İBN FÂRİS

Öz

İbn Fâris, Ebü’l-Huseyn Ahmed b. Fâris el-Lugavî, Arap dilcisi. Doğum tarihi bilinmemektedir ve doğduğu yer (de) şüphelidir. İbn Fâris, oldukça yaşlı iken, Kazvîn’de, özellikle ‘Alî b. İbrâhîm el-Kattân’dan ders aldı. Zencân’da Sa‘leb’in râviyesi Ebû Bekr Ahmed b. el-Hatîb’i dinledi. İbn Fâris Hemezân’da yaşadı ve orada bir âlim olarak büyük bir ün kazandı. Müstakbel vezir es-Sâhib b. ‘Abbâd ve Makāmât müellifi Bedî‘u’z-Zamân el-Hemezânî, onun öğrencileri arasında idi. İbn Fâris, genellikle son derece kabul görmüş tarihe göre, 395/1004’te Rey’de öldü. İbn Fâris, faaliyetlerini birçok sahalarda -gramer, şiir, fıkh, tefsîr- sürdürdü, fakat lügatçilik, gözde alanı idi ve Arap dünyasına el-lugavî (olarak) kaldı. Uzun ve kısa, kırk kadar eser telif etti. En önemli eserleri Kitâbü‟l-Mücmel fi‟l-Luga, Kitâbü Mekāyîsi‟l-Luga, es-Sâhibî fî Fıkhi‟l-Luga ve Süneni‟l-„Arab fî Kelâmihâ‟dır

Anahtar Kelimeler

• İbn Fâris, es-Sâhib b. ‘Abbâd, Bedî‘u’z-Zamân elHemezânî, Kitâbü‟l-Mücmel fi‟l-Luga, Kitâbü Mekāyîsi‟l-Luga, es-Sâhibî fî Fıkhi‟l-Luga ve Süneni‟l-„Arab fî Kelâmihâ

Kaynakça

1. „Abdullâh Dervîş, el-Me‘âcimü’l-‘Arabiyye, Kahire 1375/1956, s. 122-125.
2. „Abdülvehhâb et-Tâzî Su„ûd, Ahmed b. Fâris: Hayâtühû ve Ârâ’ühû fi’l-Luga ve’nNahv, Rabat 1412/1992.
3. Araz, Mehmet Ali Kılay, Ahmed İbn Fâris’in Hayatı, Eserleri ve Dil Hakkındaki Görüşleri, danışman: Yakup Civelek, Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2003, 61 s.
4. _______, “Ahmed b. Faris‟in Dil Hakkındaki Görüşleri”, 38. ICANAS: Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, 10-15 Eylül 2007, Ankara: Bildiriler: Edebiyat Bilimi Sorunları ve Çözümleri, Ankara 2008.
5. Arkun, Kemal, Ahmed b. Fâris; Şahsiyeti, Eserleri ve Kitâb es-Sâhibî’nin İlk Babının Tenkidli Metni, danışman: Nihad Mazlum Çetin, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1981.
6. „Attâr, Ahmed „Abdülgafûr, Mukaddimetü’s-Sıhâh, Kahire 1376/1956, s. 88-89.
7. Carter, M. G., “Language and Law in the Sāhibī of Ibn Fāris”, Zeitschrift für Arabische Linguistik, 25 (1993), s. 139–147.
8. _______, “Ibn Fāris al-Lughawī”, Encyclopedia of Arabic Literature, ed. Julie Scott Meisami and Paul Starkey, London-New York 1998, I, 325.

9. Cheneb, Moh. Ben, “İbn Fâris”, İA, V/2, 732-733.
10. Civelek, Yakup, Arap Dilinde İ‘râb Olgusu, Araştırma Yay., Ankara 2003, s. 20, 28, 87, 91-92, 177.
11. _______, “Arap Dilinde Naht ve Kelime Türetmede “Naht” Yönteminin Kullanımı”, Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, yıl: III, sy. 10 (Yaz 2003), s. 97, 101, 103, 104, 107, 117, 118.
12. Corcî Zeydân, Târîhu Âdâbi’l-Lugati’l-‘Arabiyye, Beyrut 1983, I, 619-620.
13. Çögenli, M. Sadi-Demirayak, Kenan, Arap Dilinde Kaynaklar, 3. baskı, Erzurum 2000, s. 147-148, 163.
14. ed-Delcî, el-Felâke ve’l-Meflûkûn, Kahire 1904, s. 141-142.
15. Elmalı, Hüseyin, “Mu„cemü Mekāyîsi‟l-Luga”, DİA, XXX, 346-347.
16. Emîl Bedî„ Ya„kūb, el-Me‘âcimü’l-Lugaviyyetü’l-‘Arabiyye, Beyrut 1981, s. 85-90.
17. Eren, Ali Cüneyt, “Arapça Alfabetik Sözlüklerin Tanıtımı”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, IX/1 (Ocak-Şubat-Mart 2009), s. 143-144, 151 [sanal dergi].
18. _______, Arapça Sözlükler ve Kullanma Kılavuzu, İstanbul 2010, s. 27-29, 53-54.
19. Fâhir, Emîn Muhammed, İbn Fâris el-Lugavî, Menhecühû ve Eseruhû fi’d-Dirâsâti’lLugaviyye, Riyad 1991.
20. Flügel, G., Die grammatischen Schulen der Araber, Leipzig 1862, s. 247.
21. Furat, Ahmet Subhi, Arap Edebiyatı Târihi (Başlangıçtan XVI. Asra Kadar), I, İstanbul 1996, s. 56, 111, 291-294.
22. Gālî, Vecdî Rızk, Mu‘cemü’l-Mu‘cemâti’l-‘Arabiyye, Beyrut 1993, s. 4, 37-38, 162.
23. Goldziher, Ignace, Klâsik Arap Literatürü, çev. Azmi Yüksel-Rahmi Er, Ankara 1993, s. 81-82.
24. Gökkır, B.-Leaman, O., “Ibn Faris”, Biographical Encyclopedia of Islamic Philosophy, ed. O. Leaman, London and New York 2006, s. 243-244.
25. Hammûdî, Hâdî Hasan, “Ahmed İbn Fâris Şeyhu‟l-Karni‟r-Râbi„ ”, es-Sekāfe, sy. 34 [Cezayir 1976], s. 117-123.
26. _______, Ahmed b. Fâris ve Riyâdetühû fi’l-Bahsi’l-Lugavî ve’t-Tefsîri’l-Kur’ânî ve’lMeydâni’l-Edebî, Beyrut 1407/1987.
27. Hamzavî, M. Reşâd, “İbn Fâris ve Nazariyyetü‟n-Nahti‟l-„Arabiyyeti‟l-Mağbûne”, elMu‘cemü’l-‘Arabî, Kartaca 1991, s. 247-264.
28. Haywood, J. A., Arabic Lexicography, Leiden 1960, 2nd edition 1965, s. 98-102.
29. Hilâl Nâcî, Ahmed b. Fâris: Hayâtühû ve Şi‘ruhû ve Âsâruh, Bağdad 1970.
30. Huart, Clément, Arab ve İslâm Edebiyatı, çev. Cemal Sezgin, Ankara [1971], s. 161, 162.
31. İbn Fâris, el-İtbâ‘ ve’l-Müzâvece, nşr. Kemâl Mustafâ, Kahire 1366/1947, 1998.
32. _______, Mücmelü’l-Luga, nşr. M. Muhyiddîn „Abdülhamîd, Kahire 1366/1947; I-IV, nşr. Züheyr „Abdülmuhsin Sultân, Beyrut 1404/1984, 1406/1986; nşr.
33. Şihâbeddîn Ebû „Amr, Beyrut 1414/1994, 1998; I-V, nşr. Hâdî Hasan Hammûdî, Küveyt 1985.
34. _______, Temâmü Fasîhi’l-Kelâm, nşr. Arthur J. Arberry, London 1951; nşr. Mustafâ Cevâd -Yûsuf Meskûnî, Resâ’il fi’n-Nahv ve’l-Luga içinde, Bağdad 1969; nşr.
35. İbrâhîm es-Sâmerrâ‟î, Mecelletü’l-Mecma‘i’l-‘İlmiyyi’l-‘Irâkî, c. 21 (1971); nşr. Zeyyân Ahmed el-Hâc İbrâhîm, Küveyt 1416/1995.
36. _______, el-Müzekker ve’l-Mü’ennes, nşr. Ramazân „Abdüttevvâb, Kahire 1969.
37. _______, es-Selâse fi’l-Luga, nşr. Ramazân „Abdüttevvâb, Kahire 1970.
38. _______, Mütehayyerü’l-Elfâz, nşr. Hilâl Nâcî, Bağdad 1390/1970.
39. _______, Evcezü’s-Siyer li-Hayri’l-Beşer, nşr. Hilâl Nâcî, el-Mevrid, II/4 [Bağdad 1393/1973], s. 143-154; nşr. M. Kemâleddîn „İzzeddîn, Beyrut 1408/1988; nşr.
40. Muhammed Mahmûd Hamdân, Kahire 1413/1993, 1997.
41. _______, es-Sâhibî, nşr. es-Seyyid Ahmed Sakr, Kahire 1398/1977; nşr. „Ömer Fârûk et-Tabbâ„, Beyrut 1993; nşr. Ahmed Hasan Besec, Beyrut 1418/1997.
42. _______, Zemmü’l-Hata’ fi’ş-Şi‘r, nşr. Ramazân „Abdüttevvâb, Kahire 1400/1980.
43. _______, Kitâbü’l-Fark, nşr. Ramazân „Abdüttevvâb, Kahire 1402/1982.
44. _______, Kitâbü’l-Ma‘ârîd, nşr. Ahmed Han, el-Mevrid, XIII/3 [Bağdad 1984], s. 173- 186. _______, Kitâbü’l-Leyl ve’n-Nehâr, nşr. Hâmid el-Haffâf, Türâsünâ, IV/1 [Kum 1409], s. 173-199.
45. _______, Esmâ’ü Resûlillâh ve Me‘ânîhâ, nşr. Mâcid ez-Zehebî, Küveyt 1409/1989.
46. _______, Mu‘cemü’l-Mekāyîs fi’l-Luga, nşr. Şihâbeddîn Ebû „Amr, Beyrut 1414/1994, 1418/1998.
47. İkbâl, Ahmed eş-Şerkāvî, Mu‘cemü’l-Me‘âcim, Beyrut 1987, 1993, tür. yer. İsmâil Paşa, Bağdatlı, Hediyyetü’l-‘Ârifîn, nşr. Kilisli Muallim Rifat-İbnülemin Mahmud Kemal İnal, İstanbul 1951, I, 68-69.
48. Kâzım Fethî er-Râvî-Nevvâl Kerîm Zerzûr, “Ahmed İbn Fâris ve „İlmü‟d-Delâle”, Mecelletü Âdâbi’l-Müstansıriyye, XII [Bağdad 1985], s. 121-130.
49. Keş, Salih Zeki, Ebu’l-Hüseyn İbn Fâris ve es-Sâhibî Kitabı, danışman: Tacettin Uzun, Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü [devam ediyor].
50. Kılıç, Hulûsi, “es-Sâhibî”, DİA, XXXV, 521-522.
51. Kılıçlı, Mustafa, Arap Edebiyatında Şuûbiyye, İstanbul 1992, s. 283-288.
52. Küçükkalay, Hüseyin, Kur’ân Dili Arapça, Konya 1969, s. 63, 119, 120-121, 193, 377.
53. Mînû, M. Muhyiddîn, “Mücmelü‟l-luga”, et-Türâsü’l-‘Arabî, VI/24 [Dimaşk 1986], s. 137-144.
54. Muhtar, Cemal, “İslâmda Sözlük Çalışmaları-II”, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, sy. 4 (1986), s. 340-341.
55. Muhtâreddîn Ahmed, “Nüsha Târîhiyye li-Mücmeli‟l-Luga li‟bn Fâris”, Mecelletü’lMecma‘i’l-‘İlmiyyi’l-Hindî, I/1 [Aligarh 1976], s. 148-155.
56. Münîre Fâ„ûr, “el-İstifhâmü‟l-Mecâzî fî Kitâbi‟s-Sâhibî li‟bn Fâris”, et-Türâsü’l-‘Arabî, XXVI/101 [Dimaşk 1427/2006], s. 75-95.
57. en-Niklâvî, Ferîd M. Bedevî, el-Mesâ’ilü’l-Belâgıyye fî Kitâbi’s-Sâhibî li’bn Fâris, Kahire 1986.
58. en-Nûrî, M. Cevâd -„Alî Halîl Hamed, “Mekāyîsü‟l-Luga li‟bn Fâris: Tenbîhât ve Tashîhât”, Mecelletü Mecma‘i’l-Lugati’l-‘Arabiyye el-Ürdünî, XIX/48 [Amman 1415/1995], s. 95-166.
59. „Ömer Ferrûh, Târîhu’l-Edebi’l-‘Arabî, 8. baskı, Beyrut 2006, II, 592-595. Rıdvân, M. Mustafâ, el-‘Allâme el-Lugavî İbn Fâris er-Râzî, Kahire 1378/1959, 1971, 1393/1973.
60. _______, el-İmâm Ebü’l-Huseyn İbn Fâris er-Râzî ve Âsâruhû fi’l-Luga ve’n-Nahv, Kahire 1991.
61. Roman, André, “L‟origine et l‟organisation de la langue arabe d‟après le Sāhibī d‟Ibn Fāris”, Arabica, XXXV/1 (March 1988), s. 1-17.
62. es-Safedî, el-Vâfî bi’l-Vefeyât, nşr. İhsân „Abbâs, Beyrut 1389/1969, VII, 278-280.
63. Sanni, Amidu, “A Fourth Century Contribution to Literary Theory: Ibn Fāris‟s Treatise on Poetic Licenses”, Journal of Arabic Literature, XXIV/1 (March 1993), s. 11- 20.
64. Sarıkaya, Ahmet, İbn Fâris; Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri ve İstanbul Kütüphanelerindeki Yazma Nüshaları, Tez (ne tezi olduğu tespit edilemedi), İstanbul Üniversitesi, 1979, 41 s.
65. Sezgin, Fuat, Geschichte des Arabischen Schrifttums, Leiden 1979-1984, VII, 360- 361; VIII, 209-214; IX, 194.
66. Taşköprizâde Ahmed, Miftâhu’s-Sa‘âde, nşr. Kâmil Kâmil Bekrî-„Abdülvehhâb Ebü‟nNûr, Kahire 1968, I, 109-110.
67. Tuleymât, Gāzî Muhtâr, Nazarât fî ‘İlmi Delâleti’l-Elfâz ‘inde Ahmed b. Fâris elLugavî, Dimaşk 1410/1990.
68. _______, Ahmed b. Fâris el-Lugavî: Dirâse fî Ârâ’ihi’l-Lugaviyye ve’n-Nahviyye, Dimaşk 1999.
69. Tural, Hüseyin, “İbn Fâris”, DİA, XIX, 479-481.
70. Tüccar, Zülfikar, “Mücmelü‟l-luga”, DİA, XXXI, 454-455.
71. et-Tüveycirî, „Abdül„azîz „Abdülkerîm, “es-Sâhibî fî Fıkhi‟l-Luga ve Süneni‟l-„Arab fî Kelâmihâ li-Ahmed b. Fâris”, ed-Dir‘iyye, sy. 29 [Riyad 1426/2005], s. 189-242.
72. Wild, S., Kitāb al-‘Ain und die Arabische Lexikographie, Wiesbaden 1965, s. 77-79. Yüsrî „Abdülganî „Abdullâh, Mu‘cemü’l-Me‘âcimi’l-‘Arabiyye, Beyrut 1411/1991.
73. ez-Zehebî, Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ’, nşr. Şu„ayb el-Arna‟ût-M. Na„îm el-„Arksûsî, Beyrut 1406/1986, XVII, 103-106.
74. ez-Ziriklî, el-A‘lâm, nşr. Züheyr Fethullâh, 8. baskı, Beyrut 1989, I, 193.