АБДУРАХМАН ӨЗКЕНДИДІҢ «ҚИССА-И ДАСТАН-Ы ЧИНГИЗ ХАН ~ ХАЗРЕТ-И МİР ТЕМҮРНІҢ ДАСТАНЫНЫҢ БАЯНЫ» АТТЫ КІТАБЫНДАҒЫ БҰЙРЫҚ РАЙДЫҢ БІРІНШІ ЖАҚ ФОРМАЛАРЫ
Öz
Мақалада автор х. 1228 / б.з. 1813 жылы Өзкенттік Абдурахман тарапынан жарық көрген «Қисса-и дастан-ы Чингиз хан ~ Хазрет-и Мiр Темүрнің дастанының баяны» атты кітабында сан алуандылығымен ерекше назар аудартатын бұйрық рай формаларының даму, қалыптасу процесіне және қолданылу ерекшеліктеріне байланысты тілдік талдау жасалады. Жазу дәстүрі бойынша шағатай мәтіндеріне ұқсастығы басым болғанымен тілдік жағынан әр түрлі түркі тілдерінің морфемалары аралас қолданылып отыратын шығармада бұйрық райдың 1-жағының көпше түрі үшін қолданылған {-(A)йЫн}, {-(A)йЫқ}, {-(A)лЫ}, {-(A)лЫҚ}, {-(A)лЫң}, {-(A)нҰң} түріндегі 6 форманың даму, қалыптасу процесіне және қолданылу ерекшеліктеріне байланысты теориялық тұжырым айту үшін зерттеудің салғастырмалы, диахронды және синхронды әдістерін қолдана отырып, бұйрық райдың 1-жақ формаларының көне түркі тілінен бастап, көне ұйғыр, Хорезм, шағатай, қыпшақ, көне Анадолы, сондай-ақ қазіргі түркі тілдеріндегі қолданыстары (фонетикалық нұсқалары, алломорфтары) көрсетіліп, дыбыстық өзгеріске ұшырағандарындағы орын алған дыбыс құбылыстарына тоқталады. Ескерткіш тілінде неліктен бұйрық рай формаларының 6 формасы қолданылған деген сұраққа жауап ізделеді. Бұл аралықта бұйрық райдың 1-жақтарына және формаларына қатысты ғалымдар арасындағы пікір-көзқарастар да талқыланып, ғылыми анализ жасалады.
Anahtar Kelimeler
Forms Of The First Person Imperative In The Book “Qissa-i Dastan-i Chingiz Khan ~ Khazret-I Mir Temur” By Abdurahman Ozkendi
Öz
This article represents the results of the research work that conducted linguistic analysis of a large amount of noticeable usage and development of different forms of imperatives in “Qissa-i dastany Chinghiz khan ~ Khazret-i Mir Temirning dastanyning bayany” by Abdurakhman Ozkendi, which was published in 1813. Although the written tradition is dominated by similarities with Chagatai texts, in a work in which morphemes of different Turkic languages are used together, the imperative is used in the plural from the 1st person, as in next six forms ({-(A)iyn}, {-(A)iyyq}, {-(A)lY }, {-(A)lYK}, {-(A)lYNG} {-(A)nUng}) formation and specificity of application of these six forms can be compared for theoretical conclusions concerning the process of development of 1-person imperative usage beginning with the old Turkic language, ancient Uyghur, Chagatai, Kipchak, ancient Anatolian and their usage in modern Turkic languages (phonetic variants, allomorphs) is shown, and the phonetic phenomena in the languages that underwent sound changes are finally determined by using diachronic and synchronous methods. The answer to the question why the monument language uses these six forms of the imperative declension is sought. The opinions and scholarly analyses of the 1st person and the forms of the imperative are also discussed.
Anahtar Kelimeler
ФОРМЫ ПЕРВОЙ ЛИЦА ПОВЕЛИТЕЛЬНОГО НАКЛОНЕНИЯ В КНИГЕ АБДУРАХМАНА ОЗКЕНДИ «КИССА-И ДАСТАН-Ы ЧИНГИЗ ХАНА ~ ХАЗРЕТ-И МИР ТЕМУР»
Öz
В статье от 1228 / 1813 года хиджры автор проводит лингвистический анализ специфики развития, формирования и реализации форм повелительного наклонения, подчеркивающего разнообразие, в книге "Kissa-ve destan-s Genghis khan ~ Hazret epic-ve Temur World", изданной Озкентом Абдурахманом. Хотя в письменной традиции преобладает сходство с чагатайскими текстами, в произведении, в котором морфемы различных тюркских языков используются совместно, повелительное наклонение используется во множественного числе от 1-лица, {-(A)йЫн}, {-(A)йЫқ}, {-(A)лЫ}, {-(A)лЫҚ}, {-(A)лЫң}, {-(A)нҰң} можно сравнить для теоретических выводов относительно процесса развития, формирования и специфики применения формы 6 типа, с использованием методов диахронного и синхронного поиска повелительного наклонения 1-лица, уйгурский, хорезмский, чагатайский, кипчакский. Начиная с древнетюркского языка, показано использование древне-анатолийских форм в современных тюркских языках (фонетические варианты, алломорфы), а также окончательно определены фонетические явления, происходящие в языках, подвергшихся звуковым изменениям. Ищется ответ на вопрос, почему в языке памятника используются 6 форма повелительного наклонения. Обсуждаются также мнения и научные анализы ученых по поводу 1-лица и форм повелительного наклонения.
Anahtar Kelimeler
ʿABDURAḤMĀN ÖZKENDÎ’NİN “ḲIṢṢA-İ DĀSTĀN-I ÇİNGİZ ḪAN ~ ḤAŻRET-İ Mİ̄R TĖMÜR DĀSTĀNINIŊ BEYĀNI” KİTABINDA BİRİNCİ KİŞİ ÇOKLUK EMİR-İSTEK KİPİNİN BİÇİMLERİ
Öz
Bu çalışmada, H. 1228 / M. 1813’te ʿAbduraḥmān Özkendî tarafından yazılan “Ḳıṣṣa-i Dāstān-ı Çingiz Ḫan ~ Ḥażret-i Mı̇̄r Tėmür Dāstānınıŋ Beyānı” adlı kitabında çeşitliğiyle dikkat çeken emir-istek kipleri ele alınmaktadır. Makalenin esasını oluşturan eser Çağatay Türkçesinin Klasik sonrası döneminin özelliklerini taşımaktadır. Bazı bilim adamlarınca “Çağataycanın Çöküş” dönemi olarak da bilinen devirde yazılan eser, yazım ve dil özellikleri açısından Çağatay Türkçesinin metinleriyle büyük oranda benzerlik göstermekle beraber Türkçenin çeşitli lehçelerin unsurlarını bir arada barındırmasıyla dikkat çekmektedir. Özellikle eserde birinci şahıs çokluk emir-istek kipini karşılayan {-(A)yIn}, {-(A)yIk}, {-(A)lI}, {-(A)lIK}, {-(A)lIñ}, {-(A)nUñ} biçimindeki 6 çeşit ek kullanılmıştır. Makalede Türkçenin çeşitli lehçelerine ait bu eklerin oluşum, gelişim süreçleri, eserdeki ve lehçelerdeki kullanımları ve yapı özellikleri ilgili dilbilimsel analiz yapılmaktadır. Bunun için betimlemeli, tanımlayıcı, artzamanlı ve eşzamanlı yöntemler kullanılmaktadır. Bu çeşitliliğin nedenleri üzerinde durulmaktadır. Bu minvalde konu üzerindeki bilim insanlarının bakışaçılarını dile getirerek bilimsel tahlil yapılmaktadır.
Anahtar Kelimeler
