SULTAN II. MURAT’A SUNULAN TEZKİRETÜ’L-EVLİYÂ TERCÜMESİ ÜZERİNE

Öz

Türkçe tercüme faaliyetlerinde en çok rağbet edilen eserlerden biri Feridüddin-i Attar’ın Tezkiretü’l-evliyâ’sıdır. Feridüddin Attar’ın Tezkiretü’l-evliyâ’sı birkaç kez Türkçeye çevrilmiştir. Tercümelerin çoğunun mütercimi bilinmemektedir. Bu makalede Tezkiretü’l-evliyâ’nın Türkçe tercümeleri hakkında kısaca bilgi verilmiş, Sultan II. Murat’a sunulan ve Ahmed-i Dâî’ye izafe edilen tercüme üzerinde durulmuştur.Bu çalışmanın amacı araştırmacıların dikkatini Tezkiretü’l-evliyâ’nın Türkçe tercümelerine özellikle Ahmed-i Dâî’ye izafe edilen tercümeye çekmektir.

Anahtar Kelimeler

• Tezkiretü’l-evliyâ, Feridüddin-i Attar, Ahmed-i Dâî, II. Murat

Kaynakça

1. Ahmed-i Dâî, Ukûdu’l-cevâhir, Manisa İl Halk Kütüphanesi Akhisar Zeynelzade koleksiyonu nr. 751 (45 Ak Ze 751).
2. Ahmed b. İbrahim, Tezkiretü’l-evliyâ Tercümesi, Millî Kütüphane 06 Hk 1622.
3. Alpay-Tekin, Gönül, Ahmed-i Dâ’î: Çengnâme, Cambridge 1992.
4. Ateş, Ahmet, “Burdur-Antalya ve Havalisi Kütüphanelerinde BulunanTürkçe, Arapça ve Farsça Bazı Mühim Eserler”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. II, S. 3-4, İstanbul 1948, s. 171-191.
5. Aydın, Harun, Tezkiretü’l-evliya Tercümesi (Giriş-Metin-Dizin), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Ankara 2005.
6. Bayraktar, Nail, Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları Alfabetik Kataloğu II, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İstanbul: 1995.
7. Bodrogligeti, A., “Farµdûn ¡Attar Ta≠kµratu’l-Avliyâ Adlı Eserinin İlk Türkçe Tercümesi Hakkında, XI. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler, 1966, TDK Yay., Ankara 1968, s. 87-97.
8. Blochet, E., Catalogue des Manuscrits Turcs de la Bibliothéque Nationale, Vol. I, Paris 1932.

9. Bursalı Mehmed Tahir Osmanlı Müellifleri. Matbaa-i Âmire [=Devlet Matbaası], İstanbul 1333-1342, 3 C. (Tıpkıbasım: Ahmed Remzi Akyürek, Miftâhu’l-Kütüb ve Esâmî-i Müellifîn Fihristi ile birlikte, Bizim Büro Basımevi, Ankara 2000).
10. Canım, Rıdvan, “Ahmed-i Dâ’î”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=200 5 Madde yazım tarihi: 14.03.2014 (Erişim tarihi: 25.08.2014, 16:23).
11. Canım, Rıdvan, Latifî: Tezkiretü’ş-şu’ârâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ, Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara 2000.
12. Coşan, M. Esad, Akademik Makaleler, Server İletişim, İstanbul 2009.
13. Coşan, M. Esad, “X[I]V. Asır Türk Yazarlarından Muslihu’d-din, Hamidoğulları ve Hızır Bey”, Vakıflar Dergisi, S. 13, Ankara, 1981, s: 101-112.
14. Coşan, Esad, “XV. Asırdan Türkçe Bir Dinî Eser Cinânü’l-Cenân”, İslâm Düşüncesi, C. 1, S. 4, İstanbul 1967, s. 245-248.
15. Coşkun, Menderes, Hasîb: Silkü’l-Le’âl-i âl-i Osmân’daki Şair Biyografileri, Bizim Büro Basımevi, Ankara 2002.
16. Courteille, Pavet de, Tezkereh-i Evliâ Le Mémorial des Saints Traduit Sur Le Manuscrit Ouïgour de La Biblothèque Nationale, 2 vols. (Text-Facsimile). Imprimerie Nationale, Paris 1889-1890.
17. Çelebioğlu, Amil, Türk Edebiyatın’nda Mesnevi (XV. yy.’a Kadar), [Eser adı iç kapakta: “Türk Mesnevî Edebiyatı, 15. yy. kadar (Sultan II. Murad Devri) (824-855/1421-1451)], Kitabevi, İstanbul 1999.
18. Çetin, Abdülbaki, “Ahmed-i Dâî’nin Farsça Öğretmek Amacıyla Yazdığı Bir Eser: Müfredât”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 20, Konya 2006, s. 113-128.
19. Çetin, Abdülbaki, “Ahmed-i Dâî’ye Atfedilen Bir Eser: Cevâhirü’l-Maânî”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 21, Erzurum 2003, s. 309-322.
20. Çetin, Abdülbaki, “Ahmed-i Dâî’ye Atfedilen Yüz Hadis Tercümesi Üzerine”, İlmî Araştırmalar, S. 18, İstanbul 2004, s. 25-30.
21. Çetin, Abdülbaki, “Ebu’l-Leys es-Semerkandi Tefsirinin Türkçe Tercümesi Üzerine”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 22, Konya 2007, s. 53-101.
22. Dağlı, Yücel -E. Nedret İşli-Cevdet Serbest-D. Fatma Türe (Haz.), (Fiş tesbiti: Orhan Bilgin-Nihat Azamat), Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi Yazmalar Kataloğu, YKY, İstanbul 2001.
23. Demirci, Beyhan (Haz.), Feridüddin Atar: Tezkiratü’l-evliya [Eser adı iç kapakta: Tezkiretü’l-evliya], Timaş Yay., İstanbul 2003.
24. Derdiyok, İ. Çetin, “Eski Türk Edebiyatı’nda Mektup Yazma Kuralları Hakkında Bilgi Veren En Eski Eser Ahmed-i Dâ’î’nin Teressül’ü”, Toplumsal Tarih, C. 1, S. 6, İstanbul, Haziran 1994, s. 56-59.
25. DİA Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi
26. Eliaçık, Muhittin, “Lütfullah bin Fazlullah’ın Kâmilü’t-ta’bîr Tercümesi ve Şehirlerle İlgili Yorumlar”, Diriözler Armağanı, Prof Dr. Meserret Diriöz ve Haydar Ali Diriöz Hatıra Kitabı, (Haz. M. Fatih Köksal-Ahmet Naci Baykoca), Ankara 2003, s. 174-405183.
27. Ergin, Muharrem, “Bursa Kitaplıklarındaki Türkçe Yazmalar Arasında”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. IV, S.1-2, İstanbul 1950, s. 103-132.
28. Ertaylan, İsmail Hikmet, Ahmed-i Dâ’î Hayatı ve Eserleri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., İstanbul 1952.
29. Ferîdüddîn Attâr, Tezkiretü’l-evliyâ, Erkam Yay., İstanbul 1423/2002.
30. Gülsevin, Gürer, Ahmed-i Dâi, Miftahu’l-Cenne (Dil özellikleri-Metin-Söz Dizini), (yayımlanmamış doktora tezi) İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya 1989, 2 C.
31. Gürsoy-Naskali, Emine, Sinan Paşa: Tezkiretü’l-evliyâ, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara 1987.
32. Hazai, György, Die altanatolisch-türkisch Übersetzung des Ta≠karatu’l-Awliyā von Farīduddīn ¡A††ār, 1. Band: Text, 2. Band: Faksimiles, Klaus Schwarz Verlag, Berlin 2008.
33. İKTCYK İstanbul Kitaplıkları Tarih ve Coğrafya Yazmaları Kataloğu, 6. Fasikül: Biyoğrafiye Ait Eserler: b- Evliya Tezkireleri ve Menkabeler, Ankara 1946.
34. İnan, Abdulkadir, “Kur’an-ı Kerim’in Türkçe Tercemeleri Üzerine Bir İnceleme”, Makaleler ve İncelemeler, C. II, s. 156-186, TTK Yay., Ankara, 1998, 2. baskı.
35. İpekten, Haluk-Mustafa İsen-Recep Toparlı-Naci Okçu-Turgut Karabey, Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara 1988.
36. İsen, Mustafa, Künhü’l-ahbâr’ın Tezkire Kısmı, Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara 1994.
37. İz, Fahir, “Dā‘ī” Encyclopaedia of Islam, vol. II, Leiden-London 1954, p. 98.
38. İz, Fahir-Günay KUT, “Ahmed-i Dâî”, Büyük Türk Klasikleri, C. II, Ötüken-Söğüt, İstanbul 1985, s. 109-124.
39. İzgi, Cevat, “Hubeyş et-Tiflîsî”, DİA, C. XVIII, İstanbul 1998, s. 268-270.
40. Kâmilü’t-ta’bîr tercümesi, YEBEK, Genel 4952 (Eski: Müze Kitaplığı E 4/1251).
41. Kankılıç, Verdi Uygurca Tezkiret’ül Evliya Tercümesi (Araştırma-Metin), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü (yayımlanmamış doktora tezi), İstanbul 1972.
42. Kankılıç, Verdi, “Tezkiret`ül Evliya Tercümesi Hakkında”, Bilgi, S. 257, İstanbul, Ekim 1968, s. 24-25.
43. Karaismailoğlu, Adnan, “Bir Tezkiretü’l-Evliya Tercümesi Hakkında”, İlim ve Sanat, S. 7, Mayıs-Haziran 1986, s. 83-85.
44. Kartal, Ahmet, “Attâr”ın Tezkiretü’l-evliyâ İsimli Eseri ve Türkçe Tercümeleri”, Diriözler Armağanı, Prof Dr. Meserret Diriöz ve Haydar Ali Diriöz Hatıra Kitabı, (Haz. M. Fatih Köksal-Ahmet Naci Baykoca), Ankara 2003, s. 383-405.
45. Kırımhan, Nazan, XIV. Yüzyıla Ait Anonim Bir Evliya Tezkiresinin 100 Varakının Çevirisi Üzerine Bir Araştırma, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (yayımlanmamış yüksek lisans tezi) Erzurum 1988.
46. Kocatürk, Vasfi Mahir, Türk Edebiyatı Tarihi, Edebiyat Yayınevi, Ankara 1964.
47. Kortantamer, Tunca, “Ahmed-i Dâ‘î İle İlgili Yeni Bilgiler”, Türkoloji Dergisi, C. VII, Ankara 1977, s. 103-138.
48. Kortantamer, Tunca, Eski Türk Edebiyatı, Makaleler, Akçağ Yay., Ankara 1993.
49. Kotku, Mehmed Zâhid, Feridüddini Attâr’dan Tezkiret-el Evliyâ, Gümüş Neşriyatı, İstanbul 1959. (Diğer baskıları: Feridüddin-i Attar, tezkiret-ül evliya, Seha Neşriyat, İstanbul 1983 (ilaveli). Son baskısı: Feridüddin-i Attâr, Tezkiretü’l Evliyâ, evliya hikayeleri, Bahar Yayınları İstanbul 2013).
50. Kuğu, Mustafa, Tezkiretü’l-Evliyâ (Giriş, Metin; İndeks), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü (yayımlanmamış yüksek lisans tezi), İstanbul 2006.
51. Kut, Günay, “Ahmed-i Dâî”, DİA, C. II, İstanbul 1989, s. 56-58.
52. Kut, Günay, Heşt Bihişt, The Tezkire by Sehµ Beg, Harvard Üniversitesi Basımevi, 1978.
53. Kutluk, İbrahim, Kınalızâde Hasan Çelebi: Tezkiretü’s-şu‘arâ, Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara 1989, 2 C.
54. Küçük, Murat, Mûsâ bin Hâcı Hüseyin İznikî: Terceme-i Faslu’l-Hitâb (Girisİnceleme-Metin-Dizin), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamıs Yüksek Lisans Tezi), Ankara, 1996.
55. Küçük, Serhat, XVI. Yüzyıla Ait Bir Tezkiretü’l-evliyâ Tercümesi, Kesit Yay., İstanbul 2013.
56. Levend, Agâh Sırrı, Türk Edebiyatı Tarihi, TTK Yay., Ankara 1998, 4. Baskı.
57. Mahmud bin Ahmed, Menâkıb-ı Şeyh Bâyezîd, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin Yazmaları 1704/2.
58. Mengi, Mine, “Dâ’î”, Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay., C. III, Ankara 2003, s. 99-100.
59. Meredith-Owens, G. M., Meşâ‘ir üş-şu‘arâ or Te≠kere of ‘Âşı… Çelebi, London 1971.
60. Muhammed b. Hacı İvaz, Cinân-ı Cenân, Atatürk Kitaplığı Muallim Cevdet K372.
61. Mundy, C. S., “Turkish Syntax as a System of Quafilication”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, Vol. 17, No. 2, London 1955, pp. 279305.
62. Mustafa Darîr, Yüz Hadîs Yüz Hikâye, Süleymaniye Ktp., Pertevniyal 438/2.
63. Ocak, F. Tulga, Ahvâl u Âsâr u Tahlîl-i Eş’âr-ı Dîvân-ı Fârsî-i Ahmed-i Dâ‘î, Encümen-i Âsâr ve Mefâhirr-i Ferhengî, Tahran 1385/2006, Tahran 1385/2006.
64. Öngeren, Reşat, “Tezkiretü’l-evliyâ, DİA XLI, İstanbul 2012, s. 74-75.
65. Özalan, Uluhan, Bir Tezkiretü’l-evliya Tercümesi (Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük), Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bolu 2009.
66. Özdemir, Hikmet, Mûsâ bin Hâcî Hüseyin el-İznikî Hayatı ve Eserleri, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi (yayımlanmamış doktora tezi), Ankara 1980.
67. Özkan, Mustafa, Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi, Filiz Kitabevi, İstanbul 1995.
68. Özmen, Mehmet, Ahmed-i Dâ’î Divanı, TDK Yay., Ankara 2001, 2 C.
69. Öztürk, Ali, “Eğirdir’de yaşamış bir Türk Alimi: Muslihuddin Mustafa b. Muhammed”, Tarihi Kültürel Ekonomik Yönleri ile Eğirdir Sempozyumu, 31 Ağustos-01 Eylül 2001, Eğirdir, 2002.
70. Parlatır İsmail-György Hazai, Macar Bilimler Akademisi Kütüphanesi’ndeki Türkçe El Yazmaları Kataloğu, Tüba, Ankara 2007.
71. Pekolcay Necla, Anadolu Türkçesi ile Tazkira Al-avliya Tercümesinin Gramer Hususiyetleri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü (yayımlanmamış mezuniyet tezi), İstanbul 1945-46, 2 C.
72. Pekolcay, Neclâ, “Bir Tezkiretü’l-evliyâ Tercemesi Hakkında”, İslam Düşüncesi, 1967, C. 1, S. 2, s. 113-115.
73. Pekolcay, Necla, Geçtim Dünya Üzerinden, (Haz: Hilâl Ferşatoğlu), L&M Yay., İstanbul, 2005.
74. Rásonyi L., “Feridüddin Attar Tezkeret ül-Evliyasının Budapeşte Yazması”, XI. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler, 1966, TDK Yay., Ankara 1968, s. 83-86.
75. Ritter, Hellmut, “Philologika XIV. Farîduddîn ¡A††âr. II”, Oriens, C. 11, No. 12,Leiden 1958, s.1-76.
76. Sertkaya, Ayşe Gül, “Ferîde’d-Dîn-i ‘Attâr'ın Tezkire-i Evliyâsının Doğu Türkçesi Çevirisi Üzerine Bazı Görüşler”, Türk Dilleri Araştırmaları 17 (Festschrift in Honor of Andras J. E. Bodrogligeti), İstanbul 2007, s. 305-318.
77. Sertkaya, Ayşe Gül, “Ferîde‘d-dîn-i ‘Attâr’ın Tezkire-i Evliyâ’sının Doğu Türkçesi Tercümesinde Ca‘fer-i Sâdık Bölümü” İlmî Araştırmalar, S. 8, İstanbul 1999, s. 221-232.
78. Sertkaya, Ayşe Gül, “Ferîde‘d-dîn-i ‘Attâr’ın Tezkire-i Evliyâ’sının Doğu Türkçesi Tercümesinde Veys-i Karenî Bölümü” İlmî Araştırmalar, S. 9, İstanbul 2000, s. 193-208.
79. Sertkaya, Ayşe Gül, “Tezkire-i Evliyâ’nın Arap Harfli Nüshası Uygur Harfli Nüshadan mı Arap Harflerine Çevrildi?” Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü I. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı 9-15 Nisan 2006 (Çeşme İzmir) Bildiri Kitabı (Ed. Prof. Dr. Fikret Türkmen-Prof. Dr. Gürer Gülsevin), Ankara 2007, C. 4, s. 1847-1851.
80. Sertkaya, Osman Fikri, “XIV. Yüzyıl Müfessirlerinden Muhammed Oğlu Mustafâ (=Mustafâ bin Muhammed)’in Sûre Tefsirleri Üzerine”, Makaleler-2 (Seçme Araştırma ve İncelemeler), Çantay Yay., İstanbul 2013, s. 84-115. (Aynı metin: Uluslararası Eski Anadolu Türkçesi Araştırmaları Çalıştayı Bildirileri, (Yayına Haz. Mustafa Özkan-Enfel Doğan), İstanbul Üniversitesi Yay., İstanbul 2013, s. 395-432).
81. Stanley, Tim, “The Books of Umur Bey”, Muqarnas, Vol. 21 (Essays in Honor of J. M. Rogers), 2004, pp. 323-331.
82. Tabîrnâme tercümesi, Atatürk Kitaplığı Muallim Cevdet Yazmaları K26.
83. Tekindağ, Şehabettin, “Konya ve Karaman Kütüphânelerinde Mevcut Karamanoğulları ile İlgili Yazmalar Üzerinde Çalışmalar”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, S. 32, İstanbul 1979, s. 117-136.
84. Tezkiretü’l-evliyâ tercümesi: Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin Yazmaları 26-a Beyazıt Devlet Ktp. Beyazıt 3286. Beyazıt Devlet Ktp. Veliyüddin Efendi 1643. Süleymaniye Ktp. Mihrişah Sultan 166. YEBEK Genel 4999 (Eski: Müze Kitaplığı E 53/218).
85. Tezkiretü’l-evliyâ tercümesi: SBD 53 121 Süleymaniye Ktp. Hacı Beşir Ağa 471 Milli Kütüphane Yz. A 4157.
86. Tezkiretü’l-evliyâ tercümesi, Süleymaniye Ktp. Serez 1800.
87. Tezkiretü’l-evliyâ tercümesi, Nuruosmaniye 2299.
88. Tezkiretü’l-evliyâ tercümesi bk. Ahmed b. İbrahim
89. Tezkiretü’l-evliyâ tercümesi, Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Ktp. Y-154/[2].
90. Tezkiretü’l-evliyâ tercümesi, YEBEK Genel 1205.
91. Tezkiretü’l-evliyâ tercümesi, YEBEK Kurşunlu 102.
92. Tezkiretü’z-zâkirîn, Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Beyazıt 3706.
93. Timurtaş, Faruk K., “Ahmed-i Dâ’î ve Eserlerinin Türk Dili ve Edebiyatındaki Yeri”, Türk Dili, C. III, S. 31, Nisan 1954, s. 426-430. (Aynı makale: Faruk Kadri Timurtaş, Makaleler -Dil ve Edebiyat İncelemeleri-, Haz. Mustafa Özkan), TDK Yay., Ankara 1997, s. 524-528).
94. Timurtaş, F. Kadri, Tarih İçinde Türk Edebiyatı, Boğaziçi Yay., İstanbul 1997, 4. Baskı.
95. Tuman, Nail, Tuhfe-i Nâilî, Divân Şairlerinin Muhtasar Biyografileri, (Haz. Cemâl Kurnaz-Mustafa Tatçı), Bizim Büro Basımevi, Ankara 2001, 2 C.
96. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi: Devirler, isimler, eserler, terimler, Dergâh Yay., İstanbul 1977-1998, 8 C.
97. Uludağ, Süleyman (çev.), Feridüddîn Attâr: Evliya Tezkireleri, Kabalcı Yay., İstanbul 2007.
98. Yavuz, Orhan, Anadolu Türkçesiyle Yapılan En Eski Tezkiretü’l-evliyâ Tercümesi ve Dil Özellikleri [İnceleme-Gramer-Dizin], Tablet Yay., Konya 2006.
99. Yavuz, Orhan, Tezkiretü’l-evliyâ, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara 1988.
100. Yavuzarslan, Paşa, Mûsâ bin Hâcı Hüseyin el-İznikî: Münebbihü’r-râkidîn (Uyurları Uyandurucu), TDK Yay., Ankara 2002, 2 C.
101. YEBEK: Yazma ve Eski Basma Eserler Kütüphanesi (Bursa)
102. Yılmaz, Hakan, “Karaca Beg’in İsteğiyle Sultan İkinci Murâd Adına Yazılmış Yeni Bir “Tezkiretü’l-Evliyâ” Tercümesi”, Hakikat, S. 216, İstanbul, Eylül 2011, s. 4446.
103. Yüksel, Murat, “Kara Timurtaş-oğlu Umur Bey’in Bursa’da Vakfettiği Kitaplar ve Vakıf Kayıtları” Türk Dünyası Araştırmaları, S. 31, İstanbul, Ağustos 1984, s. 134-147.