ZORBALIĞI SOSYOLOJİK DÜŞÜNMEK: KÜRESEL VE DİJİTAL BİR SALGIN VE SOSYAL BİR PROBLEM OLARAK SİBER ZORBALIK

Öz

Dijitalleşmenin hayatın her alanına tesir ederek günlük akışın önemli bir parçası haline gelmesiyle birlikte insanın, bilgi ve iletişim teknolojileriyle ilişkisi görünmez ağlarla bağlanmıştır. Giderek artan bu bağlılığın sonuçlarından biri, çevrim içi hayatta belli bir amaca dayalı, ısrarlı zarar verme eylemlerini içeren siber zorbalığın ortaya çıkışıdır. Siber zorbalık, küresel bir dijital salgın gibi bireyleri ve toplumları etkisi altına aldığından söz konusu kavramın bir sosyal problem olarak ele alınması gerekmektedir. Bu amaçla, siber zorbalığın sosyal problem olma sürecini sosyal problemler sosyolojisi bağlamında sosyal inşacı bir bakışla inceleyen çalışma, ayrıca Türkiye’de 10-18 yaş aralığındaki ergenlerin fail-mağdur olarak siber zorbalığa ilişkin konumunu da ele almayı hedeflemiştir. Çalışma, siber zorbalığın tarihsel gelişimini ve sosyoloji alanında konunun yerini incelemekte, Türkiye’de siber zorbalığın bir sosyal problem olarak varlığını Spector ve Kitsuse’nin sosyal problem gelişim aşamaları üzerinden değerlendirmeye odaklanmaktadır. Çalışmanın yöntemi literatür taraması ve doküman incelemesine dayanmaktadır. Analiz kapsamında konuya ilişkin alanyazındaki çalışmalar ile TÜİK, BTK, RTÜK gibi kurum ve kuruluşlardan alınan istatistiki verilerden, sosyal probleme kurumsal müdahale kapsamında uygulanan önleyici çalışmalar ve politikalardan yararlanılmıştır. Elde edilen sonuca göre siber zorbalığın, Türkiye’deki ergen gruplar üzerinde ön plana çıkan sosyal bir problem olduğu ve siber zorbalığın sosyal problem gelişim aşamalarında konumlandığı yeri itibarıyla, konuya dair eleştirel bakış kazandıracak ve farkındalık seviyesini artıracak sosyolojik çalışmaların yapılması gerektiği ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Siber Zorbalık
• Sosyal İnşacılık
• Dijital Salgın
• Sosyal Problem
• Sosyolojide Zorbalık Çalışmaları

Kaynakça

1. Arıkan, Ayşe Güliz Dirimen., Işık, Işıl., Ayaz, Volkan. ve Can, Işılay. Siber Zorbalık ve Önlenmesi. N. Sargın (Ed.), Sanal Alem / Medya Şiddeti içinde (s.157-187). Şiddet ve Sosyal Travmalar Uluslararası Kongresi’nde sunulan bildiri, Samsun. HEGEM Yayınları, Ankara, 2018.
2. Baştürk-Akca, Emel., Sayımer, İdil., Balaban-Salı, Jale., Ergün-Başak, Bircan. “Okulda Siber Zorbalığın Nedenleri, Türleri ve Medya Okuryazarlığı Eğitiminin Önleyici Çalışmalardaki Yeri”. Elektronik Mesleki Gelişim ve Araştırmalar Dergisi, 2(2), 2014, s.17-30.
3. Baştürk-Akca, Emel., Sayımer, İdil. ve Ergül, Seda. “Ortaokul Öğrencilerinin Sosyal Medya Kullanımları ve Siber Zorbalık Deneyimleri: Ankara Örneği”. Global Media Journal: Turkish Edition, 5(10), 2015, s. 71-86.
4. Baştürk Akca, Emel., & Sayımer, İdil. “Siber Zorbalık Kavramı, Türleri ve İlişkili Olduğu Faktörler: Mevcut Araştırmalar Üzerinden Bir Değerlendirme”. AJIT-E: Academic Journal of Information Technology, 8(30), 2017, s.7-19. https://doi.org/10.5824/1309-1581.2017.5.001.x
5. Berger, Peter Ludwig. & Luckmann, Thomas. Gerçekliğin Sosyal İnşası: Bir Bilgi Sosyolojisi İncelemesi. 2.b. (Vefa Saygın Öğütle, Çev.) Atıf Yayınları, Ankara, 2020.
6. Best, Joel. Constructionist Social Problems Theory. Annals of the International Communication Association. 36(1), 2013, s.237–269.
7. Best, Joel. Social Problems. (3. Ed.), W.W. Norton & Company, New York, 2017. Belsey, Bill. “Bullying.org: An Overview”. Erişim Tarihi: 12.03.2026. https://billbelsey.com/wp-content/uploads/2015/07/Bullying.org_Overview.pdf
8. Campbell, Marilyn A. Cyber Bullying: An Old Problem in a New Guise? Australian Journal of Guidance and Counselling. 15(1). 2005, s.68-76.

9. Çetin, Erdal. “Akran Zorbalığının Sosyolojik Boyutu: Toplumsal Cinsiyet, Okul Kültürü ve Aile Özellikleri Bağlamında Akran Zorbalığı”. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27 (2), 2025, s.696-719.
10. Çevik, Ömer Can & Demir, Kevser Sena. “Dijital Çağda Çocuk Güvenliği ve Siber Zorbalık: Çevrimiçi Oyun Platformlarında Riskler ve Koruyucu Yaklaşımlar”. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 25(68), 2025, s.579-618. Dilmaç, Julie Alev. “Dijital Ortamda Sapkınlık: Siber Zorbalık”. Turkish Studies-Social Sciences. 15(3), 2020, s.1087-1099. http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.39895
11. Donoghue, Christopher. Introduction. In C. Donoghue (Ed.) The Sociology of Bullying: Power, Status, and Aggression Among Adolescents, pp. 1-18. New York University Press, New York, 2022.
12. Donoghue, Christopher, & Pascoe, Cheri Jo. “A Sociology of Bullying: Placing YouthAggression in Social Context”. Sociology Compass, 17(4), 2023, https://doi.org/10.1111/soc4.13071
13. Erdur-Baker, Özgür. & Kavşut, Fatma. “Cyberbullying: A New Face of Peer Bullying”. Eurasian Journal of Educational Research. 27(7), 2007, s.31–42.
14. İMDAT Şiddeti Önleme ve Rehabilitasyon Derneği. Siber Zorbalık Raporu. https://www.imdat.org/media/raporlar/SIBER_ZORBALIK_RAPORU.pdf, 2021.
15. Jamrozik, Adam. & Nocella, Luisa. The Sociology of Social Problems Theoretical Perspectives and Methods of Intervention, Cambridge University Press, Cambridge,1998.
16. Karakuş Yılmaz, Türkan., Bayzan, Şahin., Gün, Abdülkerim., Yıldırım, Önder., Kurşun, Engin., Aslan, Alper. ve Turgut,Yiğit Emrah. Türkiye’deki Çocukların ve Ebeveynlerin Bilinçli ve Güvenli İnternet Kullanım, Deneyim ve Alışkanlıkları Raporu (Rapor No: 2), Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu,2023.
17. Kaygısız, Esra. Gökçen. “Şiddetin E-Hali: Siber Zorbalık”. Türkiye İnsan Hakları Ve Eşitlik Kurumu Akademik Dergisi (4-5), 2020, s.161-174.
18. Kılınç, Ferhan. “Türkiye’de Çocuk ve Siber Zorbalık Davranışı Üzerine Yapılan Çalışmaların Bibliyografik Olarak İncelenmesi”. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11 (43), 2024, s.96-120.
19. Klein, Jessie. The Bully Society: School Shootings and the Crisis of Bullying in America’s Schools. New York University Press, New York, 2012.
20. Korkmaz, Ali. Siber Zorbalık: Küresel Bir Sorun Olarak Siber Zorbalığı Anlamak. Ankara: İksad Yayınevi, Ankara, 2025.
21. Kowalski, Robin. M. & Limber, Susan. P. & Agatston, Patricia. W. Cyber Bullying: Bullying in the Digital Age. Malden, Blackwell Publishing, MA, 2008. Kowalski, Robin. M. & Limber, Susan.P. & McCord, Annie. “A developmental approach to cyberbullying: Prevalence and protective factors”, Aggression and Violent Behavior, 45, 2019, s.20– 32.
22. Li, Quing. “Cyberbullying in schools: An examination of preservice teachers' perception”. Canadian Journal of Learning and Technology, 34(2), 2008, s.75-90.
23. Manap, Abdullah. “A Bibliometric Analysis of Cyberbullying Research in Turkey”. Bartın University Journal of Faculty of Education, 11(2), 2022, s.461-472. https://doi.org/10.14686/buefad.1092893
24. McAfee, “Cyberbullying in Plain Sight A McAfee Connected Family Report”. https://www.mcafee.com/blogs/family-safety/more-dangers-of-cyberbullying-emerge-our-latest-connected-family-report/ Erişim Tarihi: 29.07.2026.
25. Mengü, Mehmet Murat. Siber Zorbalığa Bütüncül Bir Bakış. D. Kodak (Ed.) içinde, Dijital Kültür Fragmanları. s.13- 70. Doruk Yayımcılık, İstanbul, 2022.
26. MEB, Millî Eğitim Bakanlığı, Genelge No: 2024/56, 26 Ağustos 2024.“Okullarda Şiddetin Önlenmesi Genelgesi”, Erişim Tarihi: 30.07.2026.
27. Mooney, Linda A., Knox, David., Schacht, Caroline. Understanding Social Problems. 6. Edition. Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning, 2009.
28. Özdemir, Özlem. “Cyber Bullying As a Virtual Threat Among Youth”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi(41), 2019, s.80-91. https://doi.org/10.17498/kdeniz.494627
29. Özdemir, Begüm Nur “Çocukların Çevrimiçi Ortamda Korunmasına Yönelik Hukuki Yaklaşımlar”. Bilgi Teknolojileri Ve İletişim Dergisi, 2(1), 2024, s.37-69.
30. Pascoe, Cheri Jo. “Notes on a sociology of bullying: Young men’s homophobia as gender socialization”. QED, 1(1), 2013, p.87–104. https://doi.org/10.1353/qed.2013.0013
31. Patchin, Justin. W., & Hinduja, Sameer. “Bullies Move Beyond The Schoolyard: A Preliminary Look at Cyberbullying”. Youth Violence and Juvenile Justice, 4(2), 2006, p.148-169.
32. RTÜK, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. Çocukların Yeni Medya Kullanım Alışkanlıkları ve Siber Zorbalık Araştırması. https://www.rtuk.gov.tr/cocuklarin-yeni-medya-kullanim-aliskanliklari-ve-siber-zorbalik-arastirmasi/334, Ankara, 2018.
33. RTÜK, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. Siber Zorbalığa Karşı Dayanıklılık ve Empati Odaklı Yaklaşım Projesi Sonuç Bildirgesi. https://www.rtuk.gov.tr/Media/FM/siber_zorbaliga_karsi_dayaniklilik_ve_empati__odakli_yaklasim_projesi_sonuc_bildirgesi%2C_zorbalik_haberlerinde_cocugun_yararinin_korunmasi_ve_zorbalik_davranislarini_tanima_ebeveyn_rehberleri.pdf , Ankara, 2026.
34. Sadıç, Faruk. Siber Zorbalık. H. Aydın ve F. Yazıcı (Ed.) içinde Yeni Medya Çağında Popüler Dijital Sorunlar, s.251-285. Nobel Akademik Yayıncılık, Ankara, 2020.
35. Siberay, https://www.siberay.com/hakkimizda, Erişim Tarihi: 28.07.2026
36. Siber Güvenlik Başkanlığı, ”Başkanlık Hakkında”. https://siberguvenlik.gov.tr/hakkimizda. Erişim Tarihi: 01.08.2026.
37. Smith, Peter. K. Cyberbullying and Cyber Aggression. In S. R. Jimerson, A. B. Nickerson, M. J. Mayer, & M. J. Furlong (Eds.), Handbook of school violence and school safety: International research and practice (2nd ed., pp. 93–103). Routledge/Taylor & Francis Group, 2012.
38. Smith, Peter K. & Del Barrio, Cristina. & Tokunaga, Robert. Definitions of bullying and cyberbullying: how useful are the terms? In S. Bauman, J. Walker & D. Cross (eds), Principles of Cyberbullying Research: Definition, Methods, and Measures, pp. 26–40. Routledge, New York and London, 2013.
39. Smith, Peter K. “The nature of cyberbullying and what we can do about it”. Journal of Research in Special Educational Needs, 15(3), 2015, p.176–184. https://doi.org/10.1111/1471-3802.12114
40. Spector, Malcolm. & Kitsuse, John. I. Constructing Social Problems (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315080512, 2001.
41. Spencer, J. William. The Paradox of Youth Violence. Lynne Rienner Publishers, 2011.
42. Şener, Gülüm. & Abınık, Nilay. Türkiye’de Dijital Şiddet Araştırması. Toplumsal Bilgi ve İletişim Derneği (TBİD), 2021. https://turkiye.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/digital_violence_report.pdf Talmud, Ilan. & Mesch, Gustavo. Wired Youth: The Online Social World of Adolescence. 2nd Edition. Routledge, 2020.
43. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. “Dijital dünyada çocukların güçlendirilmesine yönelik eylem planı (2026-2030)”. https://www.aile.gov.tr/media/280633/dijital-dunyada-cocuklarin-guclendirilmesine-yonelik-eylem-plani.pdf, Ankara, 2026, Erişim Tarihi: 31.07.2026.
44. Tokunaga, Robert. S. “Following you home from school: A critical review and synthesis of research on cyberbullying victimization”. Computers in Human Behavior, 26, 2010, p.277-287.
45. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu), Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması 24.10.2024, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Cocuklarda-Bilisim-Teknolojileri-Kullanim-Arastirmasi-2024-53638. Erişim Tarihi: 15.12.2025
46. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu), Hane halkı Bilişim Teknolojileri (BT) Kullanım Araştırması 27.08.2025, https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53925. Erişim Tarihi: 14.12.2025.
47. Türkiye Cumhuriyeti. Siber Güvenlik Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi No. 177). Resmî Gazete, Sayı: 32776, 8 Ocak 2025. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2025/01/20250108-1.pdf, Erişim: 31.07.2026.
48. Whittaker, Elizabeth., & Kowalski, Robin. M. “Cyberbullying via social media”. Journal of School Violence, 14, 2015, p.11–29. http://dx.doi.org/10.1080/15388220.2014.949377.