Devrek Ağzı ile Azerbaycan Türkçesinde Ortak Söz Varlığı: Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Devrek ağzında kaydedilen söz varlığı ile Azerbaycan Türkçesinin ölçünlü ve bölgesel değişkelerindeki karşılıkları karşılaştırmaktadır. Tığ’ın derlemesinden seçilen ve Azerbaycan sözlüklerinde kaynak ve anlam bilgisi doğrulanan 117 aday birim incelenmiştir. Biçimsel ortaklık göstermeyen bir eşdeğer nicel sınıflandırma dışında tutulmuş; çözümleme 116 birim üzerinden yürütülmüştür. Ek anlamların varlığı tek başına örtüşme düzeyini düşürmemiş; birimler çekirdek anlam, kapsam, gönderge ve kullanım değeri ölçütleriyle yüksek örtüşme (n=72), kısmi örtüşme (n=30) ve anlam ayrışması (n=14) olarak sınıflandırılmıştır. Bulgular, seçilmiş aday kümede özellikle gündelik yaşam, tarım, hayvancılık, akrabalık ve maddi kültür alanlarında belirgin ortaklık bulunduğunu göstermektedir. q/k, x/h, ə/e ve y/ğ görünümleri tarihsel ses denkliğinin veya doğrudan temasın kanıtı değil, yazılı biçim karşılıkları olarak değerlendirilmiştir. Boyunduruk/boyunduruq ve göğ/göy ortak anlam çekirdeğinin farklı çok anlamlılık yapılarında korunabildiğini kalan, yadırgamak/yadırğamaq, don ve təqaüd ise biçim benzerliğine rağmen ayrışma olabileceğini göstermektedir. Oranlar bütün Devrek ağzını değil, karşılaştırılan aday kümesini temsil etmektedir; tarihsel yorumlar bağlamlı örnek, fonetik kayıt ve etimolojik veri gerektirir. Bu yönüyle çalışma, Devrek ağzı ile Azerbaycan Türkçesi arasındaki söz varlığı ilişkisini sadece biçimsel benzerlik üzerinden değil çekirdek anlam, anlam kapsamı, gönderge ve kullanım değeri ölçütlerini birlikte işleterek nicel ve denetlenebilir bir sınıflandırma içinde ortaya koymaktadır. Böylece seçilmiş aday kümede görülen ortaklığın düzeyi ile anlamsal ayrışmanın sınırları aynı veri düzeni içinde gösterilmekte ve Devrek sahasına ilişkin karşılaştırmalı ağız araştırmaları için izlenebilir bir temel sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Devrek Ağzı
• Azerbaycan Türkçesi
• Söz Varlığı
• Diyalektoloji
• Anlamsal Örtüşme

Etik Beyan

Bu çalışma yalnızca yayımlanmış doküman ve sözlük verilerine dayandığından etik kurul izni gerektirmemektedir.

Shared Vocabulary in the Devrek Dialect and Azerbaijani Turkish: A Comparative Study

Öz

This study compares vocabulary recorded in the Devrek dialect with counterparts in standard and regional varieties of Azerbaijani Turkish. It examines 117 candidate items selected from Tığ’s compilation and verified in Azerbaijani dictionaries. One semantic equivalent lacking formal similarity was excluded from quantitative classification; the analysis was therefore conducted on 116 items. Additional senses did not by themselves lower the degree of overlap. Items were classified by core meaning, scope, referent, and usage value as high overlap (n=72), partial overlap (n=30), or semantic divergence (n=14). The selected candidate set shows notable commonality in daily life, agriculture, animal husbandry, kinship, and material culture. Correspondences such as q/k, x/h, ə/e, and y/ğ were treated as written-form correspondences rather than evidence of historical sound correspondences or direct contact. Boyunduruk/boyunduruq and göğ/göy show that a shared semantic core may survive within different polysemous structures, whereas kalan, yadırgamak/yadırğamaq, don, and təqaüd illustrate divergence despite formal similarity. The percentages represent the selected set, not the entire Devrek dialect; historical interpretation requires contextual examples, phonetic records, and etymological evidence. In this respect, the study contributes a traceable comparative framework by classifying the relationship not only through formal resemblance but also through core meaning, semantic scope, referent, and usage value, while quantifying the distribution of overlap and divergence within the selected candidate set.

Anahtar Kelimeler

• Devrek Dialect
• Azerbaijani Turkish
• Vocabulary
• Dialectology
• Semantic Overlap

Etik Beyan

As this study relies solely on published documents and dictionary data, it does not require ethics committee approval.

Kaynakça

1. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. (2007). Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti. Şərq-Qərb.
2. Asıl, E. (2021). Türkiye Türkçesi ağızları üzerine il ve ilçeler düzeyinde yapılmış lisansüstü çalışmalar. International Journal of Filologia, 4(6), 203-227.
3. Bayramov, İ. (2015). Qərbi Azərbaycan şivələrində qədim sözlər. Azərbaycan Məktəbi, 1, 64-68.
4. Eken, E. (2025). Azerbaycan Türkçesindeki adların Türkiye Türkçesindeki adlarla karşılaştırılması. [Yayımlanmış Doktora tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi].
5. Eren, M. E. (1991). Zonguldak ili ağızları: Ses ve şekil bilgisi. [Yayımlanmış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
6. Bulut, S. (2013). Türkiye Türkçesi ağızları üzerine çalışma yapılmayan il ve ilçeler. Turkish Studies, 8(1), 1129-1149. https://turkishstudies.net/DergiTamDetay.aspx?ID=4358
7. Bulut, S. (2022). Karabağ Ağzı’nda yer alan bitki adlandırmaları. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(35), 107-128. 10.29228/TIDSAD.67346
8. Gökçür, E. (2012). Azerbaycan Türkçesi ile Doğu Anadolu ağızlarındaki ortaklıklar üzerine. Turkish Studies, 7(4-II), 1801–1824. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.3830

9. Gökçür, E. (2026a). Van ili ağızları ile Azerbaycan Türkçesindeki ortak söz varlığı I. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 14(2), 638-675. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1837058
10. Gökçür, E. (2026b). Van ili ağızları ile Azerbaycan Türkçesi yazı dili ve ağızlarındaki ortak morfolojik özellikler. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 26(1), 139-167. https://doi.org/10.32449/egetdid.1902369
11. Gülaydın, M. F. (2021). Zonguldak ili Devrek ilçesi ağzı. [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi.
12. Korkmaz, Z. (1965). Bartın ve yöresi ağızlarındaki lehçe tabakalaşması. Türkoloji Dergisi, 2(1), 227-249. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000025
13. List, J.-M., Greenhill, S. J., Anderson, C., Mayer, T., Tresoldi, T., & Forkel, R. (2018). CLICS2: An improved database of cross-linguistic colexifications assembling lexical data with the help of Cross-Linguistic Data Formats. Linguistic Typology, 22(2), 277-306. https://doi.org/10.1515/lingty-2018-0010
14. Məmmədli, M. (2019). Azərbaycan dialektologiyası. Zərdabi Nəşr.
15. Özek, F., & Yamanoğlu, N. (2024). Muḥākemetü’l Luġateyn’deki söz varlığının Türkiye Türkçesi ağızlarındaki izleri. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 8(2), 199-240. https://doi.org/10.30563/turklad.1586945
16. Orucov, Ə. Ə., Abdullayev, B. T., & Rəhimzadə, N. (2006a). Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti (Cilt 1). Şərq-Qərb.
17. Orucov, Ə. Ə., Abdullayev, B. T., & Rəhimzadə, N. (2006b). Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti (Cilt 2). Şərq-Qərb.
18. Orucov, Ə. Ə., Abdullayev, B. T., & Rəhimzadə, N. (2006c). Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti (Cilt 3). Şərq-Qərb.
19. Orucov, Ə. Ə., Abdullayev, B. T., & Rəhimzadə, N. (2006d). Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti (Cilt 4). Şərq-Qərb.
20. Rzayev, M. (2025). Azerbaycan ve Türkiye Türkçesi karşılaştırmalı fiil eş dizimleri sözlükçesi. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (37), 1-32. https://doi.org/10.25068/dedekorkut669
21. Şirəliyev, M. (2008). Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Şərq-Qərb.
22. Tadmor, U., Haspelmath, M., & Taylor, B. (2010). Borrowability and the notion of basic vocabulary. Diachronica, 27(2), 226–246. https://doi.org/10.1075/dia.27.2.04tad
23. Tığ, İ. (2019). Kiraz aldım dikmeden: Devrek türküleri, (2. baskı). Kaynak Yayınları.
24. Van Hout, R., & Muysken, P. (1994). Modeling lexical borrowability. Language Variation and Change, 6(1), 39-62. https://doi.org/10.1017/S0954394500001575
25. Vinogradov, V. V. (1978). O svyazyakh istorii russkogo literaturnogo yazyka s istoricheskoy dialektologiey. In Istoriya russkogo literaturnogo yazyka: Izbrannyye trudy (p. 206-215). Nauka.