Kronik hastalıklarda stigma ve hemşirelik yönetimi

Öz

Kronik hastalıklar, bireyin yaşam kalitesini düşüren, sürekli bakım desteği ile uzun dönemli rehabilitasyon gerektiren sağlık sorunları arasında yer almaktadır. Stigma (damgalanma), bireyin toplum tarafından genel geçer normlarının dışında değerlendirilmesinden kaynaklanır ve bu algı, diğer bireyler tarafından kişinin konumunun ve itibarının zedelenmesine yol açabilir. Kronik hastalığa sahip bireyler, bazı durumlarda sınırlı yetilere sahip ya da sağlık durumu öngörülemeyen kişiler olarak değerlendirilebilmektedir. Bu bakış açısı, toplumun onlara yönelik beklentilerinin azalmasına yol açarken; bireyler de çevreleri tarafından zayıf veya yetersiz görüldüklerinin bilincinde olabilmektedir. Ayrımcılıkla ya da olumsuz yaklaşımlarla karşılaşacağını düşünen kişi, çevresinden uzak durmayı seçebilir; bu durum hem bireyin iç dünyasında hem de sosyal çevresindeki ilişkilerinde çeşitli olumsuz davranış biçimlerinin ortaya çıkmasına yol açabilir. Kronik hastalıklara sahip bireylerin hastalık sürecine karşı olumlu tutum geliştirmeleri, kendilerini değersiz hissetmemeleri açısından önem taşır. Yaşam kalitesinin iyileştirilmesi, stres yönetiminin güçlendirilmesi, kaygı seviyelerinin azaltılması ve depresyon belirtilerinin kontrol altına alınması dolaylı yoldan damgalanma algısının azalmasına yardımcı olabilir. Bu nedenle, bireylerin stigma düzeylerini azaltmaya yönelik destekleyici müdahaleler gerekmektedir. Hemşirelerin sunduğu hastalık süreci ile ilgili eğitim programları ve komplikasyonlara dair bilgilendirici çalışmaları, bireylerin başa çıkma yeteneklerinin geliştirmesinde fayda sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kronik hastalık
• stigma
• hemşirelik yönetimi

Stigma and Nursing Management in Chronic Diseases

Öz

Chronic diseases are health problems that reduce an individual's quality of life and require long-term rehabilitation with continuous care support. Stigma arises from the individual being evaluated by society as outside the generally accepted norms, and this perception can lead to damage to the person's position and reputation by other individuals. In some cases, individuals with chronic illnesses may be perceived as having limited abilities or unpredictable health conditions. This perspective can lead to reduced expectations from society, while individuals may also be aware that they are viewed as weak or inadequate by those around them. A person who thinks they will encounter discrimination or negative attitudes may choose to distance themselves from their environment; this situation can lead to various negative behaviours emerging both in the individual's inner world and in their social relationships. It is important for individuals with chronic illnesses to develop a positive attitude towards the disease process so that they do not feel worthless. Improving quality of life, strengthening stress management, reducing anxiety levels, and controlling symptoms of depression can indirectly help reduce the perception of stigma. Therefore, supportive interventions are needed to reduce individuals' levels of stigma. The educational programmes and informative studies on the disease process and complications provided by nurses are beneficial in developing individuals' coping skills.

Anahtar Kelimeler

• Chronic disease
• stigma
• nursing management

Kaynakça

1. Balamut F. Kronik Hastalığa Sahip Yaşlı Bireylerde Hastalığa Uyum Ile Akılcı İlaç Kullanımı Arasındaki Ilişkinin Belirlenmesi. (Yüksek lisans tezi). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2025.
2. Piovani D, Nikolopoulos G, Bonovas S. Non-Communicable Diseases: The Invisible Epidemic. Journal of Clinical Medicine. 2022; 11(19): 5939.
3. Akdemir N. İç Hastalıkları ve Hemşirelik Bakımı. Ankara: Akademisyen Kitabevi; 2023: 193-195.
4. Türkiye’de Bulaşıcı Olmayan (Kronik) Hastalıkların Önlenmesi Ve Kontrolü Için ‘Yatırım Gerekçeleri Raporu (2018). Erişim tarihi: 15.07.2025. Erişim linki: https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kronik-hastaliklar-engellidb/hastaliklar/kalpvedamar/raporlar/BizzCaseTrSS.pdf
5. Arda B, Kanten P, Durmaz M, Pazarcık Y. Kronik Hastalıkların Iş Yaşamındaki Tutum ve Davranışlara Yansımaları. Management and Political Sciences Review. 2024; 6(2):129–143.
6. Günler OE. Kronik Hastalıkların Yol Açtığı Bazı Toplumsal Problemler. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2019; (42): 392–400.
7. World Health Organization. (2024, 23 Aralık). Noncommunicablediseases. WHO. Erişim tarihi:16.07.2025 Erişim linki: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases.
8. Karadakovan A, Aslan FE. Dahili ve Cerrahi Hastalıklarda Bakım. Adana: Nobel Kitabevi; 2011: 105-118.

9. Durna Z, Akın S. Kronik Hastalıklar ve Bakım. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2012: 239-260.
10. Akdemir N, Bostanoğlu H, Yurtsever S, et al. Yatağa Bağımlı Hastaların Evde Bakım Hizmeti. Dicle Tıp Dergisi. 2011; 38(1): 57–65.
11. Altuntaş O, Akı E, Huri M. Kronik Hastalıklarda İlaç Kullanımının Yaşam Kalitesi Ve Sosyal Katılıma Etkisi Üzerine Nitel Bir Çalışma. Ergoterapi ve Rehabilitasyon Dergisi. 2015; 3(2): 79-86.
12. Aydemir T, Çetin Ş. Kronik Hastalıklar ve Psikososyal Bakım. Journal of Anatolian Medical Research. 2019; 4(3): 109-115.
13. Avcil C, Bulut H, Sayar Hızlı G. Psikiyatrik Hastalıklar ve Damgalama. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2016; (2): 175-202.
14. Hardal SF. Üniversite Öğrencilerinde Dindarlık ve Ruhsal Rahatsızlıklara Karşı Damgalama Ilişkisi. (Yüksek lisans tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2020.
15. Goffman E. Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity. New York: Simon & Shuster; 1963: 1-3.
16. Bilge A, Çam O. Ruhsal Hastalığa Yönelik Damgalama ile Mücadele. TAF Preventive Medicine Bulletin. 2010; 9(1): 71-78.
17. Kavas A, Topkaya N, Gençoğlu C. Psikolojik Yardım Alma Nedeniyle Sosyal Damgalanma, Denetim Odağı, Kendini Damgalama ve Yaşam Doyumu Arasındaki İlişkiler. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 2014; 34 (2): 367-377.
18. Yıldırım G. Hatay İli Toplum Ruh Sağlığı Merkezlerinde Takip Edilen Şizofreni Hasta Yakınlarının Damgalanma ve Ruhsal Hastalığa Yönelik İnançlarının Belirlenmesi. (Yüksek lisans tezi). Hatay: Mustafa Kemal Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü; 2017.
19. Yıldırım M. Toplumsal Damgalama ve Psikolojik Sağlamlık: Bir Gözden Geçirme. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi. 2020; 11(1): 12-24.
20. Leventhal H, Halm E, Horowitz C, Leventhal EA, et al. Living With Chronic Illness: a Contextualized, Self-Regulation Approach. London: The Sage Handbook of Health Psychology; 2004: 197-240.
21. Aktan Bektaş N, Mercan Başpınar M, Başat O. Diyabet ve Hipertansiyon Hastalarında Kronik Hastalığa Bağlı Stigma Düzeyinin Değerlendirilmesi. The Journal of Turkish Family Physician. 2023; 14(1):3-16.
22. Eitel KB, Pihoker C, Barrett CE, Roberts AJ. Stigma and Clinical Outcomes: An International Review. Journal of the Endocrine Society. 2024; 8(9):2-5.
23. Abel WM, Spikes T, Greer DB. A Qualitative Study: Hypertension Stigma Among Black Women. J Cardiovasc Nurs. 2021; 36(2):96-103.
24. Tel H, Tel, H. Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığının Sosyokültürel Yansıması: Stigma. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi. 2012; 28(3):137-142.
25. Kwon CS, Jacoby A, Ali A, Austin J, et al. Systematic Review of Frequency of Felt and Enacted Stigma in Epilepsy and Determining Factors and Attitudes Toward Persons Living With Epilepsy-Report From the International League Against Epilepsy Task Force on Stigma in Epilepsy. Epilepsia. 2022; 63(3):573-597.
26. Diabetes Mellitus Çalışma ve Eğitim Grubu (TEMD). Diabetes Mellitus ve Komplikasyonlarının Tanı, Tedavi ve İzlem Kılavuzu. Ankara: BAYT Bilimsel Araştırmalar Basın Yayın ve Tanıtım Ltd. Şti. 16. Baskı; 2024.
27. Türkben Polat, H, Teke ZB. Relationship Between Self-care Activities and Stigmatization in Patients with Type 2 Diabetes. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi. 2025; 12(1):80–86.
28. Arda Sürücü H, Okur Arslan H, Çetik S. Self-Care, A1C and Stigmatization as Predictors Of a Negative Perception Of Insulin Among Adults With Type 2 Diabetes: A Hospital-Based Study ın Turkey. Journal of Health Research. 2021; 35(6): 515-526.
29. Eitel KB, Roberts AJ, D’Agostino R, Barrett CE, et al. Diabetes Stigma and Clinical Outcomes in Adolescents and Young Adults: The SEARCH for Diabetes in Youth Study. Diabetes Care. 2023; 46(4): 811-818.
30. Aldatmaz İ, Çevik RS, Günal AM. Hipertansiyon ve Nutrigenetik. Osmangazi Tıp Dergisi. 2025; 47(3):504-13.
31. Horne CE, Stayt LC, Schutz S, Smith CM, et al. Symptom Experiences in Hypertension: A Mixed Methods Systematic Review. J Hypertens. 2023;41(1):1-16.
32. Aktan Bektaş N, Mercan Başpınar M, Başat O. Diyabet ve hipertansiyon hastalarında kronik hastalığa bağlı stigma düzeyinin değerlendirilmesi. Jour Turk Fam Phy. 2023; 14 (1): 3-16.
33. Erci B, Elibol M, Aktürk Ü. Hipertansiyon hastalarının tedaviye uyumunu ve yaşam kalitesini etkileyen faktörlerin incelenmesi. FNJN Florence Nightingale Hemşirelik Dergisi. 2018; 26(2): 79-92.
34. Idemudia ES, Olasupo MO, Modibo MW. Stigma and Chronic Illness: A Comparative Study of People Living With HIV and/or AIDS and People Living With Hypertension in Limpopo Province, South Africa. Curationis.2018;41(1):1-5.
35. Diabetes Mellitus Çalışma ve Eğitim Grubu (TEMD). Obezite Tanı ve Tedavi Kılavuzu. Ankara: BAYT Bilimsel Araştırmalar Basın Yayın ve Tanıtım Ltd. Şti. 11. Baskı; 2024.
36. Puhl RM. Weight Stigma and Barriers to Effective Obesity Care. Gastroenterology Clinics of North America. 2023; 52(2):417-428.
37. Agustí A, Celli BR, Criner GJ, Halpin D, et al. Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease 2023 Report: GOLD Executive Summary. Eur Respir J. 2023; 61(4):1-19.
38. World Health Organization (WHO). Epilepsy. 2024 Erişim adresi: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/epilepsy. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2025.
39. Çam O, Çuhadar D. Ruhsal Hastalığa Sahip Bireylerde Damgalama Süreci ve İçselleştirilmiş Damgalama. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi - Journal of Psychiatric Nursing. 2011; 2(3):136-140.
40. Ay P, Hıdıroğlu S. Tuberculosis Related Stigma. Marmara Medical Journal. 2021; 34(2):1-6.
41. Gutman T, Kelly A, Scholes-Robertson N, Craig JC, et al. Patient and Caregiver Experiences and Attitudes about Their Involvement in Research in Chronic Kidney Disease. Clin J Am Soc Nephrol. 2022; 17(2):215-227.
42. Li B, Liu D, Zhang Y, Xue P. Stigma and Related Factors Among Renal Dialysis Patients in China. Frontiers Psychiatry. 2023;14:1-9.