SUÇLARIN VE CEZALARIN KANUNİLİĞİ: İNSAN HAKLARI EVRENSEL BİLDİRGESİ’NDEN GÜNÜMÜZE; İLKENİN TEMEL İNSAN HAKLARI BELGELERİNE VE ANAYASAMIZA YANSIMALARI

The principle of the legality of crimes and punishments, which deprives the government of the authority to impose arbitrary punishments, is enshrined in Article 11(2) of the 1948 Universal Declaration of Human Rights, which has served as a source of inspiration for numerous international human rights instruments and the regimes of rights and freedoms enshrined in national constitutions. This study examines the drafting process of the principle in the UDHR and the protection it provides, as well as how it is generally reflected in the International Covenant on Civil and Political Rights, the European Convention on Human Rights, and the 1982 Turkish Constitution. Looking at the general history of the principle, it is evident that it is a product of turning points in legal history marked by codification movements and the concept of limited power. The principle is closely linked to the separation of powers, the rule of law, and the philosophy of the Enlightenment. Although the principle possesses varying sub-principles and forms of application that differ from one legal system to another, the essence of the fundamental philosophy underlying the principle remains the same: the limitation of power! When the principle was drafted in the UDHR, care was taken to ensure that its formulation did not undermine the legitimacy of the Nuremberg and Tokyo Trials, and this significance was reflected in the ICCRP and the ECHR, with provisions enabling the prosecution of war crimes added to both texts. However, similar provisions are absent from the system established by the 1982 Constitution. Despite this divergence, the points where the reflections of the UDHR align are more numerous. In legal systems where all three documents are in force, the subsidiary principles derived from this principle—namely, the non-retroactivity of criminal penalties, the retroactive application of criminal laws in favor of the accused, the prohibition of analogy, and the principle of legal certainty—are recognized. In all three systems, crimes and penalties are interpreted autonomously, and furthermore, the protection afforded by this principle continues even during states of emergency.

İktidarın keyfî cezalandırma yetkisini elinden alan suçların ve cezaların kanuniliği ilkesi, bir çok uluslararası insan hakları belgesine ve ulusal anayasalardaki hak ve özgürlükler rejimine ilham kaynağı olan 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 11/2. maddesinde koruma altına alınmıştır. Çalışmada ilkenin İHEB’deki kaleme alınış sürecinin ve getirdiği korumanın; Medeni ve Siyasal Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve 1982 Anayasası’na genel hatlarıyla nasıl yansıdığı ortaya konulmuştur. İlkenin genel tarihine bakıldığında, hukuk tarihindeki kodifikasyon hareketlerinin ve sınırlı iktidar düşüncesinin görünür olduğu dönemeçlerin bir ürünü olduğu görülmektedir. İlke; erkler ayrılığı, hukukun üstünlüğü ve aydınlanma çağı felsefesi ile yakından ilişkilidir. İlke, bir hukuk sisteminden diğer hukuk sistemine değişen farklı alt ilkelere ve tatbik biçimlerine sahip olsa da, ilkeyi oluşturan temel felsefenin özü aynıdır; iktidarın sınırlanması! İlke, İHEB’de kaleme alınırken, ilkenin formülasyonunun Nürnberg ve Tokyo Yargılamalarının meşruiyetine helal getirmemesine dikkat edilmiş ve bu ehemmiyet MSHS ve İHAM’da da yansıma bulmuş, iki metne de savaş suçlarının takibatına olanak sağlayan ifadeler eklenmiştir. Benzer yöndeki ifadeler ise 1982 Anayasası’nın kurduğu sistemde yer almamaktadır. Bu ayrışmaya rağmen, İHEB’in yansımalarının benzeştiği noktalar daha fazladır. Her üç belgenin yürürlükte olduğu hukuk sistemlerinde ilkenin getirdiği alt ilkeler olan; cezaların geriye yürümezliği, lehe olan ceza kanununun geriye yürümesi, kıyas yasağı ve belirlilik ilkesi tanınmaktadır. Bu üç sistemde de suç ve cezalar özerk şekilde yorumlanmakta ve ek olarak OHAL dönemlerinde dahi ilkenin getirdiği koruma devam etmektedir.