSİMM Basımevi.
18. Kerimov, R. (2017). X.-XVII. Yüzyıllarda yakın ve orta doğuda müzik aletleri üzerine yapılan araştırmalar. Al-Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 1(3), 487-502.
19. Kurbonova, M. M. Sootnoşeniye duxovix i udarnix instrumentic c natsionalnımi traditsiyami: Karnay. Surnay i Nogora.
20. Ögel, B. (2000). Türk kültür tarihine giriş. Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları.
21. Sertkaya, O. F. (2019). Eski Türklerde mûsikî kültürü. Türk Mûsikisi Atlası, (Cilt: 1) İçinde (s. 75-123). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
22. Şaripov, N. (2020). Historical evolution of Uzbek folk musical instruments. Vestnik Nauki i Obrazovaniya, 18(96), 65-68.
23. Teke, T. (2015). Özbek Halk Edebiyatında Abdurrauf Fıtrat ve 'Özbek Klasik Müziği ve Onun Tarihi' adlı eseri. [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi, Ankara.
24. Tekin, F. (2008). Özbek Türkçesi söz varlığına bir bakış, XIX. yüzyılın ikinci yarısı, XX. yüzyıl başları), Turkish Studies, 3(7), 608-618.
25. Türk Dil Kurumu (2025). Türk Dil Kurumu sözlükleri. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 15 Eylül 2025).
26. Vural, T. (2024, 11-13 Haziran). Özbek müziği. XI. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu, Xazar Universiteti Naşriyyatı, Bakü, Azerbaycan.
27. URL 1: https://depositphotos.com/tr/serie/142651513.html (Erişim Tarihi: 02.07.2025).
28. URL 2: https://people-travels.com/countries/uzbekistan-additional/uzbek-doira (Erişim Tarihi: 02.07.2025).
29. URL 3: https://handrummer.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/01/nogora.jpg (Erişim tarihi: 02.07.2025).
30. URL 4: http://www.sinkopa.ru/news.php?action=view&cont_id=68 (Erişim Tarihi: 02.07.2025).
31. URL 5: http://www.sinkopa.ru/news.php?action=view&cont_id=64 (Erişim Tarihi: 02.07.2025).
32. URL 6: https://musicalka.com.ua/product/tarelka-dlya-barabanov-zalizo-hi-hat-14-extra-series (Erişim Tarihi: 02.07.2025).
33. URL 7: http://www.sinkopa.ru/news.php?action=view&cont_id=60 (Erişim Tarihi: 02.07.2025).
34. URL 8: http://www.sinkopa.ru/news.php?action=view&cont_id=114 (Erişim Tarihi: 02.07.2025).
35. URL 9: https://arxiv.uz/ru/documents/slaydlar/musiqa/musiqa-san-atida-milliy-cholg-ularning-o-rni (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
36. URL 10: https://meros.uz/ru/object/changqovuz (Erişim Tarihi: 12.10.2025).
37. URL 11: https://www.neyatolyesi.net/ozbekneyi (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
38. URL 12: https://anadolutudam.anadolu.edu.tr/yayinlar/calgilar/sibizgi (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
39. URL 13: https://music-museum.ru/collections/expomusic/surnaj.html (Erişim Tarihi: 18.09.2025).
40. URL 14: https://arxiv.uz/ru/documents/slaydlar/musiqa/musiqa-san-atida-milliy-cholg-ularning-o-rni (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
41. URL 15: https://ziyouz.uz/ozbek-nasri/shahodat-ulug/shahodat-ulug-dombira-qissa/ (Erişim Tarihi: 12.10.2025).
42. URL 16: https://arxiv.uz/ru/documents/slaydlar/musiqa/musiqa-san-atida-milliy-cholg-ularning-o-rni (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
43. URL 17: https://bufan.uz/ғижжак-ўзбек-миллий-мусиқа-асбоби/ (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
44. URL 18: https://anadolutudam.anadolu.edu.tr/yayinlar/calgilar/setar (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
45. URL 19: https://music-museum.ru/collections/expomusic/balalajka-rabotyi-s.-nalimova prinadlezhavshaya-n.p.-osipovu.html (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
46. URL 20: https://ethnomir.ru/articles/russkie-gusli/ (Erişim Tarihi: 04.07.2025).
47. URL 21: https://anadolutudam.anadolu.edu.tr/yayinlar/calgilar/ceng-celtik (Erişim Tarihi: 05.11.2025).
48. URL 22: https://arxiv.uz/ru/documents/slaydlar/musiqa/musiqa-san-atida-milliy-cholg-ularning-o-rni (Erişim Tarihi: 05.11.2025).