Tahrir Defterlerine Göre Rumlu Nur Ali Halife Olayının Doğu Karadeniz Bölgesi’ndeki Yansımaları

Öz

XVI. yüzyılın başlarında Osmanlı-Safevî rekabeti, Anadolu’nun siyasi ve toplumsal yapısını derinden etkileyen gelişmelere yol açmıştır. Bu süreçte Safevî Devleti’nin Anadolu’daki Türkmen toplulukları üzerindeki propaganda faaliyetleri, özellikle sınır ve uç bölgelerde önemli hareketlilikler meydana getirmiştir. Şah İsmail’in halifelerinden Rumlu Nur Ali Halife’nin Erzincan merkezli faaliyetleri de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Bölgede yaşanan hareketlilik kaynaklarda sıkça geçen “Kızılbaş Fetreti” kavramıyla ifade edilmiştir. Bu dönemde köylerin boşalması, halkın zorla götürülmesi, nüfus hareketleri, ekonomik düzenin bozulması ve vakıf-zaviye sisteminin zarar görmesi gibi önemli sosyo-ekonomik sonuçları olduğu görülmektedir. Bu çalışma, söz konusu olayın etkilerini, Doğu Karadeniz Bölgesi özelinde başta tahrir defterleri olmak üzere arşiv kayıtları ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel kaynaklarını Osmanlı Arşivi’nde bulunan XVI. yüzyıla ait mufassal ve mücmel tahrir defterleri ile Mühimme kayıtları oluşturmaktadır. Özellikle Kürtün vilayeti, Giresun havalisi, Harşit vadisi, Bayburt ve Yukarı Çoruh-Kelkit hattına ait kayıtlar değerlendirilerek olayın bölgesel etkileri üzerinde durulmuştur. Ayrıca bazı şahısların Safevî hareketine katıldığı, bir kısmının ise baskı ve zorlamaya maruz kaldığı anlaşılmaktadır. Çalışmada Osmanlı Devleti’nin bölgede yaşanan hareketlilik karşısında askeri tedbirlerle birlikte bölgedeki Sünnî tekke, zaviye ve ulema çevrelerini destekleyerek toplumsal dengeyi korumaya çalıştığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı–Safevî Mücadelesi
• Doğu Karadeniz Bölgesi
• Tahrir Defterleri
• Kızılbaş Fetreti
• Rumlu Nur Ali Halife

Etik Beyan

Bu çalışma doküman incelemesine dayalı olduğu için etik kurul onayı gerekmemektedir.

Reflections of the Rumlu Nur Ali Khalifa Incident in the Eastern Black Sea Region According to Ottoman Tahrir Registers

Öz

The Ottoman–Safavid rivalry in the early sixteenth century led to developments that profoundly affected the political and social structure of Anatolia. During this period, the propaganda activities of the Safavid State among the Turkmen communities of Anatolia gave rise to significant movements, particularly in the frontier and border regions. The activities of Rumlu Nur Ali Khalifa, one of Shah Ismail’s khalifas, centred in Erzincan, should also be evaluated within this context. The unrest experienced in the region has been frequently referred to in the sources by the term “Kızılbaş Fetreti”. During this period, the abandonment of villages, the forced removal of the population, population movements, the disruption of the economic order, and the deterioration of the waqf and zāwiya system had significant socio-economic consequences. This study aims to examine the effects of these events on the Eastern Black Sea Region in the light of archival records, particularly the tahrir registers. The main sources of the study consist of the sixteenth-century detailed (mufassal) and summary (mücmel) tahrir registers preserved in the Ottoman Archives, together with the Mühimme registers. In particular, the records relating to the province of Kürtün, the Giresun region, the Harşit valley, Bayburt, and the Upper Çoruh–Kelkit line have been examined in order to evaluate the regional impact of these events. Furthermore, it has been determined that some individuals joined the Safavid movement, while others were subjected to pressure and coercion. The study has also found that, in response to the unrest in the region, the Ottoman State sought to preserve social stability not only through military measures but also by supporting the Sunni tekkes, zāwiyas, and the ulama.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman–Safavid Rivalry
• Ottoman Tahrir Registers
• Eastern Black Sea Region
• Qizilbash Interregnum
• Rumlu Nur Ali Khalifa

Etik Beyan

As this study is based on document analysis, ethics committee approval is not required.

Kaynakça

1. Tapu Tahrir Defteri (BOA TD): 13, 37, 52, 60, 199, 255, 288, 387, 557.
2. Mühimme Defteri (MD): V, 513/1401.
3. Bâb-ı Âsafî Mühimme Kalemi (A. DVN. MHM): 7, s. 779 / 2131.
4. Mühimme Defteri (MD): VII, 779/2131; LXVIII, 98/49.
5. Osmanlı Arşivi, Bâb-ı Âsafî, Mühimme (DVNSMHM. d, nr.139 / 666; nr.139 / 755; 133 / 788.
6. Divan-ı Hümayun Ruus Defteri (DHR): 209.
7. Tapu Tahrir Defteri (KKA TD): 43.
8. Vakıf Defteri (VGM, VD): 386, 196; Zabıt 56 / 270.

9. Acun, F. (2006). Karahisar-ı Şarkî ve Koyluhisar Kazaları Örneğinde Osmanlı Taşra İdaresi. Türk Tarih Kurumu.
10. Aziz Bin Erdişir-i Esterâbâdî. (1990). Bezm u Rezm, (Çev. M. Öztürk). Kültür Bakanlığı Yayınları.
11. Bostan, M. H. (2002). XV-XVI. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisadi Hayat. Türk Tarih Kurumu.
12. Bostan, M. H. (2015). Çepnilerin Dinî Anlayışı Üzerine Bir Değerlendirme. Geçmişten Günümüze Giresun’da Dinî ve Kültürel Hayat, I-II İçinde (42-59). Giresun İl Özel İdaresi Yayınları.
13. Emecen, M. F. (2010a). Yavuz Sultan Selim. Yitik Hazine Yayınları.
14. Emecen, F. M. (2009). Selim I. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi İçinde (s. 407-414). Türkiye Diyanet Vakfı.
15. Emecen, M. F. (2010b). Doğu Karadeniz’de Bir Vadi Boyu Yerleşmesi Ağasar Vadisi: Şalpazarı-Beşikdüzü. Serander Yayınları.
16. Emecen, F. M. (2010c). Şahkulu Baba Tekeli. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi İçinde (s. 284-286). Türkiye Diyanet Vakfı.
17. Fatsa, M. (2024). Bayramoğulları Beyliği. KOSTÜ.
18. Fatsa, M., & İltar, G. (2016). Hacı Abdullah Halife Tekkesi. Arı Sanat Yayınları.
19. Fatsa, M. (2015). Trabzon Yöresinin İslamlaşma Süreci ve Zaviyeler. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 0(18), 61-74. https://doi.org/10.18220/kid.39415
20. Gökbilgin, M. T. (1962). XVI. Yüzyıl Başlarında Trabzon Livası ve Doğu Karadeniz Bölgesi. Belleten, 102, 293-337. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1222827
21. Gülten, S. (2022). Osmanlı-Safevî Kıskacında Kızılbaşlar. Timaş Yayınları.
22. Gündüz, T. (2010). Son Kızılbaş Şah İsmail. Yeditepe Yayınları.
23. Hınz, W. (1992). Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
24. İlhan, M. M. (1992). Bıyıklı Mehmed Paşa. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi İçinde (s. 116-117). Türkiye Diyanet Vakfı.
25. İnalcık, H. (2011). Devlet-i Aliye, Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I. Türkiye İş Bankası Yayınları.
26. Kalafat, Y. (2005). Jeokültürel Boyut İran Türklüğü. Yeditepe Yayınları.
27. Kırzıoğlu, M. F. (1998). Osmanlılar’ın Kafkas Elleri’ni Fethi (1451-1590). Türk Tarih Kurumu.
28. Köprülü, F. (1966). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
29. Miroğlu, İ. (2014). Kemah Sancağı ve Erzincan Kazası. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
30. Miroğlu, İ. (1975). XVI. Yüzyılda Bayburt Sancağı. Bayburt Kültür ve Yardımlaşma Der. Yayınları.
31. Miroğlu, İ. (1991). Âşık Mehmed. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi İçinde (s. 553). Türkiye Diyanet Vakfı.
32. Musalı, N. (2020). Safevîlerin Erzincan Valisi Nur Ali Halife Rumlu ve Anadolu’daki Faaliyetleri (Tam metin bildiri). Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu, Erzincan Valiliği Yayınları, Erzincan Türkiye.
33. Oğuz, M. (1948). Taceddinoğulları. Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, 6(5), 469-487. https://izlik.org/JA48UH63JB
34. Ok, A. M. (2024). Mehdilik ve Şahkulu Ayaklanması. Alfa Yayınları.
35. Öz, B. (1992). Osmanlı’da Alevî Ayaklanmaları. ANT Yayınları.
36. Rumlu H. (2004). Ahsenü’t-Tevarih: Şah İsmail Tarihi, (Çev. C. Cevan). Ardıç Yayınları.
37. Savaş, S. (2002). XVI. Asırda Anadolu’da Alevilik. Vadi Yayınları.
38. Sümer, F. (1992). Tirebolu Tarihi. Tirebolu Kültür ve Yardımlaşma Derneği Yayınları.
39. Sümer, F. (1980). Oğuzlar Tarihleri Boy Teşkilatı Destanları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
40. Sümer, F. (2021). Safevi Devleti'nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Türk Tarih Kurumu.
41. Şahin, E. T. (1985). Erzincan Tarihi I-II. Erzincan Hayra Hizmet ve Dayanışma Vakfı.
42. Turan, O. (1973). Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi. Nakışlar Yayınevi.
43. Uzunçarşılı, İ. H. (1983). Osmanlı Tarihi II. Türk Tarih Kurumu.
44. Yavuz, K. (2026), Anadolu’da Bir İz, Bir Boy Çepniler. Selenge.
45. Yinanç, M. H. (1944). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri I (Anadolu’nun Fethi). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
46. Yücel, Y. (1983). Eretna Devleti, Kadı Burhaneddin Ahmet ve Devleti (1344-1398)/ Mutahharten ve Erzincan Emirliği. Sevinç Matbaası.
47. Yüksel, A. (2003). Tirebolu Bir Sahil Kasabasının Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1788-1858). Kitabevi Yayınları.
48. Yüngül, N. (1982). Giresun’un Espiye İlçesinde Yavuz Sultan Selim’in Tesis Ettiği Gülbahar Hatun Tekkesi Vakfına Ait Vesikaların Değerlendirilmesi. Vakıflar Dergisi, 0(XV), 101-116.