The Power of Discourse, the Discourse of Power: Populism in Turkish Politics Post-2000

Öz

Populism, whose rise has been observed globally and on whose definition and content no consensus has been reached, is a phenomenon that constructs social and political reality. This theoretical study aims to move beyond approaches that treat populism as a superficial political style or ideology, by analyzing its structure as something inherent to power relations at the discursive level. Considering that power is non-unidirectional, diffuse, and networked, and that populism can be employed by both the ruling power and the opposition, this study includes opposition political parties and figures active in Turkish politics during the 2000s to draw a more holistic framework. The data collection process is based on document analysis. Accordingly, a holistic analytical framework has been constructed by simultaneously utilizing Michel Foucault’s analysis of power and discourse and Ernesto Laclau’s theory of populism. The concepts and theories employed aim to analyze how different social demands are articulated to construct a collective “people” identity and to explore the role of this identity in the struggle for hegemony. To support the theoretical discussion, analyses informed by the discourse analysis approaches of Norman Fairclough and Teun A. van Dijk have also been conducted. These analyses aim to demonstrate how discursive strategies establish the us–them dichotomy that constitutes the basis of populist discourse and how they reinforce its foundation of legitimacy.

Anahtar Kelimeler

• populism
• turkish politics
• discourse
• power
• foucault
• Laclau

Söylemin İktidarı, İktidarın Söylemi: 2000 Sonrası Türkiye Siyasetinde Popülizm

Öz

Yükselişi küresel ölçekte gözlemlenen ve tanımı ile içeriği konusunda fikir birliği sağlanamamış olan popülizm, toplumsal ve siyasal gerçekliği inşa eden bir olgudur. Bu teorik çalışma, Türkiye’de popülizmi yüzeysel bir siyasal üslup veya ideoloji olarak ele alan yaklaşımların ötesine geçerek, onun iktidar ilişkilerine içkin yapısını söylem düzeyinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. İktidarın tek yönlü olmayan, dağınık ve ağsal yapıda olduğu ve popülizmin siyasal alanda iktidar tarafından olduğu kadar muhalefet tarafından da kullanılabildiği göz önünde bulundurularak, daha bütüncül bir çerçeve çizebilme amacıyla, Türkiye siyasetinde 2000’li yıllarda faal olan muhalif siyasal partiler ve figürler de çalışmaya dahil edilmiştir. Muhalefetin popülist söyleminin iktidar karşısındaki tepkiselliği ve bu tepkiselliğin iktidarın inşa ettiği hakikat rejiminin dışına çıkabilmeyi engellediği de incelenen konular arasındadır. Ayrıca Türkiye’de popülizmin tarihsel gelişimi de ele alınarak oluşturulan çerçeve genişletilmiştir. Veri toplama süreci doküman incelemesine dayanmaktadır. Bu doğrultuda Michel Foucault’nun iktidar ve söylem analizi ile Ernesto Laclau’nun popülizm kuramından eş zamanlı yararlanılarak bütüncül bir analitik çerçeve oluşturulmuştur. Kullanılan kavram ve teorilerle, farklı toplumsal taleplerin nasıl bir araya getirilerek kolektif bir “halk” kimliği inşa edildiğini ve bu kimliğin hegemonya mücadelesindeki rolünü çözümlemek amaçlanmaktadır. Kuramsal tartışmayı desteklemesi amacıyla Norman Fairclough ve Teun A. van Dijk’in söylem analizi yaklaşımlarından beslenen çözümlemeler yapılmıştır. Bu incelemeler, söylemsel stratejilerin, popülist söylemin temelini oluşturan biz-onlar ayrımını nasıl kurduğunu ve meşruiyetin zeminini nasıl güçlendirdiğini göstermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Foucault
• popülizm
• Türkiye siyaseti
• iktidar
• söylem
• Laclau

Etik Beyan

Yazar olarak, bu makalenin hazırlanma sürecinde bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun davrandığımı beyan ederim. Çalışma kapsamında herhangi bir insan veya hayvan deneği kullanılmamış, veri toplama sürecinde etik ihlale yol açacak bir uygulama gerçekleştirilmemiştir. Makale tamamen özgün bir çalışmadır; intihal, çarpıtma veya benzeri etik ihlaller içermez. Kullanılan tüm kaynaklara uygun biçimde atıf yapılmıştır. Çalışmanın hazırlanma sürecinde yapay zeka araçlarından dilbilgisi düzenleme, biçimsel ifade iyileştirme, çalışmada incelenmesi amacıyla konuyla ilgili söylem örneklerinin tespiti ve kaynakça ve atıfların kurallara uygun şekilde hazırlanması konularında yararlanılmıştır. Yapay zeka araçları tarafından sunulan içerikler, kullanılmadan önce yazar tarafından denetimden geçirilmiştir.

Kaynakça

1. Akandere, O. (2003). Bir demokrasi beyannamesi olarak “dörtlü takrir”in amacı ve mahiyeti. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (9), 5-28.
2. Akay, A. (1995). Michel Foucault’da iktidar ve direnme odakları. Bağlam Yayınları.
3. Akşener, M. (21 Aralık 2022). İYİ Parti Grup Toplantısı konuşması [Video]. YouTube, Gazete Duvar. https://www.youtube.com/watch?v=V73d0EBK1fE.
4. Anadolu Ajansı (AA). (6 Temmuz 2014). En güzel cevabı sandık verir. https://www.aa.com.tr/tr/politika/en-guzel- cevabi-sandik-verir/144943.
5. Anadolu Ajansı (AA). (16 Kasım 2021). CHP Genel Başkanı Kılıçdaroğlu: 28 Şubatçıların açtığı yaraları kapatıp helalleşeceğiz. https://www.aa.com.tr/tr/politika/chp-genel-baskani-kilicdaroglu-28-subatcilarin-actigi- yaralari-kapatip-helallesecegiz/2422404.
6. Aslandaş, A. S., & Bıçakçı, B. (2006). Popüler siyasi deyimler sözlüğü. İletişim Yayınları.
7. Balcı, M., & Karadeniz, Y. (2018). 1945 çiftçiyi topraklandırma kanunu tartışmalarının siyasetteki muhalif oluşuma etkisi ve demokrat parti’nin kuruluşu. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (57), 271-279.
8. Batmaz, N. Y. & Erdem, Ç. (2016). Türkiye’de 1950-1960 Döneminde Kentleşme Sürecini Siyasi İktidarın Yapısı ve Uygulamaları Açısından Yorumlamak. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 1(47), 201-213.

9. Betz, H. G. (1994). Radical right-wing populism in Western Europe. Springer.
10. BBC Türkçe. (19 Mart 2017). Erdoğan: Tek adam diyorlar, o zaman Mustafa Kemal'e hakaret ediyorsun. https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-39321096.
11. BBC Türkçe. (21 Nisan 2025). 'Normal doğum' tartışmasında kim, ne dedi?. https://www.bbc.com/turkce/articles/ckg2lvqky2go.
12. Bora, T. (2005). Turgut Özal. T. Bora, M. Gülteki̇ngi̇l & M. Yılmaz (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce - ci̇lt 7: liberalizm (ss. 589-601). İleti̇şi̇m Yayınları.
13. Butler, J. (2021). Excitable speech: a politics of the performative. Routledge.
14. CNN Türk. (17 Mart 2015). HDP'den Erdoğan'a rest: Seni başkan yaptırmayacağız. https://www.cnnturk.com/turkiye/hdpden-erdogana-rest-seni-baskan-yaptirmayacagiz-459484.
15. Cumhuriyet. (30 Nisan 2022). Ümit Özdağ siyasette sığınmacı polemiğini değerlendirdi: ‘Geleceğimiz karartılıyor’. https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/umit-ozdag-siyasette-siginmaci-polemigini- degerlendirdi-gelecegimiz-karartiliyor-1931295.
16. Cumhuriyet Halk Partisi (CHP). (14 Ağustos 2022). CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu helalleşme buluşmasına katıldı. https://chp.org.tr/haberler/chp-genel-baskani-kemal-kilicdaroglu-helallesme- bulusmasina-katildi.
17. Çağlar, B. K., & Çamlıbel, F. N. (Söz yazarları), & Rey, C. R. (Besteci). (1933). 10. yıl marşı. [Marş]. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://www.ktb.gov.tr/TR-96293/10-yil-marsi.html.
18. Ecevit, B. (2008). Demokratik sol. İş Bankası Kültür Yayınları.
19. Erdem, E. & Aybay, A. C. (2024). Türkiye’de popülist siyaset bağlamında Süleyman Demirel. Paradoks Ekonomi Sosyoloji ve Politika Dergisi, 19(2), 267-283.
20. Erdoğan, N. (1998). Demokratik soldan Devrimci Yol’a: 1970’lerde sol popülizm üzerine notlar. Toplum ve Bilim, (78), 22-37.
21. Euro News. (8 Temmuz 2019). 15 Temmuz darbe girişimi sonrasında kaç kişi görevinden ihraç edildi, kaç kişi tutuklandı?. https://tr.euronews.com/2020/07/15/verilerle-15-temmuz-sonras-ve-ohal-sureci.
22. Esen, S. (2010). 18 Nisan 1960 Tarihli Tahkikat Komisyonu. Mülkiye Dergisi, 34(267), 167-192.
23. Fairclough, N. (1992). Discourse and Social Change. Polity Press.
24. Fairclough, N. (2003). Analysing Discourse: Textual Analysis for Social Research. Routledge.
25. Fedayi, C. (2019). Adalet partisi’nin birinci dönemi: 1961-1971. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, (57), 123-150.
26. Foucault, M. (2007). Cinselliğin tarihi. (H. Uğur Tanrıöver, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (1976).
27. Foucault, M. (2013). Güvenlik, toprak, nüfus: college de france dersleri (1977-1978). (F. Taylan, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. (2004).
28. Foucault, M. (2022). Bilginin arkeolojisi. (V. Urhan, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (1969).
29. Güzel, S. Ç. (2022). Elitizmden popülizme: Cumhuriyet halk partisi’ndeki paradigmal dönüşüm ve ekrem imamoğlu örneği. Liberal Düşünce Dergisi, (108), 109-138.
30. Halkların Demokratik Partisi (HDP). (t.y.). Büyük insanlık çağrısı. https://www.hdp.org.tr/tr/buyuk-insanlik- cagrisi/6050/.
31. Hall, S. (1979). The great moving right show. Marxism today, 23(1), 14-20.
32. Independent Türkçe. (19 Mayıs 2021). Davutoğlu’ndan “temiz eller” operasyonu çağrısı: şaibesiz isimlerden heyet. https://www.indyturk.com/node/361701/siyaset/davuto%C4%9Flu%E2%80%99ndan-%E2%80%98temiz- eller%E2%80%99-operasyonu-%C3%A7a%C4%9Fr%C4%B1s%C4%B1-%C5%9Faibesiz-isimlerden-heyet.
33. Jessop, B., Bonnett, K., Bromley, S. & Ling, T. (1984). Authoritarian populism, two nations, and Thatcherism. New left review, 147(1), 32-60.
34. Karasu, M. A. (2008). Türkiye’de kentleşme dinamiklerinin suça etkisi. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 57(4), 255-281.
35. Kılıçdaroğlu, K. [@kilicdarogluk]. (5 Mayıs 2023). Düzelteceğiz sevgili halkım, düzelteceğiz. bay kemal sözü veriyorum! [X gönderisi]. X. https://x.com/kilicdarogluk/status/1654454579054911488.
36. Laclau, E. (2005). Populism: what’s in a name?. F. Panizza (Ed.), Populism and the mirror of democracy (ss. 32- 49). Verso Books.
37. Laclau, E. (2007). Popülist akıl üzerine. (N. B. Çelik, Çev.). Epos Yayınları. (2005).
38. Levitsky, S. & Ziblatt, D. (2018). How democracies die. Crown.
39. Mazzoli̇ni̇, S. (2018). Populism and hegemony in Ernesto Laclau. Theory and strategy in the Italian Communist Party and the Ecuadorian Citizens' Revolution. [Yayımlanmamış doktora tezi, University of Essex].
40. Milliyetçi Hareket Partisi (MHP). (9 Aralık 2007). Genel başkanımız sayın Dr. Devlet Bahçeli'nin "Türkiye tek yürek mitingi"nde yapmış oldukları konuşma. https://www.mhp.org.tr/htmldocs/genel_baskan/konusma/416/index.html.
41. Mouffe, C. (2018). For a left populism. Verso Books.
42. Mudde, C. (Ed.). (2016). The populist radical right: A reader. Taylor & Francis.
43. Neziroğlu, İ. & Yılmaz, T. (2013). Hükümetler-Programları ve Genel Kurul Görüşmeleri (Cilt 2). Türkiye Büyük Millet Meclisi Basımevi. https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Yayinlar/Dosya/493edda0-753f-45f5-8048- 01866e8f1b62.pdf.
44. Norris, P. & Inglehart, R. (2019). Cultural backlash: Trump, Brexit, and authoritarian populism. Cambridge University Press.
45. Oktar, S. & Varlı, A. (2010). Türkiye’de 1950–54 döneminde Demokrat Parti’nin tarım politikası. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 28(1), 1-22.
46. Pappas, T. S. (2016). Modern populism: Research advances, conceptual and methodological pitfalls, and the minimal definition. Oxford Research Encyclopedia of Politics. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190228637.001.0001/acrefore-9780190228637-e-17.
47. Rasiński, L. (2011). Power, discourse, and subject: The case of Laclau and Foucault. Polish Journal of Philosophy, 5(1), 117–136.
48. Rasiński, L. (2017). Three concepts of discourse: Foucault, Laclau, Habermas. Culture – Society – Education, 12(2), 33–50. https://doi.org/10.14746/kse.2017.12.2
49. Sertkaya, S., & Aslan, C. (2025). Necmettin Erbakan, Milli Görüş ve Popülizm. Turkish Studies, 20(2), 1241–1258. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.79753.
50. T. C. Cumhurbaşkanlığı. (16 Ekim 2018). Hâkim ve Cumhuriyet Savcısı Kura Töreninde Yaptıkları Konuşma. https://www.tccb.gov.tr/konusmalar/353/99351/h-kim-ve-cumhuriyet-savcisi-kura-toreninde-yaptiklari- konusma.
51. T. C. Cumhurbaşkanlığı. (25 Mayıs 2019). Sanatçı ve Sporcular ile İftar Programında Yaptıkları Konuşma. https://www.tccb.gov.tr/konusmalar/353/105529/sanatci-ve-sporcular-ile-iftar-programinda-yaptiklari- konusma.
52. T. C. Cumhurbaşkanlığı. (27 Mayıs 2022). 27 Mayıs Darbesi’nin 62. Yıl Dönümü Vesilesiyle Düzenlenen “Yassıada Mahkemesi Yargılanıyor” Temalı Anma Programı’nda Yaptıkları Konuşma. https://www.tccb.gov.tr/konusmalar/353/138140/27-mayis-darbesi-nin-62-yil-donumu-vesilesiyle- duzenlenen-yassiada-mahkemesi-yargilaniyor-temali-anma-programi-nda-yaptiklari-konusma.
53. T24. (11 Haziran 2025). Silivri’de hâkim karşısına çıkan Ümit Özdağ’ın 51 sayfalık savunmasının tam metni. https://t24.com.tr/haber/silivri-de-hakim-karsisina-cikan-umit-ozdag-in-51-sayfalik-savunmasinin-tam- metni,1244136.
54. Toprak, Z. (1992). Popüli̇zm ve Türki̇ye'deki̇ boyutları. Üniversite Öğretim Üyeleri Derneği (Ed.), Tarih ve demokrasi: tarık zafer tunaya’ya armağan (ss. 41-65). Cem Yayınları.
55. TV 5. (4 Kasım 2024). AK Parti'den DEM Partili belediyelerle ilgili kayyum açıklaması. https://www.tv5.com.tr/ak- partiden-dem-partili-belediyelerle-ilgili-kayyum- aciklamasi#:~:text=AK%20Parti%20Grup%20Ba%C5%9Fkan%C4%B1%20Abdullah,ifadelerini%20kulland%C4%B1.
56. van Di̇jk, T. A. (2003). Söylem ve i̇deoloji: çokalanlı bi̇r yaklaşım. B. Çoban & Z. Özarslan (Haz.), Söylem ve ideoloji: mitoloji-din-ideoloji (ss. 13-112). Su Yayınevi̇.
57. van Dijk, T. A. (2019). İdeoloji: Multidisipliner Bir Yaklaşım (A, Demir. Çev.). Hece Yayınları.
58. Wodak, R., KhosraviNik, M. & Mral, B. (Ed.). (2013). Right-wing populism in Europe: Politics and discourse. Bloomsbury Academic.
59. Yıldız, A. (2018). Liberalizm-muhafazakarlık sarkacında “informel” bir demokrat: Turgut Özal’dan kalan. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 15(55), 39-56.