Feyyûmî’nin El-Misbâhu’l-Münîr’inde İstişhâd

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 491 - 515, 31.12.2025

Mahfuz Geylani

Öz

Arap dilinde lahn’ın ortaya çıkması ile birlikte Arap dilini muhafaza etmek için kaidelerin oluşturulmasına ihtiyaç duyulmuştur. Arap dili ile ilgili kuralları ihtiva eden eserlerde Kur’ân, hadîs, şiir ve Arap kelâmı istişhâd olarak kullanılmıştır. İstişhâdın ilk kaynağı Kur’an-ı Kerim’dir. Kur’ân en beliğ söz kabul edildiğinden dolayı onun mütevâtir, şâz ve âhâd kıraatleri ile istişhâd edilmiştir. Hadisler ile istişhâdın caiz olup olmadığı hususu ise tartışmalıdır. Kur’ân âyetlerinin anlaşılması için çok erken dönemlerden itibaren Arap şiirlerine de başvurulmuştur. Dil bilgini, fakih, kıraat alimi ve tarihçi kimlikleri ile temayüz etmiş olan Feyyûmî (ö. 770/1368), lügat ilminde el-Misbâhu’l-münîr isminde kıymetli bir eser telif etmiştir. Bu çalışmanın amacı, Feyyûmî’nin el-Misbâhu’l-münîr adlı eserinde istişhâd amaçlı kullandığı âyetleri, hadisleri ve şiirleri inceleyerek müellifin eserindeki istişhâd yöntemini ortaya koymaktır. Çalışmamızda öncelikle Feyyûmî’nin hayatı, ilmî kişiliği ve eseri hakkında bilgiler verilecek ardından çalışma konumuzu oluşturan el-Misbâhu’l-münîr adlı eserindeki istişhâd kaynakları ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

Arap dili ve belagatı , sözlük bilim , istişhad , feyyumi , el-misbahul münir

Istishhād İn Al-Fayyūmī's Al-Misbāḥ Al-Munīr

Öz

With the emergence of lahn in the Arabic language, there was a need to establish rules to preserve the Arabic language. In the works containing the rules related to the Arabic language, the Qur'an, hadīth, poetry and the Arabic word were used as istishhād. The first source of istishhād is the Qur'an. Arabic poetry has also been used to understand the verses of the Qur'an since very early times. Al-Fayyūmī (d. 770/1368), wrote a valuable work called al-Misbāḥ al-munīr in the science of lexicography. The aim of this study is to analyse the verses, hadiths and poems used by al-Fayyūmī in his work al-Misbāḥ al-munīr for the purpose of istishhād and to reveal the author's method of istishhād in his work. The study will first provide information about al-Feyyumi's scholarly personality, then examine the sources of his quotations in his work al-Misbah al-Muniir.

Anahtar Kelimeler

Arabıc languace and rhetorıc , lexicology , evidencing , feyyumi , al-misbahul münir

Kaynakça

• Askalânî, Şihâbuddîn Ahmed b. Alî İbn Hacer. ed-Dürerü’l-Kâmine fî a‘yâni’l-mieti’s-sâmine, Beyrût: Dâru’l-Cîl, 1414/1993.
• Aslan, Ahmet. “Arap Dilinde Sözlük Çalışmaları”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3, (1997), 348-357.
• Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetu’l-arifin esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. İstanbul: Matba‘âtu’l-Behiyye, 1951.
• Durmuş, İsmail. “İstişhâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 23: 396-397. İstanbul: TDV, 2001.
• Durmuş, İsmail. “Sözlük”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 37: 398-401. İstanbul: TDV, 2009.
• Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Mukrî. Misbâhu’l-münîr. thk. Abdulazîm eş-Şinâvî. Kâhire, Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
• Hâdisî, Hatice. “Mevkifu Sîbeveyh mine’l-kırâât ve’l-hadîs”. Mecelletu Külliyetu’l-Adâb 17, Bağdat, 1971.
• İsbahânî, Mîrzâ Muhammed Bâkır. Ravdâtu’l-cennât fî ahvâli’l-ulemâi ve’s-sadât. Tahrân: Matba‘âtu’l-Haydariyye, 1390.
• Okuyan, Mahfuz. “Molla Ali el-Kozî el-Batmanî ve Et-Teysîr Tercümetu Mısbahu’l Munîr Adlı Eseri”. Geçmiş Bugün Gelecek Batman. ed. İdris Demir, Ferhat Korkmaz, Abdullah Manap. 521-539. Batman: Batman Üniversitesi Yayınları, 2022.
• Seyyid, Seyyid Muhammed. “Feyyûm”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 12: 514-515. İstanbul: TDV, 1995.
• Suyûtî, Celâluddîn Abdurrahmân. Buğyetu’l-vuât fî tabakâti’l-lugaviyyîn ve’n-nuhât. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhim. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1399/1979.
• Şarkâvî, Ahmed İkbâl, Mu‘cemü’l-meâcim. Beyrût: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1987.
• Yemânî, Abdulbâki b. Abdilmecîd. İşâretu’t-ta‘ yîn ve terâcimu’n-nuhât ve’l-lugaviyyîn. thk. Abdulmecîd Deyyâb. Riyâd: Şirketu’t-Tibaatul-Arabiyye es-Suudiyye, 1406/1986.
• Ziriklî, Hayruddîn. el-A‘lâm. Beyrût: Dâru’l-İlmî li’l-Melâyîn, 2002.