Modernleşme Sürecinde Toplumsal Cinsiyetin Yeniden İnşası: İran’da 1906 Meşrutiyet Devrimi ve İranlı Kadınların Kamusal Alandaki Dönüşümü

Öz

Amaç: Bu çalışma, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başlarında İran’da yaşanan siyasal ve toplumsal dönüşümlerin, özellikle 1906 Meşrutiyet Devrimi sürecinde kadınların toplumsal konumu üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, modernleşme sürecinin kadınların toplumsal rolleri, kamusal görünürlükleri ve siyasal özneleşme pratikleri üzerindeki belirleyici etkisini ortaya çıkarmayı hedeflemektedir. Yöntemler: İran’ın modernleşme deneyimi, kadınların eğitimi, kamusal alana katılımı ve örgütlenme biçimleri üzerinden tarihsel-sosyolojik bir çerçevede analiz edilmiştir. Çalışmada nitel doküman analizi ve tarihsel bağlam çözümlemesi kullanılmış; dönemin birincil kaynakları olan gazete yazıları, dergi metinleri, dernek kayıtları ve hatıratlar incelenmiştir. Bulgular: Meşrutiyet Devrimi, yalnızca anayasal bir dönüşüm değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet rollerinin yeniden tanımlandığı bir kırılma noktasıdır. Bu süreçte kadınlar, pasif destekçiler olmaktan çıkarak kamusal ve siyasal yaşamda görünürlük kazanmış; eğitim, örgütlenme ve basın yoluyla toplumsal alana aktif biçimde müdahil olmuşlardır. Bulgular, modernleşme sürecinin kadınların toplumsal öznelliğini dönüştürdüğünü göstermektedir. Sonuç: Çalışma, modernleşmenin yalnızca devlet merkezli bir reform projesi olmadığını, aynı zamanda kadınlar tarafından içeriden yeniden şekillendirilen bir toplumsal mücadele alanı olarak işlediğini ortaya koymaktadır. İranlı kadınların Meşrutiyet dönemi deneyimi, toplumsal cinsiyet rejiminin dönüşümünde kadın eylemliliğinin belirleyici bir rol oynadığını göstermekte; modernleşmenin toplumsal aktörler tarafından müzakere edilen çok katmanlı bir süreç olduğunu vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İran
• kadın hareketi
• Meşrutiyet Devrimi
• modernleşme
• sosyolojik analiz
• toplumsal cinsiyet

Reconstructing Gender in the Process of Modernization: The 1906 Constitutional Revolution and the Transformation of Iranian Women in the Public Sphere

Öz

Objective: This study aims to examine the political and social transformations that occurred in Iran from the late 19th to the early 20th century, with particular emphasis on how these transformations shaped the social status of women during the 1906 Constitutional Revolution. The research seeks to illuminate the role of women in the broader modernization process and to understand how gender relations were renegotiated in this historical context. Methods: The modernization process in Iran is analyzed through a historical-sociological approach focusing on women’s education, participation in the public sphere, and emerging forms of organization. Qualitative document analysis was conducted using primary sources such as newspapers, women's journals, association records, and memoirs from the period. These materials were examined to capture both the structural context and women’s evolving sociopolitical agency. Results: The Constitutional Revolution represents not only a constitutional transition but also a pivotal moment in which gender roles were redefined. Findings indicate that women moved beyond the position of passive supporters and began to appear as visible political subjects. They engaged in public debates, organized collectively, and articulated demands related to education and civic participation. These actions demonstrate a significant transformation in women’s public presence and sociopolitical empowerment. Conclusion: The study concludes that modernization in Iran was not solely a top-down state initiative but also a dynamic field of social struggle actively shaped by women. Their participation in the Constitutional Revolution illustrates that women were not merely recipients of modernizing reforms but key actors who reinterpreted and reshaped the modernization process from within. This highlights the central role of women’s agency in transforming the gender regime of the period.

Anahtar Kelimeler

• Constitutional Revolution
• gender
• Iran
• modernization
• sociological analysis
• women’s movement

Kaynakça

1. Abrahamian, E. (2008). İki devrim arasında İran. Ney.
2. Ademiyet, F. (1980). Endişe-ye taraqqi ve hukumet-e qanun der asr-e Sepahsalar [Sepehsalar döneminde kalkınma ve hukuk düşüncesi]. Kharezmi.
3. Ademiyet, F. (1983). Amir Kabir ve İran. Kharezmi.
4. Afary, J. (1996). The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911. Columbia University Press.
5. Afary, J. (1998). Encumanhaye nime serriye zanan der nehzat-e meşrutiyet (J. Yusefian, Çev.). Banu.
6. Ahmad, L. (1992). Women and gender in Islam: Historical roots of a modern debate. Yale University Press.
7. Ahmadi, A. (2019). İran ve Türkiye’de modern devletin inşası ve din adamlarının etkisi (Tez No: 623019). [Doktora tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
8. Amanat, A. (2017). Iran: A modern history. Yale University Press.

9. Bayat, M. (1991). Zanan-e millet. In A. Najmabadi (Ed.), Iran's first revolution (pp. 123-140). Oxford University Press.
10. Berman, M. (1970). Politics of Authenticity: Radical individualism and the emergence of modern society. Atheneum.
11. Browne, E. G. (1910). The Persian revolution. Cambridge University Press.
12. Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
13. Fathi, M. (2005). Kanoon-e Banovan. Moassese-ye Motaleat-e Tarikh-e Moasir-e Iran.
14. Foran, J. (1998). Moqavemete shekenande [Kırık Direniş] (A. Tadeyyon, Çev.). Rasa Yayınları.
15. Habermas, J. (1989). The structural transformation of the public sphere (T. Burger & F. Lawrence, Trans.). MIT Press.
16. Hoseini, R. (1991). Madares-e nesvan az agaz ta sal-e 1314. Ganjineh Asnad, 1(1), 85-96.
17. Kasrevi, A. (1978). Tarikh-e Mashrute-ye Iran [İran’ın Meşrutiyet Devrimi Tarihi] (Cilt 1). Amir Kabir.
18. Khaleghi, M. (2015). Eslahate nezamiye Abbas Mirza Tayeb-ul Saltane. Faslnameye Parse, 25, 55-79.
19. Massey, D. (1994). Space, place and gender. University of Minnesota Press.
20. Melekzade, M. (1957). Tarikh-e enqelab [İnkılap Tarihi]. Entesharat-e Elmi.
21. Mohanty, C. T. (1988). Under western eyes: Feminist scholarship and colonial discourses. Feminist Review, 30(1), 61–88.
22. Mohebbi, M. K. (1946). Sherik-e mard [Erkeğin Ortağı]. Taban.
23. Nahid, A. (1980). Zanan-e Iran der jonbesh-e mashrute. Ihya.
24. Qavimi, F. (1973). Karnameye zanan-e mashhur-e Iran az qabl az eslam ta asr-e hazer. Vezaret-e Amozesh ve Parvaresh.
25. Raein, I. (1979). Feramosh khane ve framasonri der Iran (Cilt 2). Amir Kabir.
26. Rafii, M. (1983). Anjuman. Nashr-e Tarikh.
27. Rice, C. C. (1923). Persian women and their ways. Seeley and Service.
28. Saadvendian, M. E. (1983). Tac ul-saltaneh. Nashr-e Tarikh.
29. Safa'i, I. (1984). Rahbaran-e mashrute (Cilt 2). Javidan Press.
30. Safavi, A. (1989). Ravand-e takvini ve tatbiqi-ye ta’lim va tarbiye der qarn-e bistom. Kültür Bakanlığı Yayınları.
31. Scott, J. C. (1990). Domination and the arts of resistance: Hidden Transcripts. Yale University Press.
32. Sheykholeslami, P. (1972). Zanan-e ruznamehnegar va andishmand-e Iran. Müellif.
33. Shuster, M. (1912). The strangling of Persia. The Century Co.
34. Skocpol, T. (1979). States and social revolutions: A comparative analysis of France, Russia, and China. Cambridge University Press.
35. Şirazi, M. S. (1985). Mejmue sefernamehaye Mirza Salih Shirazi. Nashr-e Tarikh-e Iran.
36. Şukufeh. (1913). Şukufeh, (20). The Education of Women in Persia. (1910, August 13). Times, 3.
37. Yonan, I. M. (1898). Persian women. Cumberland Presbyterian Publishing House.