ХХ. YÜZYIL ÖZBEK EDEBİYATINDA MUAMMA TÜRÜ
Öz
Özbek edebiyatında muamma türünün tarihi, edebi cereyanlardaki yeri, tarihsel gelişimi, muamma türünde yazılan şiirlerdeki anlam ve edebi yönleri meselesi yeterli derecede incelenmemiştir.
Nevaî’ye kadar eser yazan Atayi, Harezmli Hafız, Haydar Harezmî gibi şairler de muamma türünün özelliklerinden haberdar olmuşlardır. Şeyh Ahmed Terâzî “Fünunü’l-belaga” eserinde muamma türüne özel bir bölüm ayırmıştır.
Ali Şir Nevaî’nin Türkçe yazdığı muammaların sayısı, anlamı, edebi özelliği ve işlediği konuların genişliği şairin bu şiir türüne verdiği önemi anlamak için yeterlidir. Bu dönemin edebi ekolunda çok sayıda muamma türünde şiirler yazan şairler yetişti.
Nevaî’den sonra Türk dilinde Babur (1483-1530) 54 adet, Ubeydî (1486-1540) 8 adet, Munis (1778-1829) 68 adet, onun kardeşi Muhammedrıza Âgehî (1809-1894) 80 adet muamma yazdığı bilinmektedir.
ХХ. yüzyıldan itibaren bazı klasik şiir türleri şairler tarafından az önem verilmeye başladı. Böyle türlerin sırasına muamma türünü de katabiliriz.
XX. yüzyılda Özbek edebiyatında az da olsa muamma türündeki şiirlere bazı şairlerin eserleri arasında rastlayabiliriz. İşbu şairlerin eserleri örneğinde muamma türünün Özbek edebiyatında devamı görülmektedir. Bu şiirlerde muammaya özgü geleneksel unsurların dışında yeni özelliklerde göze çarpmaktadır. Bugüne kadar konunun bu yönleri yeterli derecede incelenmemiştir. İşbu makalede ХХ. yüzyılda yaşamış Özbek şairlerinin muammalarını incelemek vasıtasıyla şiirlerin tür özellikleri, işlenen gaye ve edebi yönleri gibi konuları ortaya koymaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler
ХХ ҒАСЫР ӨЗБЕК ӘДЕБИЕТІНДЕ МУАММА ЖАНРЫ
Öz
Өзбек әдебиетіндегі муамма жанрының тарихы, әдеби ағымдардағы орны, тарихи дамуы, муамма жанрында жазылған өлеңдердің мән-мағынасы мен әдеби қырлары тиісті деңгейде зерттелмеген.
Науаиға дейін шығарма жазған Атай, Харезмдік Хафиз, Хайдар Харезми сияқты ақындар да муамма жанрының ерекшеліктерінен хабардар болған. Шейх Ахмед Терази тарау арнаған.
Әлішер Науаидің түрік тілінде жазған муаммалардың саны, мағынасы, әдеби ерекшелігі мен қолға алған тақырыптарының кеңдігінен ақынның поэзияның бұл түріне қаншалықты мән бергенін түсінуге жеткілікті. Бұл кезеңдегі әдеби мектепте көптеген муамма жанрда өлең шығарған ақындар шықты.
Науаиден кейін түрік тілінде Бабыр (1483-1530) 54, Убейди (1486-1540) 8, Мунис (1778-1829) 68, оның бауыры Мұхаммедриза Агахи (1809-1894) 80 муамма жазғаны белгілі.
ХХ ғасырдан бастап классикалық поэзияның кейбір жанрларына ақындар аз мән бере бастады. Мұндай жанрлардың ретіне муамма түрін де қосуға болады.
XX ғасырдағы өзбек әдебиетінде кейбір ақындардың шығармаларынан муамма түрдегі өлеңдерді кездестіреміз. Бұл ақындар шығармаларының мысалында өзбек әдебиетіндегі муамма жанрының жалғасы байқалады. Бұл өлеңдерде муамма жанрына тән дәстүрлі элементтермен қатар, жаңа сипаттар байқалады. Мәселенің бұл аспектілері осы уақытқа дейін жеткілікті түрде зерттелмеген. Бұл мақалада ХХ ғасырда өмір сүрген өзбек ақындарының муамма жанрындағы өлеңдерін қарастыра отырып, жырлардың жанрлық ерекшеліктері, жырларда талғыланған идея мен әдеби қырлары сияқты тақырыптарды зерттеу мақсатталған.
Anahtar Kelimeler
THE GENRE OF THE ENIGMA IN UZBEK LITERATURE İN THE 20th CENTURY
Öz
The history of the enigma genre in Uzbek literature, its place in literary currents, its historical development, the meaning and literary aspects of the poems written in the type of enigma have not been adequately studied.
Poets such as Atayi, Hafız from Harezm, Haydar Harezmî, who wrote works until Nevaî, were also aware of the characteristics of the enigma genre. Sheikh Ahmed Terazi devoted a special section to the type of enigma in his work "Fünunü'l-belaga".
The number, meaning, literary feature and breadth of the enigmas written by Ali Şir Nevaî in Turkish are sufficient to understand the importance that the poet attaches to this type of poetry. In the literary school of this period, poets who wrote poems in many enigmatic genres were raised.
It is known that after Nevaî, Babur (1483-1530) wrote 54 enigmas, Ubeydî (1486-1540) 8, Munis (1778-1829) 68, his brother Muhammedrıza Âgehî (1809-1894) 80 enigmas.
From the 20th century onwards, some types of classical poetry began to be given little importance by poets. To the order of such genres, we can add the type of enigma.
In the 20th century, we can come across poems of enigma type among the works of some poets in Uzbek literature. In the example of the works of these poets, the continuation of the enigma genre in Uzbek literature is seen. In these poems, besides the traditional elements peculiar to the enigma, new features stand out. These aspects of the issue have not been adequately studied so far. In this article, by examining the enigmas of Uzbek poets who lived in the 20th century, it has been tried to reveal the subjects such as the genre characteristics of the poems, the purpose and literary aspects of the poems.
Anahtar Kelimeler
ЖАНР МУАММА В УЗБЕКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ ХХ ВЕКА
Öz
В узбекской литературе недостаточно изучена история жанра муамма, его место в литературных течениях, его историческое развитие, смысл и литературоведческие аспекты стихотворений, написанных в этом жанре.
Такие поэты, как Атайи, Хафиз из Харезма, Хайдар Харезми, писавшие произведения до Неваи, также знали об особенностях жанра муамма. Жанру муамма Шейх Ахмед Терази посвятил особый раздел в своем произведении «Фюню’л-белага».
Количество, значение, литературные особенности и широта жанра муамма, написанных Али Широм Неваи на турецком языке, достаточны, чтобы понять важность, которую поэт придает этому жанру поэзии. В литературной школе этого периода воспитывались поэты, написавшие большое количество стихов в жанре муамма.
Известно, что после Неваи Бабур (1483-1530) написал 54 произведения в жанре муамма, Убейди (1486-1540) 8, Мунис (1778-1829) 68, а его брат Мухаммедриза Агехи (1809-1894) 80.
Начиная с ХХ века, поэты стали придавать мало значения некоторым жанроам классической поэзии. К ряду таких жанров можно отнести жанр муамма.
В узбекской литературе ХХ века среди произведений некоторых поэтов, пусть и в малом количестве можно встретить произведения в жанре муамма. На примере произведений этих поэтов видно продолжение жанра муамма в узбекской литературе. В этих стихотворениях, кроме традиционных элементов, свойственных муамма, выделяются новые черты. Эти аспекты темы до сих пор недостаточно изучены. В данной статье, исследуя муамма узбекских поэтов, живших в ХХ веке, предпринята попытка раскрыть такие темы, как жанровая характеристика стихотворений, цель и художественные аспекты стихотворений.
Anahtar Kelimeler
