TÜRKİYE-SURİYE SINIRININ BELİRLENMESİNDE NEHİR VE AKARSULARIN ÖNEMİ (1918-1940)

Öz

Akarsular çok eski zamanlardan bugüne devletlerin egemenlik alanlarını belirlemek için kullanılmış ve çeşitli anlaşmalara konu olmuştur. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye - Suriye Sınırının belirlenmesi sürecinde de nehir ve akarsular önemli bir rol oynamıştır. Bu kapsamdaki çalışma iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde nehir ve akarsuların tanımlanmasında kullanılan uluslararası sular, sınır aşan sular ile ilgili kavramlar ve metotlar üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde Türkiye ile Fransa mandası altındaki Suriye için yapılan anlaşmalar, Fransa’nın Dışişleri Bakanlığı ile, Suriye Yüksek Komiserliği ve Türkiye’deki Fransa Büyükelçiliği arasında karşılıklı olarak gönderilen, resmi yazılar, telgraflar, raporlar gibi doküman incelemeleri yer almaktadır. Bu bölümün odak noktasını Fransa’nın akarsular ya da sınır aşan sular ile ilgili politikası oluşturmaktadır. Bu koşullar altında paylaşıma ve uzun süre tartışmalara konu olan Fırat ve Dicle Nehirleri yanı sıra, kaynağını bu nehirlerden alan Kuveik, Teknecik gibi akarsuların, sınırların belirlenmesinde ve kullanılmasındaki uzlaşmazlıkların nasıl seyrettiği ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Fransa
• Suriye
• Sınırlar
• Nehir ve Akarsular

Kaynakça

1. Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi (Ministère des Affaires Étrangères)
2. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 468, s. 5.
3. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 470, s. 83-84.
4. MAE, Archives Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 468, pp. 44-45-46.
5. MAE, Archives Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 468, pp. 48-54.
6. MAE, Archives Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 468, pp. 55-56.
7. MAE, Archives Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 468, p.60.
8. MAE, Archives Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 468, pp. 71.

9. MAE, Archive Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 473, pp.176-179.
10. MAE, Archive Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 474, pp. 54-55.
11. MAE, Archive Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 474, p.44.
12. MAE, Archive Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 474, p. 51.
13. MAE, Archive Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 473, pp.61-66.
14. MAE, Archives Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 474, pp. 240-244.
15. MAE, Archives Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 474, pp.245-246.
16. MAE, Archives Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 476, pp. 16-19.
17. MAE, Archive Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 476, pp.43-44.
18. MAE, Archive Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 476, pp.221-223.
19. MAE, Archive Diplomatiques Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 476, p.227.
20. MAE, Série E Levant 1918-1929 Turquie, Vol.174, s.66-87.
21. Kitap ve Makaleler
22. Akmandor, Neşet. Su Sorununun Fiziksel Boyutları, Ortadoğu Ülkelerinde Su Sorunu, Tesav Yayınları, 1994.
23. Arıboğan, Ülke, Ayman Gülden ve Dedeoğlu, Beril. Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Der Yayınları, İstanbul, 2000.
24. Bağış, Ali İhsan. “Sınır Aşan Sular Sorununun Çözüm Yolları,” http://www.dunyasugunu.org /2001.asp Erişim: 25.09.2025.
25. Azarkan, Ezeli,“Asi Nehri Sorunu,” Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.7 N.7, 2003, s. 92-105.
26. Border Rivers,” Oxford Public International Law, https://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690- e1372?d=%2F10.1093%2Flaw%3Aepil%2F9780199231690%2Flaw-9780199231690 Erişim: 18.10.2025.
27. Demir, Yaşar. “Keseb Nahiyesi’nin Toplumsal yapısı ve Fransız Manda İdaresince Antakya’dan Koparılmas,” Mustafa Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C.12, S.31, 2015, s. 257-271.
28. Donaldson, J. ”Where rivers and boundaries meet: building the international river boundaries,”. Water Policy, 2009, 629–644. https://www.researchgate.net/publication/240792142_Where_rivers_and_boundaries_meet_building_ he_International_River_Boundaries_Database Erişim: 25.09.2025
29. Duroselle, Jean-Baptisse, France and the Nazi Threat: The Collapse of French Diplomacy 1932-1939, Enigma Books, New York, 2004.
30. Fuller, Joseph V., (Edt)., “Papers Relating to the Foreign Relations of the United States,” 1921, Volume I, Document 113,1921. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1921v01/d113 Erişim:25.09.2025.
31. Garner, James W. “The Thalweg Doctrine as a Rule of International Law”, Law Journal , 29 (2) , April 1935 , s. 309-310. Published online by Cambridge University Press: 12 April 2017. https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/doctrine-of-the-thalweg-as-a-rule-of-international-law/BB01697893ED492376AE3DA9C887FC45 Erişim: 18.10.2025.
32. Gelvin, J. L. Divided Loyalties: Nationalism and Mass Politics in Syria at the Close of Empire, Berkeley:University of California Press, 1998. Historical Review, Vol. 95 (5), 1990, 1423–1451. https://www.jstor.org/stable/2162692
33. İnan, Yüksel.“Legal Dimensions of International Watercoursephrates an Tigris)”, Water as an Element of Cooperation and Development in the Middle East, Ed. Ali İhsan Bağış, İstanbul 1994, s. 223-237.
34. Kapan, İsmail, Suyun Stratejik Dalgaları, Babıali Kültür Yayıncılığı, İstanbul, 2009.
35. Kılıç, Seyfi. “Sınıraşan Sulardan Faydalanmalara İlişkin Temel Yaklaşımlar,” Ortadoğu Analiz, Mayıs 2013, C.5, S.53, s. 14-22.
36. Kırkıcı, Duygu Doğu, Sınıraşan Sular Bağlamında Türkiye, Suriye, ve Irak İlişkileri, Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Ankara, 2014.
37. Kibaroğlu, Ayşegül; Vakur Sümer, “Sınıraşan Nehirlerdeki Su Uyuşmazlıklarına Farklı Yaklaşımlar:
38. Uluslararası İlişkiler Disiplini Ne Sunabilir?”, Uluslararası İlişkiler, Cilt 3, Sayı 12 (Kış 2006-2007), s. 21-48.
39. Koluman, Aziz. Dünyada Su Sorunları ve Stratejileri, Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları, Ankara, 2003.
40. Lorenz, Frederick M. and J. Erickson, Edward, Security Implication of the South East Project. The Euphrates TriangleTurkey Syria and Iraq, Industrial College of Armed Forces, National Defence Universty, 1994.
41. Pazarcı, Hüseyin. Uluslararası Hukuk Dersleri, Turhan Kitapevi, 2. Kitap, Ankara, 1998, s. 252. Popelka, Sarah J.; Smith, Laurence C. “Rivers as political borders: a new subnational geospatial dataset ,” Water Policy (2020) 22 (3), p. 293. 293–312. Erişim: 25.09.2025
42. Pring, George (Rock) B. Salman Banaei, “Tigris and Euphrates Rivers,” Oxford Public International Law, Article last updated: January 2008. https://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law:epil/9780199231690/law- Erişim:18.10. 2025.
43. Resmi Gazete. 4/VII/1939- Sayı 424.
44. Sahlins, Peter. “Natural Frontiers Revisited: France's Boundaries since the Seventeenth Century,” The American Historical Review, Vol. 95(5), 1990, 1423–1451. https://www.jstor.org/stable/2162692 Erişim: 25. 09.2025.
45. Sander, Oral. Siyasi Tarih 1918-1994, İmge Kitapevi Yayınevi, Ankara, 2003.
46. Seha L. Meray, Lozan Barış Konferansı Tutanakları, Belgeler, Takım II, C II, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, Ankara 1972.
47. Smith, Laurence C. (2022). “The Powers of Rivers.” GeoHumanities, 8(2), 2022, 586–604. https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/2373566X.2021.2011765?needAccess=true Erişim: 11.10.2025.
48. Soysal, İsmail, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, I. Cilt, (1920-1945), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.
49. Toklu, Vefa, Su Sorunu, Uluslararası Hukuk ve Türkiye, Turhan Kitabevi, Ankara, 1999, s.104. Traité de droit international public / par Paul Fauchille. https://lawcat.berkeley.edu/record/505877 Erişim: 18.10.2025.
50. Türk Diplomatik Arşivi, Diplomatik Arşiv Belgeleriyle 100. Yılında 1921 Ankara Anlaşması / Centenaire De L’Accord D’Angora (1921) Documents Des Archives Diplomatiques Françaises Et Turques, Ministère De L’Europe Et Des Affaires ÉTtrangères / TC. Dışişleri Bakanlığı, Ankara, 2022.
51. Türkiye-Suriye İlişkilerinin Dünü, Bugünü, Yarını, Harp Akademileri Basımevi, 1994, İstanbul, 1994. Uluatam, Özhan. Damlaya Damlaya (Ortadoğu’nun Su Sorunu), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları: 372. İstanbul, 2004.
52. Versan, Rauf, “Güneydoğu Anadolu Projesi ve Hukuk Açısından Türk-Arap İlişkileri”, Su Sorunu, Türkiye ve Ortadoğu, Sabahattin Şen, Bağlam Yayınları, İstanbul, 1993.
53. “When Rivers are Borders,” https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/when-rivers-are-borders-147238/ Erişim:11.10.2025.
54. Wolf, Aaron T. “Conflict and Cooperation Along International Waterways”. Water Policy I (2), 1998, s.253. 251-265
55. Yamaç, Müzehher. “Fransız Diplomatik Belgelerinde Türkiye-Suriye Sınır Sorunu (1918-1940)”, Belleten, Yıl 2018, Cilt: 82 Sayı: 295, 1153 – 1174.)
56. Yavuz, Bige. Kurtuluş Savaşı Döneminde Türk-Fransız İlişkileri, Fransız Arşiv Belgeleri Açısından (1919-1922), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1994.