The Attitude of the Azerbaijani Arab Linguist Mahmud bin Muhammad al-Arrani toward His Preceding Scholars in His Book Titled al-Kafiyatu fi Sharhi'sh-Shafiya

Öz

ABSTRACT The Arabic language and rhetoric, morphology and syntax, which hold an important place in Islamic sciences, are essential branches of knowledge for all Muslims, especially those interested in religious sciences. In the Islamic world, several schools of thought emerged in the field of Arabic language and rhetoric, such as those in Basra and Kufa. Many works were written in the fields of morphology, syntax, rhetoric, and prosody in accordance with these schools. Besides Arabs, scholars from Persian, Turkish, Azerbaijani, and other nations also joined this movement, leaving valuable works to the world of scholarship. One of these scholars is Mahmud bin Muhammed al-Arrani, who lived in Azerbaijan in the 13th-14th centuries. Although al-Arrani wrote many works, only his book on Arabic morphology, al-Kafiyatu fi Sharhi'sh-Shafiya, has survived to this day. In this work, al-Arrani commented on Ibn al-Hajib's book on Arabic morphology, al-Shafi'iyya, and referred to many works written on the subject before him. He discussed the views of the works or scholars he referenced, expressing both his acceptance and rejection of their opinions. This article will identify and discuss Arrani's stance towards previous scholars based on his references to them in his work.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language and rhetoric
• commentary
• Azerbaijan
• al-Arrani
• al-Kafiyatu fi Sharhi al-Shafi'iyya
• Ibn al-Hajib.

Destekleyen Kurum

No

Proje Numarası

1

Etik Beyan

There is no copyright infringement or any situation involving misuse of quotation marks.

Teşekkür

Thank you

موقف اللغوي الأراني الأذربيجاني محمود بن محمد العراني في كتابه الكافيات في شرح الشافعية تجاه العلماء الذين سبقوه

Öz

ملخص تُعدّ اللغة العربية والبلاغة، وعلم الصرف والنحو، التي تحتلّ مكانةً بارزةً في العلوم الإسلامية، فروعًا أساسيةً للمعرفة لجميع المسلمين، ولا سيما المهتمين بالعلوم الدينية. وقد ظهرت في العالم الإسلامي مدارس فكرية عديدة في مجال اللغة العربية والبلاغة، مثل تلك التي ظهرت في البصرة والكوفة. وكُتبت مؤلفات كثيرة في مجالات الصرف والنحو والبلاغة والعروض وفقًا لهذه المدارس. وإلى جانب العرب، انضمّ علماء من الفرس والأتراك والأذريين وغيرهم إلى هذا التيار، تاركين أعمالًا قيّمةً لعالم العلم. ومن هؤلاء العلماء محمود بن محمد الأراني، الذي عاش في أذربيجان في القرنين الثالث عشر والرابع عشر الميلاديين. ورغم كثرة مؤلفات الأراني، فإنّ كتابه في الصرف العربي، "الكافية في شرح الشافعية"، هو الكتاب الوحيد الذي وصل إلينا. في هذا العمل، علّق العراني على كتاب ابن الحاجب "الشافعية"، وهو كتاب في علم الصرف العربي، وأشار إلى العديد من المؤلفات السابقة في هذا الموضوع. وناقش آراء العلماء والمؤلفات التي استشهد بها، مُبدياً قبوله ورفضه لحججهم. ستتناول هذه المقالة بالبحث والتحليل منهج الأراني في التعامل مع العلماء السابقين استناداً إلى مراجعته لهم في كتابه.

Anahtar Kelimeler

• اللغة العربية والبلاغة، أذربيجاني، الأراني، الشرح، الكافية في شرح الشافية، ابن الحاجب

Destekleyen Kurum

لا يوجد

Proje Numarası

1

Etik Beyan

لا يوجد انتهاك لحقوق الطبع والنشر أو أي حالة تنطوي على إساءة استخدام علامات الاقتباس.

Teşekkür

شكرا

Azerbaycanlı Arap Dilbilimci Mahmud b. Muhammed el-Arrânî’nin el-Kâfiyetu fî Şerhi’ş-Şâfiye İsimli Kitabında Kendisinden Önceki Âlimler Karşısındaki Tutumu

Öz

ÖZ İslâmî ilimlerde önemli bir yeri olan Arap dili ve belâgati, sarf ve nahiv, tüm Müslümanlar ve özellikle de şer‘î ilimlerle ilgilenler için gerekli bilim dallarıdır. İslâm coğrafyasında Arap dili ve belâgati alanında Basra ve Kûfe gibi bir takım ekoller ortayaçıkmıştır. Bu ekollere uygun sarf, nahiv, belâgat ve aruz alanlarında bir çok eser kaleme alınmıştır. Bu alanda Arapların dışında Fars, Türk, Azerbaycan Türkü ve diğer milletlerden de alimler bu kervana katılmış ilim dünyasına kıymetli eserler bırakmışlardır. Bu âlimlerden biri de XIII – XIV. yüzyıllarda Azerbaycan’da yaşayan Mahmud b. Muhammed el- Arrânî’dir. el-Arrânî, birçok eser kaleme almasına rağmen bize sadece Arapça’nın sarfına dair yazdığı el-Kâfiyetu fi Şerhi’ş-Şâfiye adlı kitabı ulaşabilmiştir. el-Arrânî bu eserinde İbnü’l-Hâcib’in eş-Şâfiye adlı Arapça’nın sarf ilmine dair yazdığı kitabını şerh etmiş ve kendinden önce bu konuda yazılmış birçok esere atıfta bulunmuştur. Atıf yaptığı eser ve alimlerin görüşlerini tartışmış kabul ve itiraz yönlerini de dile getirmiştir. Bu makalede el-Arrâni’nin eserinde önceki âlimlere yaptığı atıflardan yola çıkarak onlara karşı nasıl bir tutum sergilediğini tespit edilecek ve tartışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Arap dili ve belâgatı
• şerh
• Azerbaycan
• el- Arrânî
• el-Kâfiyetu fi Şerhi’ş- Şâfiye
• İbnü’l- Hâcib.

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

1

Etik Beyan

Telif gerektirecek veya alıntı yapılan herhangi bir durum sözkonusu değildir.

Teşekkür

Teşekkürler

Kaynakça

1. Bilal Aybakan. “Tabakātü’ş-Şâfiiyyeti’l-Kübrâ”. Içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi TDV, c. 39. TDV Yayınları, 2010.
2. Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Muhammed b. Mâlik ed-Dımaşkī. Zübdet’l-Ekvâli fî Şerḥu Şerḥi Lâmiyyeti’l-efʿâl. C. 1, thk. Adil Abdulmunim Ebûl-Abbas. Mektebetu İbn Sina, 2017.
3. Ebû Amr Cemâlüddîn Osmân b. Ömer İbnü’l-Hâcib ve thk. Mûsâ Binây el-Alîlî. el-Îżâḥ fî şerḥi’l-Mufaṣṣal,. Yok. C. 2. Dar ihyaut-turas el-İslâmi, 1402.
4. Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullāh b. Muhammed eş-Şerîf el-Hüseynî en-Nîsâbûrî Nukrekâr. Şerḥu’ş-Şâfiye. C. 1, thk.Molla Tahir el-Behreki. Dâru’d-Dıyâ, 2024.
5. Ebû’l-Berekât Kemâlüddîn el-Enbârî. el-İnsâf fî mesâili’l-Hilâf. Ramazan Ebdü’t-tevvâb. 2 vols. Mektebetü’l-Hancî, 2002.
6. Ebü’t-Tayyib el-Lugavî, Abdulvâhid b. Ali. Merâtibü’n-naḥviyyîn. C. 1. El-Mektebetu’l-Asriyye, 2009.
7. el-Arrânî, Mahmûd b. Muhammed. el-Kâfiyetu fî Şerhi’ş-Şâfiye. 1. bs. With Rızâ Ramazan İbrahim es-Sa‘denî. 2 vols. Dâru’l -Nuru’l-Mubin, 2022.
8. el-Enbârî. Lümaʿu’l-edille fî uṣûli’n-naḥv. C. 1, with Ahmed Abdulbasıt. Dârü’s-Selâm, 2018.

9. Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kāsım el-. el-Müẕekker ve’l-müʾennes̱. C. 2. Kâhire, 1981.
10. Enbâri, Ebu’l-Berekât el-. Nüzhetü’l-elibbâʾ. C. 1. İbrâhim es-Sâmerrâî, 1985.
11. es-Sîrâfî, ebû sa’îd el-Hasen b. Abdullah. Ahbâru’n-Nahviyyîn el-Basriyyîn. C. 1, with thk. Taha Muhammed ez-Zeynî. Şeriketu Matbaatu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1966.
12. Esterabadî, Radıyyüddîn Muhammed. Şerhu’ş-Şâfiye. C. 1, with el-Hasan vd. thk. Muhammed Nûr. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1395.
13. Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed el-. el-Mesâʾilü’l-ʿʿAḍudîyyât. C. 1. Alemü’l-kutub, 1986.
14. Fîrûzâbâdî, Mecdu’d-Dîn Muhammed b. Ya’kûb. el-Bulġa fî terâcimi eʾimmeti’n-naḥv ve’l-luġa. 1. bs. C. 1. Dâru Sa’du’d-Dîn, 1987.
15. Hacı Halife Katip Çelebi. Keşfü’ẓ-Zunûn an Esâmi’l-Kütüb ve’l-Fünûn,. II Dâru İhyâ-i’t-Turâsi’l-Arabî, 1941.
16. Halebî, Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf el-. ed-Dürrü’l-muṣûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. IV Darul-kalem, 1986.
17. Hamevî, Yâkût el-. Mu’cemu’l-Udebâ’. 1. bs. XIII Dâru Garbi’l-İslâmî, 1993.
18. Hayruddîn, ez-Zirikli. el-A’lâm. 15. bs. VII Dâru’l-’İlmi Li’l-Melâyîn, 2002.
19. Hüseynî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn eş-Şerîf el-. el-Müsâʿid ʿalâ Teshîli’l-fevâʾid. Darü’d-diya, 2024.
20. İbin Hallikân, Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-Aʿyân ve Enbâʾü Ebnâʾi’z-Zamân. III with İhsan Abbas. Dâru Sâdır, 1974.
21. İbn Akīl, el-Hemedânî. el-Müsâʿid ʿalâ Teshîli’l-fevâʾid. 1. bs. III Dâru’l-Fikr, 1979.
22. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman, ve Muhammed Ali en-Neccâr. el-Hasâis,. III El-Mektebetu’l-’İlmiyye, t.y.
23. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Ḫaṣâʾiṣ. 4. bs. III Mektebetül-İlmiyye, 1952.
24. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Lümaʿ fi’l-ʿArabiyye. Daru Mecdlev, 1988.
25. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Muḥteseb fî tebyîni vücûhi şevâẕẕi’l-ḳırâʾât ve’l-îżâḥ ʿanhâ. II Daru Sezgin, 1994.
26. İbn Dürüsteveyh, Abdullah b. Ca‘fer. Kitâbü’l-Küttâb. I Kâhire, 1975.
27. İbn Hibbân, Ebû Hâtim b. Ahmed b. Meşâhir-i Ulemâi’l-Emsâr. I Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, t.y.
28. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ’ İsmail. el-Bidâye. 1. bs. XI Merkezu’l-Buhûsi’l-Arabiyyeti ve’l-İslâmiyye, 1997.
29. İbn Mâlik et-Tâî. Şerhu’l-Kâfiyeti’ş-Şâfiye. 1. bs. II with thk. Ali Muhammed Muavvid vd. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.
30. İbn Nedîm. el-Fihrist. I Dâru’l-Ma’rife, 1997.
31. İbn Sâbit el-Ensârî, Ebû Zeyd Saîd. Kitâbü’n-Nevâdir fi’l-luġa. I Daru’ş-Şuruk, 1981.
32. İbn Tağrîberdî, Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire. 1. bs. III Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1997.
33. İbn Yaiş, Ebu’l-Bekâ’. Şerhu’l-Mufassal. III thk. Ya’kûb. Emîl Bedî’, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1422.
34. İbn Yaiş, Ebü’l-Bekā Muvaffakuddîn. Şerḥu’t-Taṣrîfi’l-mülûkî. I Mektebetul-arabiyye, t.y.
35. İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasen Ali. el-Kâmil. 1. bs. VII Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1987.
36. İbnü’l-Hâcib, Cemâlüddîn Osmân b. Ömer. el-Îżâḥ fî şerḥi’l-Mufaṣṣal. II Dar ihyaut-turas el-İslâmi, 1982.
37. Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemi’l-Müʾellifîn. III Müessesetu’r-Risâle, 1993.
38. Kıftî, Cemâlu’d-Dîn el-. İnbâhü’r-ruvât. 2. bs. II Dâru’l-Fikri’l-Arabî/Muessesetu’l-Kutubi’s-Sekâfeti, 1986.
39. Mammadov, İntikam. XIII – XIV. Yüzyıllarda Yaşamış, Arap Dili Alanında Çalışmış Azerbaycanlı Âlimler ve Eserleri. (İstanbul) 27, (2023): 346-47.
40. Müberred, Ebu’l-Abbas el-. el-Mukdab. III Kâhire, 1994.
41. Özbalıkçı, Mehmet Reşit. “Sîbeveyhî”. Içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 1. bs, XXXVII TDV Yayınları, 2009.
42. Safedî, Selahad’dîn Aybek. el-Vâfî bi’l-Vefeyât. 1. bs. IV Dâru İhyâ-i Turâsi’l-Arabi, 2000.
43. Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf. ed-Dürrü’l-maṣûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. Ahmed Muhammed thk. el-Harrât. Darul-kalem, 1406.
44. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân. el-Kitâb. 3. bs. III Mektebetül-Hanaci, 1988.
45. Sîrâfî, Ebî Sa ‘îd el-Hasen b. Abdullah es-. Ahbâru’n-Nahviyyîn el-Basriyyîn. I Taha Muhammed ez-Zeynî. Şeriketu Mektebetu ve Matbaatu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, t.y.
46. Suyûtî, Celalu’d-Din Muhammed b. Abdurrahman Ömer b. Ahmed b. Muhammed es-. el-İḳtirâḥ fî uṣûli’n-naḥv ve cedelih. I Hamdi Abdulfettah Mustafa Halil. Mektebetü’l-Edeb, 2013.
47. Suyûtî, Celâlüddîn es-. Buġyetü’l-vuʿât. 2. bs. I Dâru’l-Fikr, 1.
48. Şentemerî, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Süleymân eş-. Kitâbü’n-nüket. II Mektebetül-fedale, 1999.
49. Verrâk, Ebu’l-Hasan el-. , ‘İlelu’n-Nahv. 1. bs. I Mektebetu’r-Ruşd, 1999.
50. Zeccâcî, Ebü’l-Kāsım ez-. Mecâlisü’l-ʿulemâʾ. 2. bs. I Matbaatu Hukûmeti’l-Kuveyt, 1984.
51. Zehebî, Şemseddîn b. Ahmed b. Osman ez-. Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ’. 3. bs. XIV Müessesetu’r-Risâle, 1985.
52. Zehebî, Şemseddîn b. Ahmed b. Osman ez-. Tezkiretu’l-Huffâz. II Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, t.y.
53. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer ez-. el-Mufaṣṣal fî ʿilmi’l-ʿArabiyye. 1. bs. I Daru İmar, 2003.
54. Zübeydî, Ebû Bekir ez-. Ṭabaḳātü’n-naḥviyyîn ve’l-luġaviyyîn. 2. bs. I Dâru’l-Ma’rife, 1973.
55. Zübeydî, ÊbûBekr Muhammed b. el-Hasen ez-. Tabakâtu’n-Nahviyyîn ve’l-Lüğaviyyîn. 2. bs. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrâhim. Dâru’l-Maârif, t.y.