Kültürel Mahrem Ekseninde Dini Meşruiyet ve Çalgı: Erbâne ve Davul-Zurna Örneği

Toplumsal normların şekillendirdiği gündelik yaşam pratikleri ve bu pratiklerin icrasında kullanılan unsurların toplumsal kabulü, işlevlerine göre değişmektedir. Dolayısıyla bu çalışmada; Güneydoğu ve Doğu Anadolu bölgesinde yaşayan Şafii Zaza toplumunda erbâne ve davul-zurna çalgılarının meşruiyeti, çalgı hiyerarşisi ve kültürel mahremin (cultural intimacy) doğasında yer alan ikili ve çelişkilerden kaynaklanan sorgulamalara odaklanmaktadır. İslam inancına mensup topluluklarda meşruiyeti tarihi dini referanslara dayanan erbâne çalgısı, Şafii Zaza toplum yapısında kabul gören, helal ve haramlığı tartışılmayan çalgılar arasında konumlandırılmasına karşın, davul-zurna çalgıları ise kültürel mahremiyet (cultural intimacy) açısından sorgulanan ama geçiş törenlerinin vazgeçilmezi arasındadır. Ortaya çıkan bu ikilik, çelişki ve karmaşıklık Herzfeld’in akademik teoriye kazandırdığı “kültürel mahrem (cultural intimacy)” modeli ile analiz edilmiştir. Etnografik yönteme dayalı bu araştırma, Diyarbakır (Eğil, Dicle ve Hani) ve Bingöl (Merkez, Genç ve Solhan) illerinde özellikle yerel müzisyenler ve müzik ile doğrudan ilgili olmasa da müzik fenomenini besleyen diğer alanlardaki (din görevlisi) katılımcılarda araştırmaya dahil edilmiştir. Saha araştırması görüşme tekniği ve gözleme dayalı bir yöntem ile yürütülmüştür. Araştırmanın analiz süreci ilk olarak sahadan elde edilen yarı-yapılandırılmış görüşme kayıtlarının transkript edilmesiyle başlamıştır. Daha sonra bu veriler gözlem notlarıyla birleştirilerek birincil veri seti oluşturulmuştur. Söz konusu verilere tematik içerik analizi uygulanmıştır. Anlamlı ve derin ifadeler kodlanarak benzerliklerine göre sınıflandırılmış ve temalara (‘dini meşruiyet’, ‘kültürel mahremiyetin (cultural intimacy) sınırlarının dışına çıkmak’, ‘müzik ve unsurlarına ikircikli yaklaşma’ gibi) indirgenmiştir. Ortaya çıkan bu veriler hem betimlenmiş hem de Michael Herzfeld’in ‘kültürel mahremiyet (cultural intimacy)’ kavramı modeli ile değerlendirilmiştir. Bunun yanı sıra bulguların geçerliliğini artırmak için saha araştırmasında elde edilen birincil verilerle, literatürdeki ikincil kaynaklar karşılaştırılarak çapraz bir kontrol mekanizması sağlanmıştır. Son olarak erbâne eşliğinde icra edilen sözleri Yunus Emre’ye ait olan ‘Bu Akl’ü Fikr ile Mevlam Bulunmaz’ eserinin Türk müziği makam teorisine göre müzikal analizi yapılmıştır.

The everyday life practices shaped by social norms, and the social acceptance of the elements used in the execution of these practices, vary according to their functions. Consequently, this study focuses on the legitimacy of the erbâne and davul (drum)-zurna (double-reed folk shawm) instruments in the Shafi'i Zaza community living in Southeastern and Eastern Anatolia, the hierarchy of these instruments, and the interrogations arising from the dualities and contradictions inherent in the nature of cultural intimacy. While the erbâne, whose legitimacy in communities belonging to the Islamic faith is grounded in historical religious references, is positioned among the accepted instruments in the Shafi'i Zaza social structure whose halal and haram status is not debated the davul (drum)-zurna (double-reed folk shawm) instruments are, on the other hand, questioned in terms of cultural intimacy yet are indispensable for rites of passage. This emerging duality, duality, contradiction, and complexity have been analyzed using the "cultural intimacy" model that Herzfeld introduced to academic theory. This research, based on ethnographic method, was conducted in the provinces of Diyarbakir (Egil, Dicle, and Hani) and Bingol (Merkez, Genc, and Solhan), incorporating participants such as local musicians and, although not directly involved with music, individuals from other fields (e.g., religious officials) who feed into the musical phenomenon. The fieldwork was carried out using interview techniques and observation-based methods. The analysis process of the research began with the transcription of the semi-structured interview recordings obtained from the field. Subsequently, these data were combined with observation notes to create the primary dataset. Thematic content analysis was applied to the said data. Meaningful and profound expressions were coded, classified according to their similarities, and reduced to themes (such as "religious legitimacy," "transgressing the boundaries of cultural intimacy," and "ambivalent approach to music and its elements"). The resulting data were both described and evaluated using Michael Herzfeld's "cultural intimacy" model. Furthermore, to enhance the validity of the findings, a cross-checking mechanism was established by comparing the primary data obtained from the fieldwork with secondary sources in the literature. Finally, a musical analysis was conducted on the piece "Bu Akl'ü Fikr ile Mevlam Bulunmaz" (with lyrics by Yunus Emre), performed to the accompaniment of the erbâne, according to Turkish music makam theory.