KUVVETLER AYRILIĞI İLKESİNİN DÖNÜŞÜMÜ VE TÜRK ANAYASA MAHKEMESİ’NİN ROLÜ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 28, 215 - 248, 31.12.2025

Seda Dunbay

Öz

Türkiye’de son dönemde gerçekleştirilen anayasa değişiklikleri, özellikle yargı organı olmak üzere, kuvvetler ayrılığı ilkesini derinden etkilemiştir. Bu makale, 2017 yılında kurumsallaştırılan Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi çerçevesinde anayasal düzenin koruyucusu olarak Anayasa Mahkemesi’ne odaklanmaktadır. Söz konusu rejimde Cumhurbaşkanı yürütme yetkisini elinde bulundurmakta ve kararnameleri doğrudan Anayasa’ya dayanarak çıkarabilmektedir. Bu durum, kararnamelerin çıkarılmasında yasamanın geleneksel rolünü ortadan kaldırmıştır. Böylece yürütmenin, anayasal sınırlamalar saklı kalmak kaydıyla, yasama benzeri bir faaliyet yürütmesi mümkün hale gelmiş; bu da Anayasa Mahkemesi’nin önemini artırmıştır. Mahkeme artık olağan dönemlerde çıkarılan cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin hem şekil hem de esas bakımından Anayasa’ya uygunluğunu denetlemekle sorumludur. Bu çalışma, 2017’deki rejim değişikliğinin, “güçlü lider başkanlığı”nı tesis eden dönüşümün, Anayasa Mahkemesi’ni fiiliyatta zayıflatıp zayıflatmadığını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. 1982 Anayasası’nın ilk hali ile güncel hali arasında yapılacak karşılaştırmalı analiz, kuvvetler ayrılığındaki değişimin boyutlarını ortaya koyacaktır. Ayrıca, demokratik işleyiş bakımından sorunlarla karşı karşıya bulunan bir ülkede Mahkeme’nin mevcut işlevi de ele alınacak; bu bağlamda anayasal düzenin aşındırılmasına hizmet eden bir araç hâline gelme riski taşıyıp taşımadığı yahut hâlâ anayasal düzenin koruyucusu rolünü üstlenip üstlenemediği sorusu gündeme getirilecektir.

Anahtar Kelimeler

Kuvvetler Ayrılığı , Anayasa Mahkemesi , Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasası , Başkanlık Sistemi

THE TRANSFORMATION OF THE PRINCIPLE OF SEPARATION OF POWERS AND ITS IMPACT ON THE ROLE OF THE TURKISH CONSTITUTIONAL COURT

Öz

Türkiye's recent constitutional amendments have profoundly impacted the separation of powers, particularly the judiciary. This article focuses on the Constitutional Court as the guardian of the constitutional order under the presidential government system established in 2017. In this regime, the President of the Republic holds executive authority and can issue decrees directly based on the Constitution, eliminating the legislature's traditional role in authorizing executive decrees. This shift has enabled the executive to engage in legislative-like activity, albeit with constitutional limitations, increasing the significance of the Constitutional Court. The Court is now responsible for reviewing presidential decrees issued during ordinary times to ensure compliance with the Constitution in both form and substance. This paper aims to assess whether the 2017 regime change—establishing a strongman presidency—has weakened the Constitutional Court in practice. A comparative analysis of the 1982 Constitution’s initial and recent versions will illustrate the extent of shifts in the separation of powers. Additionally, this paper will consider the Court’s current function in a nation facing democratic performance challenges, raising the question of whether the Court risks becoming a tool for de-constitutionalization or if it can still serve as a protector of constitutional order.

Anahtar Kelimeler

Separation of Powers , Constitutional Court , The 1982 Constitution of the Republic of Türkiye , Presidential System

Kaynakça

• Bibliography
• Abdulhakimoğulları Erdal and Baykan Metin, ‘Anayasa Değişikliklerinin Yargısal Denetimi’ Judicial Review of Constitutional Amendments, Ankara Barosu Dergisi, no. 3, (2012): 19-40 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/397977.
• Anayurt Ömer, “1924 Anayasası’nda Temel Hak ve Hürriyetler” Fundamental Rights and Freedoms under the 1924 Constitution Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, no. 2 (2003), https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/789861.
• Council of Ministers Decision 2016/9064, The decision to proclaim a state of emergency throughout the country, 2016 O. J. (29777), https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/07/20160721-4.pdf.
• Çelik Demirhan Burak, “Parlamenter Geleneğimiz, Otoriterleşen Demokrasimiz ve Türk Tipi Başkanlık Sistemi” Our Parliamentary Tradition, Our Authoritarianizing Democracy, and the Turkish-Type Presidential System, Cogito, no. 74 (2013): 201-212.
• Dumbauld Edward, “Judicial Review and Popular Sovereignty”, University of Pennsylvania Law Review, (1950): 197-210 https://scholarship.law.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=8188&context=penn_law_review.
• Esen Selin, İptal Davası ve İtiraz Yolunda Anayasa Mahkemesi’nin Yaptığı İlk İnceleme The First Review Conducted by the Constitutional Court in Action for Annulment and Claim of Unconstitutionality, (Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, 1996), https://xfs-1.ikon-x.com.tr:8880/mulkiye/2015/09/16.pdf.
• Gençkaya Ömer Faruk and Dunbay Seda, “A ‘flawless’ constitutional engineering Project in Turkey: régime transformation through constitutional amendments of 2007, 2010, and 2017”, The Theory and Practice of Legislation, no.12 (2) (2024): 135-154.
• Gözler Kemal, Türk Anayasa Hukuku Dersleri,(Ekin, 2023).
• Gözler Kemal, Elveda Anayasa-16 Nisan 2017’de Oylayacağımız Anayasa Değişikliği Hakkında Eleştiriler Adieu Constitution: Criticisms of the Constitutional Amendment that we will Vote on April 16, 2017, (Ekin, 2017).
• Gözler Kemal, “Elveda Anayasa Mahkemesi: İrfan Fidan Olayı” Adieu Constitutional Court: The İrfan Fidan Case (2021), https://www.anayasa.gen.tr/irfan-fidan-olayi.htm.
• Gözübüyük Şeref, Anayasa Hukuku-Anayasa Metni ve 11. Protokole Göre Hazırlanmış Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Constitutional Law – The Constitution and the European Convention on Human Rights Prepared in Accordance with Protocol No. 11, (Turhan Kitabevi, 2013).
• Günal Seyit, “Kanun Hükmünde Kararname Kurumunun Türk Anayasa Hukukuna Girişi – Siyasal ve Hukuksal Arka Plan” The Introduction of the Decree-Law Institution into Turkish Constitutional Law Political and Legal Background, Yasama Dergisi, no. 15 (2010): 65-92, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1121159.
• Güveyi Ümit, “Anayasaya Sadakat Yükümlülüğü Ekseninde Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay İlişkisi” Relationship Between the Constitutional Court and the Court of Cassation on the Axis of the Obligation of Loyalty to the Constitution, Anayasa Yargısı, no. 2(41) (2024) 2(41): 159-227.
• Gonzàlez-Jàcome Jorge, “From Abusive Constitutionalism to a Multilayered Understanding of Constitutionalism: Lessons from Latin America”, I.CON, no. 15 (2) (2017): 447-468.
• Işık Salim, “J. J. Rousseau ve Egemenlik Anlayışı Üzerine” On J. J. Rousseau and His Perception of Sovereignty, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, no. 8 (2017): 79-98.
• Kaboğlu İbrahim Ö., Anayasa Hukuku Dersleri (Genel Esaslar) Constitutional Law Lectures (General Principles), ( 2023, Legal).
• Kaboğlu İbrahim Ö, Anayasa Yargısı-Avrupa Modeli ve Türkiye Constitutional Judiciary - The European Model and Turkey, (2024, Platon Hukuk).
• Landau David, “Abusive Constitutionalism”, University of California Davis Law Review, no. 47 (1) (2013):189-260.
• Mainwaring Scott and Shugart Matthew, “Juan Linz, Presidentialism, and Democracy: A Critical Appraisal”, The Helen Kellogg Institute For International Studies, (1993), https://kellogg.nd.edu/sites/default/files/old_files/documents/200_0.pdf.
• Montesquieu, Charles Louis de Secondat, L’Esprit des Lois (Lavigne, 1844), https://archive.org/details/bub_gb_T5Ia1umY0TYC/page/n5/mode/2up.
• Özbudun Ergun, Türk Anayasa Hukuku Turkish Constitutional Law, (Yetkin, 2022).
• Özbudun Ergun, “1961 ve 1982 Anayasalarında Kanun Hükmünde Kararnameler” Decrees Having the Force of Law in the 1961 and 1982 Constitutions, Anayasa Yargısı, no. 2 (1985): 227-238.
• Özbudun Ergun and Gençkaya Ömer Faruk, Democratization and the Politics of Constitution-Making in Turkey (Central European University Press, 2009).
• Rousseau Jean-Jacques, The Social Contract (Penguin, 2004).
• Soysal Mümtaz, Anayasaya Giriş Introduction to the Constitution (İmge, 2011).
• Sözen Yunus, “Demokrasi ve Otoriterlik Arasında : Başkanlık Sistemine Geçiş Siyaseti”, Cogito, no.74 (2013): 213-233.
• Tanilli Server, Devlet ve Demokrasi-Anayasa Hukukuna Giriş State and Democracy: An Introduction to Constitutional Law, (Fakülteler Matbaası, 1981).
• Tanör Bülent and Yüzbaşıoğlu Necmi, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku Turkish Constitutional Law Under the 1982 Constitution, (2014, Beta).
• Tanchev Evgeni, “Constitutional Review Design and Functions Implications For the Separation of Powers”, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-JU(2015)021-e.
• Tanör Bülent, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri Ottoman-Turkish Constitutional Developments, (YKY, 2011). Tanör Bülent, İki Anayasa 1961-1982 Two Constitutions 1961-1982, (XII Levha, 2012). Yılmaz Cevdet , “Editörden” From the editor, https://www.akparti.org.tr/media/e15jv1ue/2017-nisan.pdf. Yolcu Serkan, “Anayasa Tarihimizden Bir Keşif: Türkiye’de Kanunların Anayasaya Uygunluğunun Denetimi İlk Defa Ne Zaman Denendi?” An Insight into Our Constitutional History: When Was the First Attempt to Review the Constitutionality of Laws in Turkey?, Anayasa Yargısı, no.2 (2023): 87-114.