Dereivka ve Botai Yerleşmeleri Örnekleminde Atın Evcilleştirilmesi

Öz

Bu çalışma, Dereivka ve Botai yerleşmelerinden elde edilen arkeolojik hayvan kalıntıları ve biyolojik verilerin karşılaştırmalı analizi yoluyla at evcilleştirme tartışmalarını değerlendirmektedir. Araştırmanın amacı, maddi buluntular ve genetik veriler ışığında Botai ve Dereivka atlarının evcilleştirme sürecinin hangi aşamasında yer aldığını yeniden yorumlamak ve tartışmaya eleştirel bir katkı sunmaktır. Sonuçlar, bu alanda daha önce yapılmış olan çalışmaların ele alınması, Dereivka ve Botai’nin karşılaştırmalı olarak incelenmesi ve değerlendirilmesi ile elde edilmiştir. Dereivka’da erken dönemde yoğun at avcılığının görülmesi bölgeyi önemli bir merkez olarak, hatta kimi araştırmacılara göre Kurgan Kültürü’nün ana yurdu olarak yorumlanmasına neden olmuştur. Kurgan Kültürü, proto-Hint-Avrupalıların kökenine ilişkin çalışmaların başında gelmektedir. Buna göre urheimat olarak belirlenen kimi bölgeler üzerinden Hint-Avrupalıların yayılımı bilimsel bir dil ile açıklanmaya çalışılmıştır. Hatta bu yayılımın sonucunda Hint-Avrupa dilinin gelişimi, Kurgan Hipotezi ile ilişkilendirilmiştir. Böylece bu tez ve tezin odağındaki merkezler, ölü gömme gelenekleri, at biniciliği gibi kavramlarla ön plana çıkmaktadır. Dereivka’nın konumu bu itibarla önem teşkil etmektedir. Botai ise yalnızca at avcılığı değil aynı zamanda biniciliğe ve evcilleştirmeye dair önemli kanıtlara sahiptir. Sonuçlar, proto-Hint Avrupalıların gelişiminin ve yayılımının Dereivka merkezli evcilleştirilmiş atlar üzerinden gerçekleştiği savının aksine Botai’nin evcilleştirme noktasında daha güçlü kanıtlara sahip olduğunu göstermektedir. Dereivka ve Botai yerleşimlerini öne çıkaran konu atın evcilleştirilmesine dair ilk emareler ve insanlık tarihinin şekillenmesinde önemli bir noktada duran insan-at ilişkilerinde belirleyici bir rol oynamasıdır.

Anahtar Kelimeler

• Dereivka
• Botai
• Yamnaya
• At
• Evcilleştirme

Etik Beyan

Araştırmamız doküman incelemesine dayalı olduğu için etik kurul onayını gerektirmemektedir.

The Domestication of Horse in the Sample of Dereivka and Botai Settlements

Öz

This study evaluates the debates on horse domestication through a comparative analysis of archaeological animal remains and biological data obtained from the Dereivka and Botai settlements. The aim of the study is to reinterpret the stage of the domestication process represented by the Botai and Dereivka horses in light of material evidence and genetic data, and to offer a critical contribution to the debate. The results were obtained through the comparative examination and evaluation of previous studies conducted on this field. The presence of intensive horse hunting at Dereivka in the early period has led the region to be interpreted as an important center, an deven, according to some researchers, as the main homeland of the Kurgan Culture. The Kurgan Culture is at the forefront of studies concerning the origins of the proto-Indo-Europeans. Accordingly, the spread of the Indo-Europeans across certain regions identified as Urheimat has been attempted to be explained through a scientific linguistic approach. Morever, as a result of this spread, the development of the Indo-European language has been associated with the Kurgan Hypothesis. Thus, this hypothesis and the centers at its core have come to the forefront with concepts such as burial traditions and horse riding. In this respect, the position of Dereivka is of importance. Botai, on the other hand, possesses significant evidence noy only concerning riding and domestication. The results indicate that, contrary to the claim that the development and spread of the proto-Indo-Europeans took place through domesticated horses centered on Dereivka, there is stronger evidence at Botai regarding the domestication process. The importance of the Dereivka and Botai settlements lies in the fact that they highlight the earliest stages of horse domestication and played a determining role in human-horse relations, which occupy an important place in the shaping of human history.

Anahtar Kelimeler

• Dereivka
• Botai
• Yamnaya
• Horse
• Domestication

Etik Beyan

As our research is based on document analysis, it does not require ethics committee approval.

Kaynakça

1. Abilmalikov, K.K., Serzhan S.H., & Kurmaniyazov, Y.S., (2024). Botai-Tersek historical and cultural community: general characteristics, KGPI Dergisi, (1), 3-9.
2. Anthony, D.W. (2024). At, tekerlek ve dil (Çev.: Cemal Can Tarımcıoğlu) Fol Kitap.
3. Anthony, D.W. & Brown, D. R. (2000). Eneolithic horse exploitation in the Eurasian steppes: diet, ritual and riding. Antiquity, (74), 75-86. https://doi.org/10.1017/S0003598X00066163
4. Bahar, H. (2023). Eskiçağ’dan modern çağa at. İ. Küçükyıldız, B.Söylemez, U.Karcıoğlu (Ed.), Başlangıcından evcilleştirilmesine atın tarihi. (s.13-27). Akçağ Yayınları.
5. Baskıcı, M.M. (1998). Evcilleştirme tarihine kısa bir bakış. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 53(1), 73-94. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001944
6. Danışan, S., Çalışkan H., & Özbeyaz C. (2014). Atların öğrenme ve eğitilebilme yetenekleri. Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi, 54(2), 77-84.
7. Eser, E., & Erat S. (2022). Domestication and origins of the modern horse breeds. Bahri Dağdaş Hayvancılık Araştırma Dergisi, 11(1), 51-61.
8. Gaunitz, C., Fages A. & Hanghoj K. (2018). Ancient genomes revisit the ancestry of domestic and Przewalski’s horses. Science, 360(6384), 111-114. https://doi.org/10.1126/science.aao3297

9. Gibbons, A. (2014). The thoroughly bred horse. Science, 346(6216), 1439. https://doi.org/10.1126/science.346.6216.1439
10. Güneri, A.S. (2017). Yaşar Coşkun’a saygı yazıları. A.S. Güneri (Ed.). Yakın doğuda at, atlı araba ve Hint-Avrupacı hipotezler ile ilgili gözlemler İçinde (s.161-200). KAM Yayınları.
11. Kelekna, P. (2009). The politico-economic impact of the horse on old world cultures: an overwiew. Sino-Platonic Papers, 0(190) 1-31.
12. Klecel, W. & Martyniuk E. (2021). From the Eurasian steppes to the roman circuses: a review of early development of horse breeding and management. Animals, 0(11), 1-19. https://doi.org/10.3390/ani11071859
13. Koçkar, M.T. (2016). At ırkları ve dağılımı. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları.
14. Kysely, R. & Peske L. (2022). New discoveries change existing views on the domestication of the horse and specify its role in human prehistory and history –a review. Archeologicke Rozhledy, 74(3), 299-345. https://doi.org/10.35686/AR.2022.15
15. Levine, M.A. (1990). Dereivka and the problem of horse domestication. Antiquity, 0(64), 727-740. https://doi.org/10.1017/S0003598X00078832
16. Levine, M. A. (1999). Botai and the origins of horse domesticaiton. Journal of Anthropological Archaeology, 0(18), 29-78. https://doi.org/10.1006/jaar.1998.0332
17. Levine M.A., Bailey G.N., Whitwell K.E. & Jeffcott L.B. (2000). Bailey G., Charles R. & Winder N. (Ed.). In Palaeopathology and horse domestication: the case of some Iron Age horses from the Altai Mountains, Siberia (p.123-133). Oxbow Books.
18. Librado, P., Tressieres G. & Chauvey L. (2024). Widespread horse-based mobility arose around 2200 BCE in Eurasia. Nature, 0(631), 819-825. https://doi.org/10.1038/s41586-024-07597-5
19. Mallory, J.P. & Adams, D.Q. (Ed.) (1997). In Dereivka. Encyclopedia of Indo-European culture (s.156). Fitzroy Dearborn Publishers, London & Chicago.
20. Olsen, S. L. (2000). Crockford S.J. (Ed.) In The secular and sacred roles of dogs at Botai, North Kazakhstan (s.71-92). BAR International Series.
21. Olsen, S. L. (2006a). S.L.Olsen, S.Grant & A.M.Choyke (Ed.). In Early horse domestication: weighing the evidence (s.81-113), BAR International Series.
22. Olsen, S. L. (2006b). M.A.Zeder, Bradley D.G. & Emshwiller E. (Ed.) In Early horse domestication on the Eurasian steppe (s.245-270), University of California Press.
23. Outram, A. K., Stear N.A., Bendrey R., Olsen S.L., Kasparov A., Zaibert V., Thorpe N., & Evershed R.P. (2009). The earliest horse harnessing and milking. Science, 0(323), 1332-1335. https://doi.org/10.1126/science.1168594
24. Outram, A. K. (2023). Horse domestication as a multi-centered, multi-stage process: Botai and the role of specialized eneolithic horse pastoralism in the development of human-equine relationships. Frontiers in Environmental Archaeology, 0(2), 1-15. https://doi.org/10.3389/fearc.2023.1134068
25. Orlando, L. (2015). Equids. Current Biology, 0(25), 973-978. https://doi.org/10.1016/j.cub.2015.09.005
26. Orlando, L. (2020). The evolutionary and historical foundation of the modern horse: lessons from ancient genomics. Annual Review of Genetics, 54 (1), 563-581.
27. Seetah, K., Cardini A. & Barker G. (2016). A ‘long-fuse domestication’ of the horse? tooth shape suggests explosive change in modern breeds compared with extinct populations and living Przewalski’s horses. The Holocene, 26(8), 1-8. https://doi.org/10.1177/0959683616638436?urlappend=%3Futm_source%3Dresearchgate.net%26utm_medium%3Darticle
28. Taylor, W. T.T., & Ortiz, C.I.B. (2021). Rethinking the evidence for early horse domestication at Botai. Scientific Reports, 11(1), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-021-86832-9
29. TDV İslam Ansiklopedisi. (2026). At. https://islamansiklopedisi.org.tr/at#:~:text=Kur'%C3%A2n%2D%C4%B1%20Ker%C3%AEm'in%20y%C3%BCz%C3%BCnc%C3%BC%20s%C3%BBresi.&text=Osmanl%C4%B1lar%20zaman%C4%B1nda%20%C4%B0stanbul'da%20Sultan,nin%20%C3%B6n%C3%BCndeki%20meydana%20verilen%20ad.&text=Osmanl%C4%B1lar%20d%C3%B6neminde%2C%20%C3%B6zellikle%20Ak%C5%9Fehir%20ve,me%C5%9Fgul%20olan%20cemaatlere%20verilen%20ad. (Erişim Tarihi: 21.02.2026).
30. Telegin, D.Y. (1986). Dereivka, BAR International Series.
31. Warmuth, V. (2011). On the origin and spread of horse domestication. [Doktora Tezi]. Cambridge Üniversitesi. https://doi.org/10.17863/CAM.16410
32. Zeder, M. A. (2012). The domestication of animals. Journal of Anthropological Research, 58(2), 161-190. https://doi.org/10.1080/00988157.1982.9977605?urlappend=%3Futm_source%3Dresearchgate.net%26utm_medium%3Darticle