ARŞİV BELGELERİ IŞIĞINDA TÜRKİYE’NİN KALKINMA HAMLELERİNİN DIŞ POLİTİKADAKİ YANSIMALARI (1923-1950)

Yıl 2025, Sayı: 64, 161 - 201, 30.06.2025

Enes Mert Demir

Öz

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Türkiye, modernleşmeyi esas alarak hemen her alanda kapsamlı bir değişim ve dönüşüm sürecine girerken, en önemli hedeflerden biri de ekonomik sahada bağımsızlığın sağlanması ve ülkenin kalkınması olmuştur. Bu doğrultuda ekonomik, zirai, ticari, sanayi, sosyal ve teknolojik kalkınma hamleleri devletin odak noktasını oluşturmuştur. Ülkenin gelişmesi ve bayındır hâle getirilmesine yönelik bu politikada; özel teşebbüsün sınırlılığı ve arzu edilen hamleleri yapacak güçten yoksun oluşu, devletin bu konuda ana sorumluluğu üstlenmesine sebebiyet vermiştir. Elbette ki kalkınma hamlelerinde, pek çok sahada olduğu gibi batı örnek alınmıştır. Bu durum Türkiye’nin diğer ülkelerin kalkınma politikalarını yakın takip etmesini, aynı zamanda diğer ülkelerin de Türkiye’nin bu alandaki faaliyetleriyle ilgilenmesini ortaya çıkarmıştır. Öyle ki modernleşen ve batılılaşan Türkiye’nin bir yandan kendi kalkınmasını sağlaması, bir yandan da ekonomik iş birlikleriyle uluslararası pazara entegre olması önemli görülmüştür.
Bu çalışma da Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki kalkınma hamlelerinin, sadece iç dinamiklere dayalı olmadığı, esasen dış politika ile de güçlü bir etkileşim içinde olduğuna ilişkin bir incelemeye odaklanmıştır. Böylece Türkiye’nin kalkınma çabalarındaki iş birlikleri ile dış politikadaki etkisi ve uluslararası yansımalarının ortaya konulması amaçlanmıştır. Aynı şekilde Türkiye’nin diğer ülkelerin kalkınma hamlelerini yakından takip eden ve örnek alan tutumu da izah edilmeye çalışılmıştır. Araştırmanın kapsamı 1923-1950 yılları arası olup kaynaklarını Devlet Arşivleri Başkanlığı bünyesindeki Dışişleri Bakanlığı Arşivi ve Cumhuriyet Arşivi fonlarında yer alan belgeler oluşturmaktadır. Pek çok belge, ilk defa bu çalışma vesilesiyle ortaya konulmaktadır. Ayrıca konuyu desteklemek adına ilgili literatürden de istifade edilmiştir. Elde edilen bulgular nitel analiz yöntemiyle değerlendirilerek neden-sonuç ilişkisi içerisinde çıkarımlar yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Cumhuriyet Dönemi , Türkiye’nin Kalkınması , Modernleşme , Dış Politika , Ekonomi , Sanayi , Ticaret , Tarım

FOREIGN POLICY REFLECTIONS OF TÜRKIYE’S DEVELOPMENT MOVEMENTS IN LIGHT OF ARCHIVAL DOCUMENTS (1923-1950)

Öz

With the proclamation of the Republic, Türkiye embarked on a comprehensive process of change and transformation in almost every field based on modernisation, while one of the most important goals was to ensure independence in the economic field and the development of the country. In this direction, economic, agricultural, commercial, industrial, social and technological development moves have been the focal point of the state. In this policy aimed at the development and prosperity of the country, the limitations of the private enterprise and its lack of power to make the desired moves caused the state to assume the main responsibility in this regard. Of course, the West was taken as an example in development moves, as in many other fields. This situation led Türkiye to closely follow the development policies of other countries, and at the same time other countries were interested in Türkiye’s activities in this field. In fact, it was considered important for modernising and westernising Türkiye to ensure its own development on the one hand and to integrate into the international market through economic cooperation on the other.
This study focuses on an examination of the fact that the development moves in the early years of the Republic were not only based on domestic dynamics but also had a strong interaction with foreign policy. Thus, it aims to reveal the cooperation in development efforts, its impact on foreign policy and its international reflections. In the same way, Türkiye’s attitude of closely following and modelling the development moves of other countries was also tried to be explained. The scope of the research covers the years 1923-1950 and its sources consist of documents in the Ministry of Foreign Affairs Archive and Republic Archive funds within the State Archives Presidency. Many documents are presented for the first time in this study. In addition, the relevant literature was also utilised to support the subject. The findings obtained were evaluated with the qualitative analysis method and inferences were made in a cause-and-effect relationship.

Anahtar Kelimeler

Republican Period , Development of Türkiye , Modernisation , Foreign Policy , Economy , Industry , Trade , Agriculture

Kaynakça

• Akdevelioğlu, Atay. Kürkçüoğlu, Ömer. “1923-1939: Göreli Özerklik - 1”, Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt I 1919-1980, 6. Baskı, (Ed. Baskın Oran), İletişim Yayınları, İstanbul, 2002, ss.239-384.
• Aksoy, İlhan. Güler, Yavuz. Türk-Amerikan İlişkilerinin Politik ve Ekonomik Boyutu, Gazi Kitabevi, Ankara, 2010.
• Aktan, Okan H. “Atatürk’ün Ekonomi Politikası: Ulusal Bağımsızlık ve Ekonomik Bağımsızlık”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, no 15, (1998, Özel Sayı), ss.29-36.
• Arbaç, İmren. “Türkiye’de 1934-1938 Yılları Arasında Yapılan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planının Gerçekleştirilmesinde Sovyetler Birliği’nden Alınan Kredi ve Teknik Yardımların Katkıları”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no 64 (2024), ss.58-71.
• Arslan, Aslı. Türkmen, Aybala. “Türkiye’de Kalkınma Politikaları ve Bölgesel Kalkınma Planlarının Dönüşümü”, Toplum, Ekonomi ve Yönetim Dergisi, no 4 (Ekim 2023, Özel Sayı), ss.254-272.
• Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV (Açıklamalı Dizin İle), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2006.
• Ay, İsmail Cem. “II. Dünya Savaşı Ulusal Planlama Faaliyetleri: 1946 İvedili Sanayi Planı ve 1947 Türkiye İktisadi Kalkınma Planı’nın Karşılaştırmalı Analizi”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 62 (2012), ss.147-172.
• Aysal, Necdet. “Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve Gündelik Yaşam”, Başlangıcından Günümüze Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, (Ed. Temuçin Faik Ertan), 9. bs., Siyasal Kitabevi, Ankara, 2020, ss.193-206.
• Bolat, Mahmut. “Atatürk Dönemi Hükümet Programlarında Kalkınma Politikaları”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, (2023, Özel Sayı), ss.307-323.
• Boratav, Korkut. Türkiye İktisat Tarihi 1908-2002, 9. bs. İmge Kitabevi, Ankara, 2005. Boratav, Korkut. Türkiye’de Devletçilik, 2. bs. İmge Kitabevi, Ankara, 2006.
• Cantemur, Türkan. “Türkiye-İtalya İlişkileri (1930-1950)”, https://www.ayk.gov.tr/wp-content/ uploads/2015/01/CANTEMUR-T%C3%BCrkan-T%C3%9CRK%C4%B0YE-%C4%B- 0TALYA-%C4%B0L%C4%B0%C5%9EK%C4%B0LER%C4%B0-1930-1950.pdf, Erişim: 06.3.2025
• Coşar, Nevin. “Türkiye Sınai Kalkınma Bankası ve Sanayileşme”, Prof. Dr. Gülten Kazgan’a Armağan Türkiye Ekonomisi, İstanbul Bilgi Üniversitesi, İstanbul, 2003, ss.209-228.
• Çelebi, Esat. “Atatürk’ün Ekonomik Reformları ve Türkiye Ekonomisine Etkileri (1923-2002)”, Doğuş Üniversitesi Dergisi, 5 (2002), ss.17-50.
• Durmuş, Savaş. Aydemir, N. Kemal. “Atatürk Dönemi Türkiye Ekonomisi (1923-1938)”, Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi (KAÜİİBFD), no 7, 12 (2016), ss.155- 167.
• Eroğlu, Nadir. “Atatürk Dönemi İktisat Politikaları (1923-1938)”, Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, no 23, 2 (2007), ss.63-73.
• Esmer, Ahmet Şükrü. Sander, Oral, “İkinci Dünya Savaşında Türk Dış Politikası”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995), 9. Baskı, Siyasal Kitabevi, Ankara, 1996, ss.137-185.
• Güler, Yavuz. “II. Dünya Harbi Sonrası Türk-Amerikan İlişkileri (1945-1950)”, Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, no 5, 2 (2004), ss.209-224.
• Gencer, Ali İhsan, Özel, Sabahattin. Türk İnkılâp Tarihi, 21. bs., Der Yayınları, İstanbul, 2021. Günay, Eylül Kabakçı. Tunçsiper, Çağatay. “Cumhuriyet Döneminde Ekonomik Büyüme ve Kalkınmanın Değerlendirilmesi”, Türkiye İktisat Kongresi 2023 Bildiriler Kitabı, (Ed. Yunus Pustu, Ayşenur Şenel, Hande Yaren Karacabey), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, (2023), ss.1485, 1495.
• Hale, William. Türk Dış Politikası 1774-2000, çev. Petek Demir, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2003.
• İzmir İktisat Kongresi 17 Şubat-4 Mart 1923, İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Kitapları, İstanbul, 2004.
• Kalaycı, İrfan. “Atatürk’ün Kalkınma Modeli (AKM): Günümüz Sanayisi İçin Kazanımlar”, Maliye Dergisi, no 156 (2009), ss.152-176.
• Kartal, Fikret. “Cumhuriyet’in Birinci Yüzyılında Sanayileşmenin Finansmanı”, Türkiye İktisat Kongresi 2023 Bildiriler Kitabı, (Ed. Yunus Pustu, Ayşenur Şenel, Hande Yaren Karacabey), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, (2023), ss.1055-1089.
• Kayıran, Mehmet. Saygın, Selami. “İzmir İktisat Kongresi”, Yakın Tarih Dergisi, no 2, 5 (2019), ss.27-70.
• Kesgin, Burak. Erken Cumhuriyet Dönemi Kalkınma Arayışları ve Sovyet Deneyimi: Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 2013.
• Koç, İ. Ceyhan. “İzmir İktisat Kongresi’nin Türk Ekonomisinin Oluşumuna Etkileri”, Atatürk Dergisi, no 3, 1 (2000), ss.145-167.
• Koçtürk, O. Murat. Gölalan, Meryem. “1923-1950 Türkiye Ekonomisinin Yapısal Analizi”, Üçüncü Sektör Kooperatifçilik, No 45, 2 (2010), ss.48-65.
• Gönlübol, Mehmet. Sar, Cem. “1919-1938 Yılları Arasında Türk Dış Politikası”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995), 9. Baskı, Siyasal Kitabevi, Ankara, 1996, s.3-133.
• Gönlübol, Mehmet. Ülman, Halûk. “1919-1938 Yılları Arasında Türk Dış Politikası”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995), 9. Baskı, Siyasal Kitabevi, Ankara, 1996, s.191-333.
• Oran, Baskın. “1939-1945: Savaş Kaosunda Türkiye, Göreli Özerklik - 2/Dönemin Bilançosu”, Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt I 1919-1980, 6. Baskı, (Ed. Baskın Oran), İletişim Yayınları, İstanbul, 2002, ss.385-398.
• Öncel, Hayri. “Fransa’da İktisadî ve Malî Planlama”, The Conference Journal of Financial Studies Center, s.17, 1968, ss.163-177.
• Özçelik, Özer. Tuncer, Güner. “Atatürk Dönemi Ekonomi Politikaları”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, no 9, 1 (2007), ss.253-266.
• Öztürk, Serdar. Yıldırmaz, Fatih. “Osmanlı İmparatorluğu’nun İktisadi Çöküşü ve Atatürk Dönemi İktisat Politikaları”, C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, no 10, 2 (2009), ss.145-165.
• Özyurt, Hasan. “Atatürk Dönemi, Birinci ve İkinci Beş Yıllık Sanayileşme Planları ve Türk Ekonomisindeki Yapı Değişikliğine Etkileri (1933-1938)”, Istanbul Journal of Sociological Studies, no 19 (1981), ss.119-148.
• Özdemir, Volkan. “Türkiye’de Planlı Kalkınma Deneyimleri”, 2014, https://dumludag.com/wp-content/ uploads/2013/09/ozdemir_planlama.pdf, Erişim: 01.03.2025
• Özel, Sabahattin. “Atatürk Dönemi Türkiye Ekonomisi”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 2 (2002), ss.235-248.
• Saka, Neslihan. Köy Enstitülerinin Türkiye’nin Kalkınma Sürecindeki Yeri, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2010.
• Sarı, Muhammed. Uz, Esma. “Cumhuriyet Döneminde Köy Eğitmen Kursları”, Turkish History Education Journal (TUHED), no 6, 1 (2017), ss.29-55.
• Selâhattin Kandemir, Köy Kalkınması Hakkında Rapor, Ziraat Vekâleti Birinci Köy ve Ziraat Kalkınma Kongresi Yayını, İstanbul, 1938.
• Sezer, Zeki. “Atatürk ve Kalkınma”, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, no 4, 4 (1988), s.273-286.
• Soysal, İsmail. “1939 Türk-İngiliz-Fransız İttifakı”, Belleten, no 46, (1982), s.367-414.
• Şağan, Ali. Birinci Sanayi Planı ve Türkiye’nin Kalkınmasına Etkileri (1933-1938), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2005.
• Tağmat, Çağla D. “Atatürk Döneminde Türkiye’nin Dış Politikası”, Başlangıcından Günümüze Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, (Ed. Temuçin Faik Ertan), 9. bs., Siyasal Kitabevi, Ankara, 2020, s.207-225.
• Tecer, Meral. “Atatürk Döneminde (1923-1938) Ekonomik Örgütlenme”, Amme İdaresi Dergisi, no 39 (2006), ss.75-116.
• Tekeli, İlhan. İlkin, Selim. Savaş Sonrası Ortamında 1947 Türkiye İktisadi Kalkınma Planı, Bilge Kültür Sanat, İstanbul, 2009.
• Toker, Nurdan Güven. “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Toplumla Bütünleşme Projesi Olarak Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti”, History Studies, 11, 2 (Nisan 2019), s.655-679.
• Turan, Şerafettin. Türk Devrim Tarihi Yeni Türkiye’nin Oluşumu (1923-1938), 3.Kitap (Birinci Bölüm), 4. bs., Bilgi Yayınevi, Ankara 2018.
• Türk, Fahri. “Cumhuriyet Döneminde Türkiye ile Almanya Arasındaki Silah Ticareti 1923-1945”, Belleten, no 79, (2015), s.761-782.
• Unat, Kadri. “Atatürk Sonrası Türkiye: İnönü Dönemi’nden 27 Mayıs 1960 Askeri Müdahalesine”, Başlangıcından Günümüze Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, (Ed. Temuçin Faik Ertan), 9. bs., Siyasal Kitabevi, Ankara, 2020, s.251-277.
• Uzunkaya, Seçil Şenel. “Türkiye Ekonomisi’nde 1923-1977 Yılları Arasındaki Sanayi ve Kalkınma Planlarının Değerlendirilmesi”, İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (2020, Özel Sayı), ss.14-30.