El-Mütelemmis Ed-Dubey‘î’nin Şiirinde Hayvan: Varlık ve Anlam

Öz

Câhiliye şiiri, Arap toplumunun tabiatla, mekânla ve gündelik hayatla kurduğu ilişkinin estetik düzlemde yansıdığı önemli kültürel kaynaklardan biridir. Bu şiir geleneği içerisinde hayvan imgesi, yalnızca tabiata ait bir unsur olarak değil; insanın duygu dünyasını, toplumsal konumunu ve varlık mücadelesini yansıtan çok katmanlı bir sembolik yapı olarak dikkat çekmektedir. Bu çalışma, Câhiliye dönemi şairlerinden el-Mütelemmis ed-Dubey‘î’nin şiirlerinde yer alan hayvan imgelerini varlık ve anlam ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada şairin deve, at, eşek, aslan, köpek, kuş ve yılan gibi hayvanları hangi bağlamlarda kullandığı; bu imgeler aracılığıyla nasıl bir psikolojik, toplumsal ve poetik anlam alanı oluşturduğu ele alınmıştır. Çalışmada betimleyici ve metin merkezli analiz yöntemi esas alınmıştır. Şiirlerde yer alan hayvan tasvirleri, şairin hayatı, toplumsal çevresi ve siyasî tecrübeleriyle ilişkilendirilerek değerlendirilmiştir. Özellikle el-Mütelemmis’in Amr b. Hind ile yaşadığı gerilim, sürgün hayatı ve kabile aidiyeti etrafında şekillenen kişisel tecrübelerinin şiirlerindeki hayvan imgelerine doğrudan yansıdığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda deve sabır ve kaçışın, at güç ve direnişin, eşek zillet ve pasifliğin, aslan siyasal otorite ve zorbalığın, yılan ise bilinçli bekleyiş ve stratejik karşı koyuşun sembolü olarak öne çıkmaktadır. Araştırma sonucunda el-Mütelemmis’in hayvan imgelerini güçlü bir sembolik anlatım aracına dönüştürdüğü tespit edilmiştir. Böylece çalışma, Câhiliye şiirinde hayvan imgesinin sembolik ve düşünsel işlevine dikkat çekerek el-Mütelemmis’in şiir dünyasına dair bütüncül bir okuma sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Câhiliye Şiiri
• el-Mütelemmis ed-Dubey‘î
• Hayvan
• Sembol.

ANIMALS IN THE POETRY OF AL-MUTALAMMIS AL-DUBAY‘Î: PRESENCE AND SIGNIFICANCEM

Öz

Jâhiliyyah poetry constitutes one of the major cultural sources reflecting the aesthetic dimensions of the relationship between Arab society, nature, space, and everyday life. Within this poetic tradition, animal imagery emerges not merely as a natural element, but as a multilayered symbolic structure reflecting human emotions, social position, and the struggle for existence. This study aims to examine the animal imagery in the poetry of the Jâhiliyyah poet al-Mutalammis al-Dubay‘î within the framework of existence and meaning. The research investigates the contexts in which the poet employs animals such as camels, horses, donkeys, lions, dogs, birds, and snakes, while also exploring the psychological, social, and poetic meanings constructed through these images. The study is based on a descriptive and text-centered analytical method. Animal depictions in the poems are evaluated in relation to the poet’s life, social environment, and political experiences. In particular, it has been observed that al-Mutalammis’s conflict with Amr b. Hind, his life in exile, and his experiences shaped by tribal affiliation are directly reflected in his use of animal imagery. In this context, the camel symbolizes patience and escape; the horse, power and resistance; the donkey, humiliation and passivity; the lion, political authority and tyranny; and the snake, conscious restraint and strategic confrontation. The study concludes that al-Mutalammis transformed animal imagery into a powerful symbolic instrument of poetic expression. In doing so, the article offers a comprehensive reading of al-Mutalammis’s poetic world while drawing attention to the symbolic and intellectual functions of animal imagery in Jâhiliyyah poetry.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Jâhiliyyah Poetry
• al-Mutalammis al-Dubay‘î
• Animal
• Symbol.

الحيوان في شعر المُتلمِّسِ الضّبعيِّ: حضورٌ ودلالة

Öz

يُعَدّ الشعر الجاهلي من أهمّ المصادر الثقافية التي تعكس على المستوى الجمالي طبيعة العلاقة التي أقامها المجتمع العربي مع البيئة والمكان والحياة اليومية. وفي إطار هذا التقليد الشعري، لا تبرز صورة الحيوان بوصفها عنصرًا من عناصر الطبيعة فحسب، بل تتجلّى أيضًا بوصفها بنية رمزية متعددة الدلالات تعكس العالم الوجداني للإنسان وموقعه الاجتماعي وصراعه الوجودي. وتهدف هذه الدراسة إلى تناول صور الحيوان الواردة في شعر الشاعر الجاهلي المتلمّس الضبعي في ضوء بعدي الوجود والدلالة. وقد بحثت الدراسة في السياقات التي وظّف فيها الشاعر حيواناتٍ مثل الإبل والخيل والحمير والأسود والكلاب والطيور والأفاعي، كما سعت إلى الكشف عن الحقول النفسية والاجتماعية والشعرية التي شيّدها من خلال هذه الصور. واعتمدت الدراسة المنهج الوصفي القائم على تحليل النصوص، حيث جرى تقويم الأوصاف الحيوانية في ضوء حياة الشاعر وبيئته الاجتماعية وتجربته السياسية. وقد تبيّن أنّ خبرات المتلمّس الشخصية، ولا سيما التوتر الذي نشأ بينه وبين عمرو بن هند، وما ارتبط به من حياة التشرد والانتماء القبلي، قد انعكست بصورة مباشرة في توظيفه للصور الحيوانية. وفي هذا السياق، برزت الإبل رمزًا للصبر والفرار، والخيل رمزًا للقوة والمقاومة، والحمير رمزًا للذلة والسلبية، والأسد رمزًا للسلطة السياسية والبطش، في حين مثّلت الأفعى رمزًا للترقّب الواعي والمواجهة الاستراتيجية. وقد خلصت الدراسة إلى أنّ المتلمّس حوّل صور الحيوان إلى أداة رمزية ذات قدرة تعبيرية مؤثرة، بما يبرز الوظيفة الرمزية والفكرية لصورة الحيوان في الشعر الجاهلي، ويتيح قراءة شمولية لعالمه الشعري.

Anahtar Kelimeler

• اللغة العربية وبلاغتها
• الشعر الجاهلي
• المتلمّس الضبعي
• الحيوان
• الرمز

Kaynakça

1. el-Batal, Ali. es-Sûra fi’ş-Şiiri’l-Arabî Âhiri’l-Karni’s-Sânî el-Hicrî. Beyrut: el-Fecru’l-Arabî, 1980.
2. el-Cumahî, İbn Sellâm. Tabakâtu Fuhûli’ş-Şuarâ. Thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1952.
3. Demirayak, Kenan. Arap Edebiyatı Tarihi. ed. Sadık Armutlu. Erzurum: Fenomen Yayınları, 3. Baskı., 2014.
4. ed-Deyneverî, İbn Kuteybe. eş-Şiir ve’ş-Şuarâ. Thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Dâru’l-maârif, t.s.
5. ed-Dubey‘î, el-Mütelemmis. Divânu Şiiri’l-Mütelemmis ed-Dubey‘î. Thk. Hasan Kâmil es-Sayrafî. Kahire: Mahedu’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye, 1970.
6. ed-Dugayşî, Hammûd b. Hılfân. “el-Esed fi’ş-Şiiri’l-Câhilî: Dirâse Mitulûciyye”. el-Mecelletu’l-Urduniyye fi’l-Lugati’l-Arabiyye ve Âdâbuhâ 2/12 (2016), 1-20.
7. Ebû’l-Ferec el-Isfehânî, Ali b. el-Huseyn. Kitâbu’l-Egânî. Thk. İhsân Abbâs vd. Beyrut: Dâru Sadır, 3. Basım, 2008.
8. Ergin, Ali Şakir. “Mütelemmis”. TDV İslam Ansiklopedisi (DİA). 32/190-191. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

9. Ferrûh, Ömer. Târîhu’l-Edebi’l-Arabî. VI Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 8. Basım, 2006.
10. İbn Hazm el-Endülüsî. Cemheretü Ensâbi’l-Arab. Thk. Abdusselâm Hârûn. Kahire: Dâru’l-Maârif, 5. Basım, t.y.
11. İsmail Şiblî, Saad. el-Usûlu’l-Fenniyye li’ş-Şiiri’l-Câhilî. Kahire: Mektebetu Garîb, 1977.
12. el-Kayrevânî, İbn Reşîk. el-Umde fî Sınâati’ş-Şiir. Kahire: Matbaatu’s-Saâde, 1907.
13. Leyzîdî, Sâre. “el-Hayl fi’ş-Şiiri’l-Câhilî ve’ş-Şiiri’l-Abbâsî”. Mecelletu’s-Siyâk 9/3 (2025), 10-19.
14. el-Merzubânî, Ebû Abdillâh. el-Muvaşşah fî Meâhizi’l-Ulemâ ale’ş-Şuarâ. Thk. Muhammed Huseyn Şemsuddîn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1995.
15. Nevfel, Seyyid. Şiru’t-Tabîa fi’l-Edebi’l-Arabî. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1987.
16. Sadu’l-Melik, İbn Mâkûlâ Ebû Nasr Ali b. Hibetillâh b. Cafer b. Cafer. el-İkmâl fî Refi’l-İrtiyâb ani’l-Mutelif ve’l-Muhtelif fi’l-Esmâ ve’l-Kunâ ve’l-Ensâb. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1990.
17. es-Suyûtî, Celâluddîn. el-Muzhir fî Ulûmi’l-Luga. Thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhim vd. Kahire: Matbaatu İsa el-Halebî, 1942.
18. Şeyhû el-Yesûî, Luvîs. Şuârâu’n-Nasrâniyye. Beyrut: Matbaatu’l-Âbâi’l-Yesûiyyîn, 1890.
19. ez-Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Amr b. Ahmed. el-Fâik fî Garîbi’l-Hadîs. Thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim- Ali el-Biccâvî. Kahire: Matbaatu İsa el-Halebî, 1945.