الشِّعر الفارسيُّ بين الهَزْلِ والعَذْل؛ عُبَيد الزَّاكانيّ أنموذجاً

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 447 - 489, 31.12.2025

Moustafa Albakour

Öz

حَفَلَ الأدبُ الفارسيُّ بأنواع أدبية عدّة، والهزلُ أحدُ الأنواع الأدبية المُهمّة التي ولِدت مُتأخِّرةً في بلاد فارس لأسباب عدّة. وعلى الرغم من وجود الهزل في معظم مراحل الأدب الفارسي إلا أنّ الشاعر عُبيد الزاكاني (ت. 772هـ) كان أحد أهم أدباء الفارسية الذين ارتبطت اسماؤهم بهذا الغرض الأدبيّ. ولِد الزاكانيُّ في بداية القرن الثامن الهجري، وعاصرَ مأساةَ الغزو المغوليِّ للعالم الإسلامي، وقد كانت إيران آنذاك تعيش في حالة من الانقسامات والصراعات، وهنالك أحسّ الزاكاني بالقهر والظلم، فاضطرّ لاستخدام أسلوب خاص في أدبه يختلف عن الأغراض الأدبية التقليدية. وترك مجموعة من الأعمال المهمّة لفهم تاريخ تلك المرحلة والتحولات التي طرأت على الشعر الفارسي، ولعلّ منظومته الشعرية الهرّ والفأر إحدى أهم أعماله، وهي، على قِصَرها، تموج بكثير من القيَم والأساليب الجديدة، وقد سعتْ هذه المقالة إلى استقراء أهمّ مقولاتها وأهدافها؛ فعرضنا لأبعادها التربوية، والدينية، والسياسية، والتاريخية، والأدبية وغيرها. إنّ هذه المضامين التي حفلت بها هذه المنظومة أسهمت في خلودها في ذاكرة الإيرانيين، وشيوعها على ألسنتهم عبر أجيالهم الطويلة وطبقاتهم المختلفة.

Mizah ve Yergi Arasında Fars Şiiri: Ubeyd-i Zâkânî Örneği

Öz

Fars edebiyatı çeşitli edebi türler açısından zengindir ve mizah, çeşitli nedenlerle İran'da nispeten geç ortaya çıkan önemli türlerden biridir. Mizah, Fars edebiyatının çoğu döneminde var olmuş olsa da, şair Ubeyd ez-Zekânî (ö. 772 H.), adı bu edebi amaçla anılan en önemli Fars yazarlarından biriydi. Hicri sekizinci yüzyılın başlarında doğan Zakânî, Moğol istilasının İslam dünyasındaki trajedisini yaşamıştır. O dönemde İran'da bölünmeler ve çatışmalar yaşanmaktaydı ve Zakânî, kendisini baskı altında ve haksızlığa uğramış hissetmiş, bu da onu geleneksel edebi temalardan farklı, kendine özgü bir üslup kullanmaya zorlamıştır. Geride, dönemin tarihini ve Fars şiirinde meydana gelen dönüşümleri anlamak için önemli eserlerden oluşan bir koleksiyon bırakmıştır. Belki de en önemli eseri, kısalığına rağmen yeni değerler ve üsluplarla dolu olan "Mush-o Gorbeh" şiiridir. Bu makale, şiirin en önemli temalarını ve amaçlarını ele alarak, şiirin eğitimsel, dini, politik, tarihi, edebi ve diğer boyutlarını sunmayı amaçlamaktadır. Şiire nüfuz eden bu temalar, şiirin İranlıların hafızasında kalıcı bir yer edinmesine ve nesiller ve sosyal sınıflar arasında yaygın olarak kullanılmasına katkıda bulunmuştur.

Anahtar Kelimeler

Fars Edebiyatı , Moğol Dönemi , Mizah , Ubeyd-i Zâkânî , Mush-o Gorbeh.

Persian Poetry Between Humor and Reproach Ubayd al-Zakani as a Model

Öz

Persian literature is rich in various literary genres, and humor is one of the important genres that emerged relatively late in Persia for several reasons. Although humor existed in most periods of Persian literature, the poet Ubayd al-Zakani (d. 772 AH) was one of the most important Persian writers whose name is associated with this literary purpose. Al-Zakani was born at the beginning of the eighth century AH and lived through the tragedy of the Mongol invasion of the Islamic world. At that time, Iran was experiencing divisions and conflicts, and al-Zakani felt oppressed and wronged, which compelled him to use a unique style in his literature, distinct from traditional literary themes. He left behind a collection of important works for understanding the history of that era and the transformations that occurred in Persian poetry. Perhaps his most important work is his poem "Mush-o Gorbeh" which, despite its brevity, is brimming with new values and styles. This article has sought to explore its most important themes and objectives, presenting its educational, religious, political, historical, literary, and other dimensions. These themes, which permeate this poem, have contributed to its enduring place in the memory of Iranians and its widespread use across generations and social classes.

Kaynakça

• ابن اَلخطيب، لَسان اَلدين بَن اَلخطيب، اَلإحاطه فَي أَخبار غَرناطة، بَيروت، دَارَ الكتب اَلعلمية، طَ 1 ،َ 1424 ه.
• ابن اَلوردي، سَراج اَلدين، خَريدة اَلعجائب وَفريدة اَلغرائب، تَحقيق أَنور مَحمودَ زناتي، اَلقاهرة، مَكتبة اَلثقافة اَلإسلامية، طَ 1 ،َ 1428 ه/َ 2008 م.
• ابن بَطوطة، أَبو عَبد اَلله، رَحلة اَبن بَطوطة، اَلمسماة تَحفة اَلنظّار فَي غَرائبَ الأمصار وَعجائب اَلأسفار، تَحقيق، عَبد اَلهادي اَلتازي،َ 5 مَجلدات، اَلرباط، أَكاديميةَ المملكة اَلمغربية،َ 1417 ه/َ 1997 م.
• أبو اَلفضل نَبني، اَوضاع سَياسي وَاجتماعي إَيران دَر قَرَن هَشتم هَجرى، مَشهد،َ انتشارات دَانشگاه مَشهد،َ 1375 ش.
• إته، هَرمان، تَاريخ اَدبيات فَارسی، تَرجمه رَضا زَاده شَفق، تََهران، اَنتشاراتَ بنگاه تَرجمه وَنشرکَتاب،َ 1337 ش.