Mitolojik Bir Kuş Olarak Kazın Türk Destanlarındaki Yardımcı Kahramanlık Rolü Üzerine Bir İnceleme

Öz

Türk destancılık geleneğinde hayvanlar, olay örgülerini destekleyen tali unsurları meydana getirmektedir. Dolayısıyla hayvanlar, mitolojik tasavvurların ve inanç sistemlerinin taşıyıcıları olarak bilinmektedir. Söz konusu durum, bilhassa Türk kozmogonisinin temelini teşkil eden “kaz” için de geçerlidir. Kazlar, Türk destanlarında kahramanlara yol gösteren ve kahramanları tehlikelerden koruyan olağanüstü özelliklere sahiptir. Zira destanlarda kazların kahramanlara haber getirme ve kahramanları uyarma işlevleri, anlatılan hadiselerin şekillenmelerini sağlayıcı birer etki yaratmaktadır. Türk yaratılış telakkisine göre kaz; “yeraltı”, “yeryüzü” ve “gökyüzü” olarak cereyan eden üçlü kâinat düzeni arasında sembolik bağlar kurmaktadır. Nitekim “su”, “hava” ve “toprak” ögeleriyle girdiği ilişki; kazın kozmik boyuttaki değerini güçlendirmektedir. Bahsi geçen doğrultuda kazı, başkahramanın sınavları aşıp başarıya ulaşmasında etkin bir faktör olarak değerlendirmek mümkündür. Bu çalışma itibarıyla hayvanların Türk destanları ekseninde üstlendikleri görevler, kazın yardımcı kahramanlık rolü üzerinden ele alınmaktadır. İlgili bağlamda çalışma, kazın muhtelif Türk destanlarındaki fonksiyonel niteliklerini ve simgesel anlamlarını Türk dünya görüşüne istinaden incelemektedir. Ayrıca çalışma, “hayvan” merkezli olarak öne çıkan mitoloji okumalarının destan araştırmalarına sağladıkları katkıları da ortaya koymaktadır. Yine bu çalışma, insan dışı varlıkların destanlardaki etkinliklerini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Sonuç olarak çalışmada mitik etmenlerin destanlardaki düşünsel yönleri daha kapsamlı bir biçimde sunulmaktadır. Malum yaklaşım ise Türk destancılığının çok katmanlı yapısını anlama noktasında disiplinler arası çözümlemelere yeni yorumlar kazandırmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mitoloji
• Destan
• Türk Destanları
• Kaz
• Yardımcı Kahraman

Etik Beyan

Bu çalışma doküman incelemesine dayalı olduğu için etik kurul onayı gerekmemektedir.

An Examination of the Supporting Heroic Role of the Goose as a Mythological Bird in Turkish Epics

Öz

Animals in the Turkish epic tradition constitute subsidiary elements that support narrative structures. Accordingly, animals are recognized as carriers of mythological imaginations and belief systems. This situation is also valid for the goose, which forms a fundamental component of Turkish cosmogony. In Turkish epics, the goose possesses extraordinary qualities, guiding the hero and protecting him from dangers. Its functions of delivering news and warning the hero directly shape the development of narrated events. According to Turkish creation concepts, the goose establishes symbolic connections among the tripartite cosmic order of the underworld, the earthly realm and the sky. Its associations with water, air and earth reinforce its cosmic significance. From this perspective, the goose can be regarded as an effective factor in enabling the hero to overcome trials and attain success. This study examines the roles undertaken by animals in Turkish epics through the auxiliary heroic function of the goose. Within this framework, it analyzes the functional characteristics and symbolic meanings of the goose in various Turkish epics in relation to the Turkish worldview. Furthermore, the study reveals the contributions of animal-centered mythological interpretations to Turkish epic studies. It also aims to make visible the narrative agency of non-human beings therein.

Anahtar Kelimeler

• Mythology
• Epic
• Turkish Epics
• Goose
• Auxiliary Hero

Etik Beyan

As this study is based on document analysis, ethics committee approval is not required.

Kaynakça

1. Aça, M., Ekici, M. & Yılmaz, A. M. (2014). Anonim halk edebiyatı. M. Ö. Oğuz (Ed.). Türk Halk Edebiyatı El Kitabı İçinde (s. 133-238). Grafiker Yayınları.
2. Armutak, A. (2004). Doğu ve Batı mitolojilerinde hayvan motifi. İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 30(2), 143-157. https://doi.org/10.16988/iuvfd.05643
3. Atalay, B. (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi III. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
4. Atsız, H. N. (1975). Türk tarihinde meseleler. Ötüken Neşriyat.
5. Aytaş, G. (2019). Kültürel bir form olarak Türkülerde kaz. Akademik Kaynak: AKAD, 5(10-11), 75-89. https://izlik.org/JA52LB75MD
6. Bayat, F. (2011). Türk mitolojik sistemi 1 (Ontolojik ve epistemolojik bağlamda Türk mitolojisi). Ötüken Neşriyat.
7. Boratav, P. N. (2015). 100 soruda Türk halk edebiyatı. BilgeSu Yayıncılık.
8. Bozdemir, O. & Özçelik, H. (2019). Şamanist ritüeller kapsamında şaman davulunda bulunan sembollerin değerlendirilmesi üzerine bir araştırma. Akademik Sanat; Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, 4(8), 102-117. https://izlik.org/JA99PL68LG

9. Çobanoğlu, Ö. (2001). Türk mitolojisi. Türk dünyası ortak edebiyatı-Türk dünyası edebiyat tarihi 1 İçinde (s. 5-86). Atatürk Kültür Merkezi.
10. Çobanoğlu, Ö. (2007). Türk dünyası epik destan geleneği. Akçağ Yayınları.
11. Çobanoğlu, Ö. (2016). Toplumsal ve iktisadî kökenleriyle Türk mitolojisi. Bilim ve Ütopya, 270(22), 11-35.
12. Diken, H. A. (2025). Kültürel bir form olarak Türk kozmogonik tasavvurunda kaz. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 13(44), 14-28. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1602006
13. Dilek, İ. (2002). Altay destanları I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Elçin, Ş. (1988). Halk edebiyatı araştırmaları I. Mas Matbaacılık.
15. Elçin, Ş. (2004). Halk edebiyatına giriş. Akçağ Yayınları.
16. Eliade, M. (1998). Mitlerin özellikleri, (Çev.: S. Rıfat). Om Yayınevi.
17. Eliade, M. (2009). Dinler tarihine giriş, (Çev.: L. Arslan). E. Kocabıyık (Haz.). Kabalcı Yayınevi.
18. Ergin, M. (2011). Dede Korkut kitabı I: Giriş-metin-tıpkıbasım. Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Erhat, A. (2012). Mitoloji sözlüğü. Remzi Kitabevi.
20. Esin, E. (2002). İç Asya’da milattan önceki binyılda Türklerin atalarına atfedilen kültürler. Türkler Ansiklopedisi Cilt 1 (İlk Çağ) İçinde (s. 494-517). Yeni Türkiye.
21. Gökyay, O. Ş. (1973). Dedem Korkudun kitabı. Millî Eğitim Basımevi.
22. Göner, G. (2020). Türk destanlarında kuş figürü. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2(4), 273-286. https://izlik.org/JA82DY36DD
23. Harva, U. (2014). Altay panteonu: Mitler, ritüeller, inançlar ve tanrılar, (Çev.: Ö. Suveren). Doğu Kütüphanesi.
24. Kalafat, Y. & Çetin, N. (2013). Mitoloji-halk inanmaları bağlamında Türk kültürlü halklarda kaz. [Tam metin bildiri]. 2. Uluslararası Kaz Dağları ve Edremit Sempozyumu-Bildiriler ve Özetler, İzmir, Türkiye.
25. Kalafat, Y. & Güven, İ. M. V. N. (2011). Altay Türk halk inançlarından Anadolu’ya dair bazı tespitler. Arış Dergisi, 6, 60-75. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.19
26. Kanca, E. (2020). Sözlü kültür ve yazı takıntısı. Journal of Awareness, 5(4), 535-546. https://doi.org/10.26809/joa.5.038
27. Malinowski, B. (1998). İlkel toplum, (Çev.: H. Portakal). Öteki Yayınevi.
28. Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi I (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
29. Özarslan, M. (1998). Oğuz Kağan Destanı’nda tarihî, dinî, beşerî ve tabiatüstü unsurlar. M. Özarslan & Ö. Çobanoğlu (Ed.). Prof. Dr. Dursun Yıldırım armağanı İçinde (s. 424-438). Hacettepe Yayıncılık.
30. Öztürk, O. (2009). Folklor ve mitoloji sözlüğü. Phoenix Yayınevi.
31. Potapov, L. P. (2012). Altay Şamanizmi, (Çev.: M. Ergun). Kömen Yayınları.
32. Radloff, W. (1999). Türklerin kökleri, dilleri ve halk edebiyatından denemeler I, (Çev.: A. Ekinci ve Y. Ünlü). Eğitim ve Kalkınma Vakfı (EKAV) Yayınları.
33. Roux, J. P. (2005). Orta Asya’da kutsal bitkiler ve hayvanlar, (Çev.: A. Kazancıgil & L. Arslan). M. Köpüşoğlu (Haz.). Kabalcı Yayınevi.
34. Sepetçioğlu, M. N. (1990). Karşılaştırmalı Türk destanları. M. Yerlikaya (Ed.), Akran Yayıncılık.
35. Sever, M. (1999). Türk mitolojisinde kuşlar. Millî Folklor, 11(42), 83-88. https://www.millifolklordergisi.com/Yayin/42
36. Tuna, E. (2000). Şamanlık ve oyunculuk. L. Bozkurt (Ed.). Okyanus Yayıncılık.
37. Turhan Tuna, S. (2017). Türk halk edebiyatı derslerinde hayvan konulu menkabe örneklerinin incelenmesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 10(20), 209-234. https://izlik.org/JA68TN38ZX
38. Türkmen, F. & Arıkan, M. (2011). Kazak Destanları VIII: Alpamıs Batır * Kambar Batır. Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Uraz, M. (1994). Türk mitolojisi. Düşünen Adam Yayınları.
40. Yakıcı, A. (2022). Yaratılış Destanı’ndan Dede Korkut’a mitoloji bağlamlı Türk edebiyatı metinlerinde kadın. Düşünce Dünyasında Türkiz, 7(38), 9-22. https://izlik.org/JA73FB22RP
41. Yayan, G. & Kılıç, A. (2014). Kahramanmaraş sandıklarında kullanılan motiflerin ve sembollerin dili. Kahramanmaraş Belediyesi, Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Yayını.
42. Yıldız, N. (1995). Manas Destanı: (W. Rodloff) ve Kırgız kültürü ile ilgili tespit ve tahliller. Türk Dil Kurumu Yayınları.