NAM ET IPSA SCIENTIA POTESTAS EST: 1982 ANAYASASI DÖNEMİNDE MECLİS ARAŞTIRMASI KOMİSYONLARI

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 28, 249 - 314, 31.12.2025

Seda Özkan

Öz

Meclis araştırması, yasamanın bilgi edinme ve denetim araçlarından biridir. Meclis araştırmasının işletilebilmesi, araştırma önergesinin kabulüne istinaden araştırma komisyonunun kurulup çalışmaya başlamasına bağlıdır. Ancak Meclis araştırmasının bu usul doğrultusunda işletilebilir olması, Meclis araştırmasına yüklenen amacı yerine getirmekte gerek şartsa da yeter şart değildir. Çünkü Meclis araştırması yoluyla bilgi edinme ve denetim faaliyetinin gerçekleştirilmiş olduğundan söz edebilmek için araştırma sonuçlarının, yasama organı tarafından tartışılma aşamasına ulaşması aranmalıdır.
Meclis araştırmasının görünürde değil gereğince işletilmesi, yasamanın bilgi edinebilmiş ve/veya denetimi gerçekleştirebilmiş olmasıyla mümkündür. Bu nedenle Meclis araştırmasının bilgi edinme ve denetim aracı olma niteliğine koşut olarak işlevsel kılınması gerekmektedir. Meclis araştırmasının işlevsel kılınmasında araştırma komisyonunun, kurulup çalışmaya başlaması gerek şart iken çalışmasına dayanarak ortaya koyduğu sonuçların yasama organı tarafından tartışılarak değerlendirilmesi yeter şarttır. Anılan yaklaşım doğrultusunda bu makale, Meclis araştırmasının işlevsel kılınıp kılınmadığını nicel verilerden yola çıkarak analiz etmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Meclis Araştırması , Araştırma Komisyonu , Araştırma Önergesi , Bilgi Edinme ve Denetim Aracı , Yasama Organı

NAM ET IPSA SCIENTIA POTESTAS EST: PARLIAMENTARY INQUIRY COMMITTEES UNDER THE 1982 CONSTITUTION OF REPUBLIC OF TÜRKİYE

Öz

The parliamentary inquiry is constituted as a means used by the legislative for the purpose of obtaining information and oversight. The commencement of the parliamentary inquiry is contingent upon the establishment and initiation of work by the parliamentary inquiry committee, subsequent to the adoption of the motion of parliamentary inquiry. However, it is imperative to acknowledge that the commencement of the parliamentary inquiry constitutes a necessary, albeit insufficient, condition for achieving the purpose assigned to the inquiry. It is evident that the assertion of the conduct of obtaining information and oversight through the parliamentary inquiry is contingent upon the inquiry’s outcomes attaining the stage of being debated by the legislative.
The effective functioning of the parliamentary inquiry is contingent upon the legislative have obtained information and/or conducted oversight through the inquiry’s outcomes. It is therefore imperative that the parliamentary inquiry is made functional in line with its nature as a means of obtaining information and oversight. In order for the parliamentary inquiry to fulfil its function, the establishment and initiation of work by the parliamentary inquiry committee is a necessary condition, and the debating of the inquiry’s outcomes by the legislative is a sufficient condition. In accordance with this approach, the article aims to analyse whether parliamentary inquiry is functional based on quantitative data.

Anahtar Kelimeler

Parliamentary Inquiry , Parliamentary Inquiry Committee , Motion of Parliamentary Inquiry , Means of Obtaining Information and Oversight , Legislative

Kaynakça

• KAYNAKÇA 16/05/1996 tarihli ve 424 sayılı Millet Meclisi İçtüzüğünün Başlığı ile Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu İçtüzüğe Bazı Maddeler Eklenmesi Hakkında TBMM Kararı (Resmî Gazete: 24/05/1996 - 22645).
• 21/01/2017 tarihli ve 6771 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (Resmî Gazete: 11/02/2017 - 29976).
• Bakırcı, Fahri. Kuruluşundan Günümüze TBMM’nin Denetim Yetkisinin Sönümlenmesi (Denetimden Kaçış). Ankara: Lykeion, 2021.
• Birgün. “15 Temmuz raporu yok oldu”, 25 Eylül 2019. https://www.birgun.net/haber/15-temmuz-raporu-yok-oldu-270015
• Bülbül, Mahmut. “Araştırma Komisyonunun Ulaştığı Sonuçların İzlenmesi ve Daimî Denetim Komisyonları ve Meclis Başkanlığının Üstlenebileceği Misyonlar”. Meclis Araştırması Komisyonlarının Çalışma ve Rapor Sürecini Değerlendirme Çalıştayı içinde, Hazırlayan: Kanunlar ve Kararlar Başkanlığı, Ankara: TBMM Basımevi, 2015.
• Çeliker, Ercan. “Plan ve Bütçe Komisyonu: Gelişimi ve Yasama Sürecindeki İşlevi”, Yasama Dergisi, S.2, 2006.
• Doğan, Kadir Caner, Suat Hayri Şentürk. “İngiltere’de On Yedinci Yüzyıl Devrimler Çağı ve Parlamentarizmin Gelişimi Doğrultusunda Bütçe Hakkı”, Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, C.7, S.14, 2017.
• Ekinci, Bezar Eylem. Parlamenter Rejimde Parlamentonun Hükûmeti Denetimi ve Osmanlı Devleti’nden Günümüze Türkiye’de Hükûmet Rejimleri Kapsamında Parlamenter Denetim. Ankara: Turhan Kitabevi, 2023.
• Ekşi, Oktay. “Parlamento Mu, Kanun Fabrikası Mı?”. Ankara Barosu Dergisi, 2013/4.
• Ergül, Ozan. “Parlamento Hukukunda Meclis Araştırması ve Genel Görüşme”. Parlamenter Denetim Sempozyumu içinde, Editör: Hasan Erikli, Bahadır Yeşilırmak, Ankara: TBMM Basımevi, 2012.
• Erikli, Hasan, Havvana Yapıcı Kaya. “Avrupa Birliği Üyesi Ülke Uygulamaları Çerçevesinde TBMM’de Kanun Tasarı ve Tekliflerinin Komisyonlara Havalesi”. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.XIV, S.2, 2010.
• Eroğlu, İzzet. “İnsan Haklarının Korunmasında Meclis Araştırması”. Yasama Dergisi, S.5, 2007.
• Ertaş, Türker. “Parlamentoların Anası Westminster Parlamentosu: Tarihsel - Kuramsal Kökenler, Kurumsal Yapı ve Kanun Yapım Süreci”. YÜHFD, C.XVII, 2020/2.
• Evik, Ali Hakan. “Yargıya İntikal Etmiş Bir Konu Hakkında Meclis Araştırması Açılmasının Hukuki Analizi”. EÜHFD, C.X, S.3-4, 2006.
• Evrensel. “15 Temmuz raporu Meclis arşivine girmedi” 15 Temmuz 2025. https://www.evrensel.net/haber/561403/15-temmuz-raporu-meclis-arsivine-girmedi
• Gazete Duvar. “Reşat Petek 15 Temmuz raporunu yayınladı, Kahraman’dan savunma geldi”, 21 Temmuz 2022. https://www.gazeteduvar.com.tr/resat-petek-15-temmuz-raporunu-yayinladi-kahramandan-savunma-geldi-haber-1574117
• Gökçe, Ali Fuat. “TBMM’nin Yürütmeyi Denetlemesinde Meclis Araştırması Komisyonlarının İşlevselliği”. Yasama Dergisi, S.11, 2009.
• Göl, Mevlüt. “TBMM Anayasa Komisyonu: Oluşumu, İşleyişi ve Görevleri”, Yasama Dergisi, S.25, 2013.
• Gözler, Kemal. “İngiltere’de Parlâmento Neden ve Nasıl Ortaya Çıktı? Malî Hukukun Anayasa Hukukundan Eskiliği Üzerine Bir Deneme”. Prof. Dr. Muallâ Öncel’e Armağan [I. Cilt/II. Cilt] içinde, Editör: Ertuğrul Akçaoğlu, İnci Solak Akman, Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 2009.
• Güneş, Turan. Parlamenter Rejimin Bugünkü Mânası ve İşleyişi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1956.
• İba, Şeref, Rauf Bozkurt. 100 Soruda Türk Parlamento Hukuku. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 2006.
• İnceoğlu, Sibel. “ABD Başkanlık Rejimi Örneği ile Karşılaştırmalı Olarak Türkiye’de Meclis Araştırması”. Türkiye Büyük Millet Meclisi Yüzüncü Yıl Armağanı: Hukuk, Siyaset Bilimi ve Tarih içinde, Editör: Anayasa Hukuku Araştırmaları Derneği, İstanbul: Tekin Yayınevi, 2022.
• Karamustafaoğlu, M. Tunçer. Yasama Meclisinde Komisyonlar. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1965.
• Kaymaz, Ahmet. “Genel Kurul Süreci”. Meclis Araştırması Komisyonlarının Çalışma ve Rapor Sürecini Değerlendirme Çalıştayı içinde, Hazırlayan: Kanunlar ve Kararlar Başkanlığı, Ankara: TBMM Basımevi, 2015.
• Köybaşı, Serkan. “Türk Parlamento Hukuku Açısından Meclis Araştırması Kurumu”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007.
• Kubbealtı Lugatı: Asırlar Boyu Tarihi Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı İktisadi İşletmesi, 2010.
• Küçük, Tevfik Sönmez. “Türkiye’de Parlamentonun Bilgi Edinme Araçlarının Etkinliği”. Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.13, S.2, 2016.
• Miceli, Vincenzo. Parlamento Hukuku ve Siyaseti Etütlerinden: Modern Parlamentolar. Çeviren: Atıf Akgüç, Ankara: Ulus Basımevi, 1946.
• Onar, Erdal. Meclis Araştırması. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1977.
• Özbudun, Ergun. “İngiltere ve Amerika’da Meclis Tahkikatı”. AÜHFD, C.XVII, S.14, 1960.
• Özbudun, Ergun. Parlâmenter Rejimde Parlâmentonun Hükûmeti Murakabe Vasıtaları. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1962.
• Özer, M. Akif. “Türkiye’de ve Bazı Gelişmiş Ülkelerde Uygulanan Parlamento Denetimi: Yaşanan Deneyimler ve Son Durum”. Sayıştay Dergisi, S.35, 1999.
• Özkan, Seda. Etkili Parlamenter Muhalefetin Anayasal Esasları: Denetim Verileri Işığında Önerge Verme Eylemliliğine Çözümleyici Yaklaşım. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2023.
• Pritchett, Charles Herman. The American Constitution. Newyork: McGraw Hill Company, 1959.
• Sağlam, Salih. “Meclis Araştırması ve Genel Görüşmede İşleyiş ve Uygulamadaki Sorunlar”. Parlamenter Denetim Sempozyumu içinde, Editör: Hasan Erikli, Bahadır Yeşilırmak, Ankara: TBMM Basımevi, 2012.
• Sağlam, Salih. “TBMM’nin Hükümeti Denetleme İşlevi Açısından Bir Model Olarak Avam Kamarası Bünyesindeki Bakanlıklar ile İlgili Özel Komisyonlar”. Yasama Dergisi, S.11, 2009.
• TBMM “Denetim”. https://www.tbmm.gov.tr/denetim/meclis-arastirmasi-komisyonlari
• TBMM “Tutanaklar”. https://www.tbmm.gov.tr/kutuphane-tutanaklara-erisim
• TESAV “Cumhuriyet Döneminde Kurulan Hükûmetler”. https://www.tesav.org.tr/wp-content/uploads/2020/02/cumhuriyetdonemindekihukumetler.pdf
• The Works of Francis Bacon, Baron of Verulam, Viscount St. Albans, and Lord High Chancellor of England. Collected and Edited by James Spedding, Robert Leslie Ellis, Douglas Denon Heath. Vol. VII: Literary and Professional Works, Vol. II; Longman, Green, and Co. etc., London, 1859.
• Türkçe Sözlük [I. Cilt/II. Cilt]. Ankara: Türk Dil Kurumu Basımevi, 1988.
• Türkçe Sözlük. Ankara: Dil Derneği Yayınları, 2012.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (Gerekçeli). Hazırlayan: Yunus Emre Yılmazoğlu, İsmail Emrah Perdecioğlu. Ankara: Anayasa Mahkemesi Yayınları, 2021.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü. Hazırlayan: Kanunlar ve Kararlar Başkanlığı. Ankara: TBMM Basımevi, 2020.
• Wiberg, Matti. “Parliamentary Questioning: Control by Communication?”. Parliaments and Majority Rule in Western Europe içinde, Editör: Herbert Döring, Frankfurt/New York: Campus Verlag/St. Martin’s Press, 1995.
• Yamamoto, Hironori. Tools for Parliamentary Oversight: A Comparative Study of 88 National Parliaments. Geneva: Inter-Parliamentary Union, 2007.
• Yapıcı, Havvana. “Komisyonların Yasama Sürecindeki Rolleri Bağlamında Komisyon Aşamasındaki Özel Yöntem ve Uygulamalar”. Yasama Dergisi, S.5, 2007.
• Yasama El Kitabı. Hazırlayan: Kanunlar ve Kararlar Başkanlığı. Ankara: TBMM Basımevi, 2018.