СПИРИДОН МИХАЙЛОВТЫҢ ЖҰМБАҚТАР ЖИНАҒЫ ЖӘНЕ ОРТА ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ ТАРИХИ ТУРИ ДИАЕКТТЕРІ

Öz

С.М. Михайлов XIX ғасырдың екінші жартысында тілдік сана мен ұлттық сана әлі қалыптаспаған кезде мәдени және лингвистикалық материалдарды саналы жинай бастады. Өзін миллиондаған черемис пен чуваштан шыққан жалғыз жазушы деп атайтын S. М. Михайлов-бала кезінен Чуваш тілін білетін, содан кейін Мари және орыс тілдерін білетін жан-жақты зиялы. Біздің мақаламыздың тақырыбы болып табылатын жұмбақтар да, С.М. Михайловтың “Чуваш сөйлеу ерекшеликтери мен әңгімелері” кітабына енген жұмбақтар. Революцияға бұрынғы чуваш жазба тілінің диалектілік материалдарына енген С.М.Михайловтың жұмбақтары тарихи тури диалектінің белгілерін тасымалдау жағынан чуваш тілінің тарихында маңызды орын алады. Сол себепті мақаламызда жұмбақтар фонетика, морфология, лексика тұрғысынан тізбеленіп, 19 ғасырдың екінші жартысындағы чуваш тіліне тән тіл ерекшеліктерін көрсетуге тырысты. Сонымен қатар, чуваш халқының халық мәдениетін көрсететін тарихи чуваш тілінде жазылған жұмбақтарды қалың оқырманға жеткізу көзделді.

Anahtar Kelimeler

• С.М.Михайлов
• Чуваш
• Туру диалектісі
• Жұмбақтар
• Тіл ерекшеліктері

SPIRIDON MIHAYLOV'S COLLECTED RIDDLES AND THE HISTORICAL TURI DIALECT IN THE MIDDLE OF THE 19TH CENTURY

Öz

S. M. Mihaylov intentionally began collecting cultural and linguistic materials in the second half of the 19th century, when language consciousness and national consciousness had not yet been established. Mihaylov is a multilingual thinker who first learnt Chuvash as a youngster and then learned Mari and Russian languages. He views himself as the only writer out of a million Cheremis and Chuvash. The riddles that make up the topic of our paper are those that can be found in the collection book Chuvash Talks and Tales [çuvaş razgovor i skazki], which was released by S. M. Mihaylov. The S. M. Mihaylov riddles, which are part of the dialect resources of the pre-revolutionary Chuvash written language, are significant in the history of Chuvash because they preserve the language features of the ancient Turi dialect. As a result, in our article, riddles are organized according to phonetics, morphology, and vocabulary, and we make an effort to highlight linguistic characteristics specific to Chuvash in the second half of the 19th century. Additionally, ordinary readers was intended to be exposed to riddles written in historical Chuvash, which showed Chuvash folklore.

Anahtar Kelimeler

• S. M. Mihaylov
• Chuvash
• Turı Dialect
• Riddles
• Language feature.

ЗАГАДКИ, СОСТАВЛЕННЫЕ СПИРИДИОНОМ МИХАЙЛОВИЧЕМ МИХАЙЛОВЫМ, И ИСТОРИЧЕСКИЙ ТУРИЙСКИЙ ДИАЛЕКТ СЕРЕДИНЫ XIX ВЕКА

Öz

Во второй половине XIX в., когда еще не было сформировано языковое и национальное самосознание, Спиридон Михайлович Михайлов сознательно занялся исследованием и обобщением культурно-языковых элементов. С. М. Михайлов, называющий себя единственным писателем, вышедшим из миллиона черемисов и чувашей, — разносторонний интеллигент, с детства знавший чувашский, а позднее изучивший марийский и русский языки. Загадки, являющиеся предметом нашей статьи, — это загадки из книги “Чувашские разговоры и сказки”, сборники которой были издан С. М. Михайловым. Загадки С. М. Михайлова, вошедшие в диалектные материалы дореволюционной чувашской письменности, занимают важное место в языковой истории чувашского языка с точки зрения содержания в себе особенностей исторического турийского диалекта. По этой причине в нашей статье загадки перечислены с точки зрения фонетики, морфологии и лексики, а также мы попытались показать языковые особенности, характерные для чувашей второй половины XIX века. Кроме того, статья направлена на то, чтобы представить широкому читателю загадки, написанные на историческом чувашском языке, отражающие народную культуру чувашей.

Anahtar Kelimeler

• С.М.Михайлов
• Чувашский
• Верхний диалект
• Загадки
• Особенности языка

SPİRİDON MİHAYLOVİÇ MİHAYLOV’UN DERLEDİĞİ BİLMECELER VE 19. YÜZYILIN ORTALARINDA TARİHÎ TURI LEHÇESİ

Öz

S. M. Mihaylov dil bilincinin ve milli bilincin henüz kazanılmadığı 19. yüzyılın ikinci yarısında bilinçli bir davranışla kültür ve dil ögelerini araştırma, derleme çalışmalarına girişmiştir. Kendisini bir milyon Çeremis ve Çuvaş içinden çıkan tek yazar olarak niteleyen S. M. Mihaylov, çocukluğundan itibaren Çuvaşçayı bilen daha sonra da Mari ve Rus dillerini de öğrenmiş çok yönlü bir aydındır. Yazımıza konu olan bilmeceler de S. M. Mihaylov’un derlemelerini yayımladığı Çuvaş Konuşmaları ve Hikâyeleri [ Çuvaş razgovor i skazki] adlı kitabında yer alan bilmecelerdir. Devrim öncesi Çuvaş yazılı diline ait lehçe materyalleri içinde yer alan S. M. Mihaylov’un bilmeceleri, tarihî Turı lehçesinin özelliklerini taşıması bakımında Çuvaşçanın dil tarihi içinde önemli bir yere sahiptir. Bu sebeple yazımızda bilmeceler liste halinde verilmiş ses bilgisi, biçim bilgisi, söz varlığı açısından değerlendirilmelerde bulunulmuş ve 19. Yüzyılın ikinci yarısındaki Çuvaşçaya özgü dil özellikleri gösterilmek istenmiştir. Ayrıca tarihî Çuvaşça ile yazıya geçirilmiş, Çuvaşların halk kültürünü de yansıtan bilmeceler genel okuyucuya sunulmak istenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• S: M. Mihaylov
• Çuvaşça
• Turı Lehçesi
• Bilmeceler
• Dil Özellikleri

Kaynakça

1. Ahmet’yanov R. G. (2015). Tatar Teleneŋ Etimologik Süzlege 1-2. Kazan: Megarif-Vakıt.
2. Agyagásı, K. (2019). Chuvash Historical Phonetics, an Areal Linguistic Study, with an Appendix on the Role of
3. Proto-Mari in the History of Chuvash Vocalism. Harrassowitz Verlag, Wiesbaden.
4. Aşmarin, N. İ. (1934). Slovar’Çuvaşskogo Yazıka- Çǐvaş Sǐmahsen Knek, Vıpusk VII, Çeboksarı: Çuvaşskoe Gosudartsvennoe İzdatel’stvo.
5. Aşmarin, N. İ. (1936). Slovar’Çuvaşskogo Yazıka- Çǐvaş Sǐmahsen Knek, Vıpusk X, Çeboksarı: Çuvaşskoe Gosudartsvennoe İzdatel’stvo.
6. Aşmarin, N. İ. (1929). Slovar’Çuvaşskogo Yazıka- Çǐvaş Sǐmahsen Knek, Vıpusk IV, Çeboksarı.
7. Bayram B. (2019). Çuvaş Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
8. Ceylan, E. (1997). Çuvaşçada Eklenmede Oluşan Ses Değişimleri. Türk Dilleri Araştırmaları, 7, 123-139.

9. Dimitriyev, V. D. (1973). Spiridon Mihayloviç Mihayloviç Yevo jizn i trudı. S. M. Mihaylov pervıy çuvaşskiy etnograf, istorik i pisatel. Çeboksarı.
10. Dimitriyev, V. D. (2003). O çuvaşskom uçenom i pisatele seredinı XIX veka S. M. Mihaylove i yego seçineniyah o Çuvaşah, Mariytsah i Russkih Voljsko-Surskogo kraya. Çeboksarı: İzd-vo Çuvaşun-ta.
11. Dimitriyev, V. D. (2004). Spiridon Mihayloviç Mihaylov sobraniye soçineniy: avtobiografiya, statı i korrespondentsiyi, publikatsiya dokumentov, oçerki i rasskazı, folklornıye zapisi, pisma. Çeboksarı: Çuvaşskoye knijnoye izdatel’stvo.
12. Durmuş, O. (2019). Çuvaşçanın Sözvarlığı ve Dil İlişkileri. İçinde Çuvaş Dili, Edebiyatı ve Halkbilimi Çalışmaları. Ankara: Nobel Yayınları.
13. Durmuş, O. (2020). Çuvaş Dil Derlemelerinin Kurucusu S. M. Mihaylov ve Çuvaşçanın İlk Atasözü Derlemesi. Tehlikedeki Diller Dergisi, (17), 257-277.
14. Durmuş, O. (2022). 18. Yüzyılda Çuvaşçanın Söz Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
15. Ersoy, F. (2022). Türk Moğol Dil İlişkisi ve Çuvaşça. Ankara Türk Dil Kurumu.
16. Fedotov, M. R. (1996), Etimologiçeskiy Slovar’ Çuvaşskogo Yazıka, 1-2, Çeboksarı.
17. Fomin. E. V. (2013). Materialı slovarya agnonimov çuvaşkogo yazıka-Plterşsr çǐvaş sǐmahǐsen kneki. Çeboksarı: İzdatel’skiy dom.
18. Güzel, S. (2016). Çuvaşçada Tatarca Bir Kopya:{-Kaç} Biçim Birimi. Dil Araştırmaları, 10(18), 135-149.
19. Güzel, S. (2019a). Heikki Paasonen ve Çuvaşça Masal Derlemeleri. Çanakkale: Paradigma Akademi.
20. Güzel, S. (2019b). Heikki Paasonen’in Çuvaşça Masal Derlemelerinde Tatarca Kopyalar. İçinde Şaban Doğan (Ed.), Türkiye ile Moğolistan Arasında Diplomatik İlişkilerin Tesisinin 50. Yılına Armağan. Türk-Moğol Dil, Tarih, Kültür Araştırmaları, İstanbul: Kesit Yayınları.
21. Kuznetsov, А. V. (2018). Çuvaşkaya diyalektologiya: itogi i zadaçi izuçeniya. İçinde İtogovıye nauçnıye sessiyi 2015-2018 godov. Çeboksarı: ÇGİGN, (26). (345-384).
22. Levitskaya, L. S. (2005). Çuvaş Türkçesinde Oğuz Türkçesi Unsurları Var Mı? Bülent Bayram (Çev.) Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 6(1), 253-257.
23. Luutonen, Y. (2011), Chuvash Syntactic Nominalizers, Turcologica 88, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 133
24. MPD: Materialı po çuvaşskoy diyalektologiyi I. (1960). Çeboksarı: Nauçno issledovatel’skiy İnstitut pri sovete ministrov çuvaşkoy ASSR.
25. MPD: Materialı po çuvaşskoy diyalektologiyi II. (1963). Çeboksarı: Nauçno issledovatel’skiy İnstitut pri sovete ministrov çuvaşkoy ASSR.
26. Magnitskiy, V. K. (1901). Çuvaşin-etnograf’ Spiridon’ Mihayloviç’ Mihaylov. İzvestiya Obşestva, (17), 75-78.
27. Mihaylov, S. (1853). Çuvaşskie razgovorı i skazki. Kazan: Universitetskoy Tipografii.
28. Nasipov, İ. S. (2009). Finno-ugorskiye zaimsvovaniya v bıtovoy leksike tatarskogo yazıka. Uçenıye Zapiski Kazanskogo universiteta, 151(3), 190-198.
29. Osipov N. N, V.G. Rodiyonov. (2010). Çuvaşskaya Literatura (do XX veka). Çeboksarı: Çuvaş gos. ped. un-t. Petrovna, S. İ. (2017). Çuvaşskiye nazvaniya jivotnıh v sravnitel’no-istoriçeskom osveşeniyi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
30. Sergeyev, L. P. (1965). Nekotorıye voprosı lingvistiçeskoy geografiyi çuvaşskogo yazıka. Uçenıye Zapiski, (28.), 130–141.
31. Sergeyev, L. P. (1967). K voprosu lingvistiçeskoy geografiyi terminov rodsva i svoystva v çuvaşkom yazıke. Uçenıye Zapiski, (34), 64.
32. Sergeyev, L. P. (1972). O doyakovlevskom periode çuvaşskoy pis’mennosti. İçinde L. P. Sergeyev, А. Е. Gorşkov (Ed.). 100 let novoy çuvaşskoy pismennosti, Çeboksarı: Nauçno issledovatel’skiy İnstitut pri sovete ministrov çuvaşkoy ASSR, (47-77).
33. Sergeyev, L. P. (2007). Diyalektnaya sistema çuvaşskogo yazıka. Çeboksarı: Çuvaşgospeduniversitet im. İ. Ya. Yakovleva.
34. Sergeyev, V. İ. (2000). Halhi çǐvaş literatura çlhi leksika ta ta leksikologi semantika ta ta Semasiologi. Şupaşkar: İ. N. Ulyanov yaçll patşalǐh universiteç.
35. Savelyev, A. V. (2018). “Naçertaniye...” V. P. Vişnevskogo i yazık çuvaşskoy pismennosti v pervoy polovine XIX veka. Uralo-altayskiye issledovaniya, (03-30), 62-81.
36. Savelyev, A. V. (2016). Çuvaşkiy perevod odnoy propevedi seredinı XIX veka. Uralo-altayskiye issledovaniya, (01-20), 68-104.
37. Tupmalli Yumahsem. (2015). Çeboksarı: Çuvaşskiy Gosudartvennıy İnstitut Gumanitarnıh Nauk. Üçok N. (1956). Genel Fonetik. İstanbul: İbrahim Horoz Matbaası.
38. Yakovlev, P. Ya. (2015). İ. Ya. Yakovlev ertse pınipe kuarnı bibli teksiçen orfogrofiyi: prle-uyrǐm yrke. İçinde
39. Yu. N. Isayev, Yu. M. Vinogradov, A.P. Dolgov (Ed), Çǐvaş Orfogrofiyn İrnni Halhi Pulassi, (ss. 41-53), Çeboksarı: Çuvaşskiy gosudarstvennıy institut gumanitarnıh nauk.
40. Yegorov D. E. (1998). S M. Mihaylov-prosvetitel’ i issledovatel çuvaşskoy narodnoy pedagogiki. Çeboksarı: Çuvaşskiy gosudarstvennıy universitet.
41. Yegorov V. G. (1964). Etimologiçeskiy slovar’ çuvaşskogo yazıka-Çǐvaş Çlhin Etimologi Slovar. Çeboksarı: Çuvaşskoye knijnoye izdatel’stvo.
42. Yegorov, N. İ. (2009). İzbraniye trudı. Etimologiya. Etnoglottogenez. I. Çeboksarı: Çuvaşskogo gosudarstvennogo instituta kulturı i iskusstvo.
43. Zeltov, P. V. (2013a). Proishojdeniye çuvaşskih diyalektov. Fundamentalnıye issledovaniya, (6-6), 1535-1538.
44. Zeltov, P. V. (2013b). Drevo divernitsiyi çuvaşsih dialektov. Fundamentalnıye issledovaniya, (8-1), 202-205.
45. Zeltov, P. V. (2019). Finno-Ugorskiye zaimstvovaniya v çuvaşskom yazıke. Çuvaşi i Mariytsı-sosedi poobşemu domu. (251-255).
46. Zolonitsky, N. İ. (1875). Kornevoy çuvaşsko-ruskiy slovar. Kazan: V tipografi İmperatorskogo universiteta.
47. URL-1: https://vulacv.wordpress.com/tag/1820/#1
48. URL-2 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2287301
49. URL-3: https://samah.chv.su/s/%D1%82%C4%83%D1%80%C4%83
50. URL-4: http://samah.chv.su/s/%D0%B0%D0%B2%C4%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD
51. URL-5: https://samah.chv.su/s/%D0%BB%D0%B0%D0%BA%C4%83%D1%80
52. URL-6: https://samah.chv.su/s/%D0%B2%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20%D0%BA%D0%B0%D0%B9%C4%83%D0%BA