Seyahat Jurnali’nde Ulaşım ve Göç Söz Varlığı

Öz

Çeşitli nedenlerden dolayı insan ve insan kitlelerinin geçici veya kalıcı şekilde yerleşmek için yaptıkları coğrafi değişikliye göç adı verilir. Dünya tarih boyunca pek çok göçe sahne olmuş ve göçler ülkelere çeşitli şekilde tesir etmiştir. Göç, her şeye sirayet edebileceği gibi edebiyata da sirayet etmiş; göç, seyahat ve ulaşım özellikle gezi yazısı, anı, günlük, roman, öykü ve destan gibi türlerde kendini göstermiştir. Bir yazarın gezip gördüğü yerleri edebi bir üslupla anlattığı yazı türüne gezi yazısı veya seyahatname adı verilmektedir. Kuvvetli bir gözlem gücüne dayanan ve öznel bilgiler içeren gezi yazısı türü yalnızca anlattıkları kadar değil söz varlığı açısından da incelenmesi gereken bir türdür. Tanzimat Dönemi’nin önemli devlet adamlarından Direktör Ali Bey’in kaleme aldığı Seyahat Jurnali, yazarın 1885-1888 yılları arasındaki seyahatini içermekte ve Batılı anlamda ilk seyahat günlüklerinden biri olma özelliği göstermektedir. Görevi vesilesiyle gittiği Doğu, Güneydoğu Anadolu, Suriye ve Irak’ı, bunun yanında yolunun üzerinde uğradığı yerlerin coğrafi durumunu, demografik yapısını, yerel adet ve inanışlarını anlatmıştır. Direktör Ali Bey, bunları anlatırken gezi yazısının özellikleri üzere belli sözcük ve ifadeleri daha fazla tercih etmiştir. Bu çalışmada Direktör Ali Bey’in Seyahat Jurnali eserindeki göç ve ulaşım ile ilgili sözcük, ifade ve tamlamalar fiiller, aletler, taşıtlar, ikilemeler şeklinde tasnif edilip listelenmiştir. Liste incelendiğinde Seyahat Jurnalinde bazı fiillerin (in-, bin-, yanaş-, git-, gel-), mekânların (iskele, liman, rıhtım, otel, çadır), nesne-araçların (posta, vapur, kumpanya, sal, kelek, tekne) ve ikilemelerin (bata çıka, dura kalka, bölük bölük) daha fazla tercih edildiği görülmektedir. Ayrıca kelek, sakiye, tarrade, belem gibi o bölgede sıklıkla kullanılan, özellikle de deniz yolu taşımacılığında kullanılan taşıtlar da dikkate değer özellikler taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Göç
• Ulaşım
• Seyahat
• Seyahat Jurnali
• Direktör Ali Bey

Vocabulary Related to Migration and Transportation in the Seyahat Jurnali

Öz

Migration refers to the geographical movement of individuals or groups of people, either temporarily or permanently, for various reasons. Throughout history, the world has witnessed numerous migrations, which have impacted countries in various ways. Migration can influence many aspects of life, including literature. It is especially evident in literary genres such as travel writing, memoirs, diaries, novels, stories, and epics. Travel writing, also known as a travelogue, is a type of text where an author describes the places they have visited in a literary style. This genre relies on strong observational skills and contains subjective information. Besides what it narrates, travel writing should also be studied for its vocabulary. One of the earliest examples of Western-style travel diaries in Turkish literature is “Seyahat Jurnali” written by Direktör Ali Bey, an important statesman of the Tanzimat period. This work covers his travels between 1885 and 1888, during which he visited Eastern and Southeastern Anatolia, Syria, and Iraq, as well as other places he passed through. In his journal, he describes the geographical conditions, demographic structure, local customs, and beliefs of these regions. While narrating his experiences, Direktör Ali Bey frequently used certain words and expressions typical of travel writing. In this study, the words, expressions, and phrases related to migration and transportation in Seyahat Jurnali are categorized and listed as verbs, tools, vehicles, and idioms. Upon examining this list, it is evident that certain verbs (such as “get on”, “get off”, “approach”, “go”, “come”), places (such as “pier”, “port”, “wharf”, “hotel”, “tent”), objects and means of transportation (such as “post”, “steamer”, “company”, “raft”, “kelek”, “boat”), and idioms (such as “bata çıka” – “with difficulty”, “dura kalka” – “in stops and starts”, “bölük bölük” – “in groups”) are more commonly used in the journal. Additionally, certain vehicles, especially those used in maritime transportation in the region, such as “kelek”, “sakiye”, “tarrade”, and “belem” stand out with their distinctive features.

Anahtar Kelimeler

• Migration
• Transportation
• Travel
• Seyahat Jurnali
• Direktör Ali Bey

Kaynakça

1. Adıyaman, B. (2023). Çağatay Türkçesi dönemi eserlerinde yer alan ‘hasta’ ve ‘hastalık’ söz varlığı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (36), 213-243. https://doi.org/10.29000/rumelide.1369078 Ali Bey. (2020). Seyahat Jurnali. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
2. Ayan, D. (2021). Türkçede Göç: Sözcükler ve Kavramlar. İnsan Hareketliliği Uluslararası Dergisi, 1(1), 90-119.
3. Aydın, F. (2016). Mustafa Kutlu'nun Hikayelerinde Köyden Şehre Göç Olgusu. Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
4. Ayverdi, İ. (2010). Kubbealtı Lugatı. İstanbul: Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı.
5. Bekar, B., & Güngör, O. C. (2023). 16. Yüzyıla Ait Bir Tılsım Kitabı ve Söz Varlığı. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(2), 904-931. https://doi.org/10.34083/akaded.1261977
6. Button, K. (2010). Transport Economics 3rd Edition . Cheltenham: Edward Elgar.
7. Çiçekli, B. (Ed.). (2009). Göç Terimleri Sözlüğü. Cenevre: Uluslararası Göç Örgütü.
8. Çokdan, Ö. (2019). Orhan Kemal'in Romanlarında Göç Olgusu. Yüksek Lisans Tezi. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.

9. Erden, Z. (2023). Karahanlı Türkçesi Dönemi eserlerinde ‘ulaştırma’ ve ‘iletişim’ söz varlığı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (36), 262-283. https://doi.org/10.29000/rumelide.1369080
10. Ersoy, H. Y. (2012). Başkurt Türkçesinde "Kadın" ile İlgili Söz Varlığı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 31, 55-82.
11. Giddens, A. (2012). Sosyoloji. İstanbul: Kırmızı Yayınları.
12. Güner, N. (2018). Türkçenin Kadınla İlgili Söz Varlığı. Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
13. Hünerli, B. (2022). Mihail Çakir’in Gagauzca - Rumence Sözlüğünde Geçen Hayvan Adları ve Hayvancılıkla İlgili Söz Varlığı. Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları, 4(1), 67-80. https://doi.org/10.47139/balted.1055188
14. Karamanoğlu, F. M. (2021). Kızılelma’dan Hareketle Ziya Gökalp’in Şiirlerinde Söz Varlığı. Avrasya Terim Dergisi, 9(3), 32-41.
15. Kızıldağ, S. H. (2020). Türk runik metinleri ile Nogay Türkçesinin ortak söz varlığı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö7), 111-151. https://doi.org/10.29000/rumelide.808267
16. Karabük, N. N. (2021). Nehcü’l-Ferâdîs Metninde Kadınla İlgili Söz Varlığı. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(1), 27-39.
17. Killi Yılmaz, G. (2017). Saha Türkçesinde Ayı ile İlgili Örtmece Söz Varlığı. Türkbilig (33), 25-56.
18. Koçak, Y., & Terzi, E. (2012). Türkiye'de Göç Olgusu, Göç Edenlerin Kentlere Olan Etkileri ve Çözüm Önerileri. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(3), 163-184.
19. Kurt Öteleş, Y. T. (2024). Tarihî Kıpçak Türkçesinde yer alan hastalık adları ve hastalıkla ilgili kavramlara dair söz varlığı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö14), 143-171. https://doi.org/10.29000/rumelide.1454368
20. Kuyma, Erol. (2017). Eski Anadolu Türkçesi Kur’an Tercümelerinde İnançla İlgili Söz Varlığı İncelemesi. Doktora Tezi. Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
21. Öner, M. (2010). K. K. Yudahin Sözlüğüne Göre Kırgızca Söz Varlığı. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 56(2008/1), 101-112.
22. Öztürk, Abdulkadir. (2015). Karay Türkçesinin Tarihi ve Çağdaş Kıpçak Türkçesiyle Karşılaştırmalı Söz Varlığı-Fiil. Doktora Tezi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
23. Rodrigue, J.-P., Comtois, C., & Slack, B. (2006). The Geography of Transport Systems. New York: Routledge.
24. Şenel, M., & Meskhidze, M. (2010). Gürcistan’ın Cavakheti Bölgesi Ağzında Türkçe Söz Varlığı. Karadeniz Araştırmaları, 27(27), 217-241.
25. Şirin, İ. (2024). Uygur sivil belgelerinde sosyal ve kültürel yaşayış ile ilgili söz varlığı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (38), 126-142. https://doi.org/10.29000/rumelide.1439592
26. TDK. (2008). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Topal, Erol. (2012). Karahanlı Türkçesi Kur’an Tercümesi ile Yeni Uygur Türkçesi Kur’an Tercümesinde Dini Söz Varlığı –Karşılaştırmalı İnceleme. Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
27. Yaman, H. (2007). Ali’nin Kıssa-i Yusuf’unda Söz Varlığı Üzerine. Türkbilig, 14, 184-199.
28. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
29. Yıldız, H. (2013). Eski Türkçede Dokumacılıkla İlgili Söz Varlığı. Arış Dergisi, 9, 82-91. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.54