Ulalı Hüsâmeddin Efendi ve Ğuraru’l-Kavâ‘id Adlı Eseri

Yıl 2023, Cilt: 5 Sayı: 2, 245 - 277, 09.04.2025

Hüseyin Elmalı

Öz

Arap Dili ve Edebiyatı alanında çalışma yapanlar, Arapçanın lügat, sarf, nahiv ve belâgatinin gelişmesinde, aslen Arap olmayan İslam alimlerinin ne denli hizmet ettiklerini ve değerli eserler kaleme aldıklarını bilirler. Nitekim Arap Dili’nin, gramer alanında kutsal kitabı mesabesinde kabul gören Sîbeyehi’nin (180/796) el-Kitâb’ı bunun en bariz ilk örneğidir. Ecdadımız Osmanlı alimlerinin de bu alanda yaptıkları hizmetler her ne kadar bazı yazarlarca geçmiş asırlara göre sönük kabul edilse de bu doğru değildir. Zira bu dönemde de gerek genel İslâmî bilimlerde ve gerekse Arap Dili’nin lügat, sarf, nahiv ve belagat alanlarında çok sayıda eserler yazılmıştır. Böyle bir düşünceye kapılmış olan Arap alimlerinin, bu düşüncelerinin başlıca nedeni, eğer art niyetli değillerse, onların Osmanlı alimlerinin yazdıkları eserlerin birçoğundan haberdar olmamalarıdır. Zira, Taşköprizâde’nin eş-Şeḳāʾiḳu’n-nuʿmâniyye fî ʿulemâʾi’d-Devleti’l-ʿOs̱mâniyye’sine ve Bursalı Mehmed Tahir’in “Osmanlı Müellifleri” adlı eserine kısaca göz atmak bile Osmanlı alimlerinin, Arap Dili alanında kendilerinden önceki alimlerin yazmış oldukları eserlere şerhler ve haşiyeler yazarak bu eserlerdeki dil inceliklerini ortaya koymaya gayret etmelerinin yanında, azımsanmayacak sayıda da müstakil telif eserler yazdıklarını açık seçik gösterecektir. Bu çalışmalar da sadece İstanbul, Bursa ve Edirne gibi merkezlerle sınırlı kalmamış, geniş bir coğrafyaya sahip Osmanlı devletinin her bölgesinde müstakil eserler telif eden alimler ortaya çıkmıştır. İşte bu güzide alimlerimizden ve eserlerden birisi de o gün için devletin ücra bir köşesi kabul edeceğimiz, günümüzde dahi Muğla ilimizin bir küçük ilçesi olan Ula gibi bir yerde yaşamış ve kendi medresesini kurmuş olan Ulalı Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi ve onun günümüze kadar pek bilinmeyen “Guraru’l-Kavâ‘id” adlı eseridir. Biz bu çalışmamızda tesadüfen farkına vardığımız bu eseri ve onun Müellifini ilim alemine tanıtmaya çalıştık. Bu alanda tanıtılmayı bekleyen nice müellif ve yazma halindeki eserlerinin araştırmacıların gayret ve çabalarını beklemekte olduğuna da inanıyoruz.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Alimleri , Şâhidî , Ulalı Hüsameddin Efendi , Arap Dili , Sarf İlmi

Kaynakça

• - Adalı (Mustafa b. Hamza b. İbrahîm), Netâicu’l- efkâr, Dersaadet, 1309
• - Ahmed b. Alî b. Mes ‘ûd, Merâhu’l- ervâh, İstanbul, tsz.
• - Ahmed Hilmi İmamoğlu, Farsça-Türkçe Manzum Sözlükler ve Şâhidî’nin Sözlüğü, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Atatürk Ünv., Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 1993, s. 18;
• - el- Âlâtâvî (Muhammed ‘Alî Kırboğa), Kâmusu’l- kütüb, Konya, 1974
• - Ali Riza Hakses "Muğla, Menteşe Büyükleri”, (Muğla, 1940- 1941, Yayımlanmamış Çalışma),
• - Asım Efendi, Kamus Tercümesi, I-IV, İstanbul 1304- 1305
• - Bağdatlı İsmail Paşa, îzâhu’l- meknûn, I-II, İstanbul 1981
• - --------- Hediyyetu’l- ‘Ârifîn, I-II, Beyrut, tsz.
• - Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, İstanbul, 1333, I, 92-94;
• el- Câmî (‘Abdurrahmân), el-Fevâidu’z- ziyâiyye, I-II, tah. Üsâme Taha er-Rüfâ ‘î, İstanbul tsz. - Dede Congî, Şerhu’l- ‘İzzî, İstanbul tsz.
• - Ekrem Uykucu, Muğla Tarihi, İstanbul 1983
• - İbnu’l-Hâcib, eş-Şâfiye, İstanbul, tsz.
• - İbn Ya’îş, Şerhu’l-Mufassal, I-X, Beyrut, tsz.
• - el- İşnevî, Tasrîfu’l- İşnevî ve hâşiyetuh (Şerhu’l- ‘İzzî li’z-Zencânî), Mısır 1354
• - Kâtip Çelebi, Keşfu’z- zünûn, I-II, İstanbul 1971
• - Kehhâle (Ömer Rıza), Mu‘cemu’l- müellifin, I-15, Beyrut 1975
• - Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretu’ş- şu‘arâ’, I-II, Ankara 1989
• - el-Meydânî (Ebu’l- Fazl Ahmed), Nuzhatu’t- tarf fî ‘ilmi’s- sarf, Matbaatu’l- cevâib, 1299
• - Muallim Naci, Osmanlı Şairleri, (nşr., Cemal Kumaz), Ankara, 1986
• - Mustafa Çıpan, Muğlalı Şâhidî Dede, Konya, 1986 (39 sayfalık bir broşürdür. Mustafa Çapan aynı konuda yüksek lisans tezi de yapmıştır.)
• - Numan Külekçi, Şâhidî İbrahim Dede, Gülşen-i Vahdet, Ankara, 1996;
• - er- Râzî (Muhammed b. Ebî Bekr), Tefsîru garîbi’l- Kur’âni’l- ‘Azîm, tah. Hüseyin Elmalı, Ankara 1997
• ---- Muhtâru’s- Sihâh, Tahran 1363
• - Sa‘duddîn Mes‘ûd b. Ömer et-Teftâzânî, Sa‘duddîn ‘ala’l-‘İzzî, Dersaaadet 1320
• - es-Suyûtî, Hem’u’l- hevâmi‘, I-II, Beyrut tsz.
• - Zekai Eroğlu, Muğla Tarihi, İzmir, 1937
• - ez-Zemahşerî, el-Mufassal, I-X, Beyrut tsz. (İbn Ya ‘îş’in şerhiyle birlikte)
• - ez- Zencânî, el-‘İzzî, İstanbul tsz.
• - ez-Zirikli (Hayruddîn), el-A‘lâm, I-XI, Beyrut 1969