KAZAK TÜRKÇESİ AĞIZLARINI İNCELEMENİN YÖNTEMSEL SORUNLARI

Yıl 2025, Sayı: 122, 59 - 78, 22.06.2025

Jumagali İbragimov

Öz

Bu makalede Kazak dilindeki yerel ağızların ve diyalektlerin doğası, bunların edebi dille olan ilişkisi ve farkları kapsamlı bir şekilde incelenmektedir. Diyalektoloji alanındaki araştırmalar, yerel dillerin oluşumu, tarihsel gelişimi ve sosyal faktörlere bağlı özelliklerini analiz etmeye yöneliktir. Yerel ağızların edebi dile olan etkisi ve bu etkilerin olumlu ve olumsuz yönleri de değerlendirilmiştir. Diyalektlerin edebi dili zenginleştirmedeki rolü ve etkisi özel bir öneme sahiptir. Makalede, diyalekt sözcüklerin anlam ve kullanım farkları ile bu farkların coğrafi ve tarihsel etkenlere göre nasıl değiştiği analiz edilmektedir. Her bir diyalektin kendine özgü yapısal özellikleri ve dilin gelişimindeki yeri de ele alınmaktadır. Araştırma sürecinde Kazak Türkçesinin diyalekt özellikleri, edebi dildeki değişimlerle birlikte halkın tarihi, yapısal özellikleri ve coğrafi dağılımının etkileri incelenmiştir. Ayrıca diyalektlerin edebi dile etkisine ilişkin bilim insanlarının görüşleri ve bu konudaki tartışmalara da yer verilmiştir. Makalede, Kazak Türkçesinde diyalektlerin olup olmadığına dair farklı görüşleri savunan bilimsel çalışmalar da sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

diyalekt , edebi dil , yerel dil , dil sınıflandırması , sözcük bilgisi (leksik)

МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ ИССЛЕДОВАНИЯ ДИАЛЕКТОВ КАЗАХСКОГО ЯЗЫКА

Öz

В данной статье всесторонне исследуется природа местных разновидностей и диалектов казахского языка, а также их взаимосвязь и различия с литературным языком. Исследования в области диалектологии направлены на анализ формирования местных говоров, их исторического развития и особенностей, обусловленных социальными факторами. Также рассматривается взаимное влияние диалектов на литературный язык, включая положительные и отрицательные аспекты их интеграции.
Влияние диалектов на литературный язык и их роль в обогащении словарного запаса имеют особое значение. В статье анализируются смысловые и употребительные различия диалектных слов, а также их изменения под влиянием географических и исторических факторов. Также рассматриваются структурные особенности каждого диалекта и его роль в развитии языка.
В ходе исследования рассматриваются диалектные особенности казахского языка, изменения в литературной норме и влияние на неё исторических, структурных и географических факторов. В статье также освещаются взгляды учёных и научные дискуссии по вопросу влияния диалектов на литературный язык, а также приводятся мнения о наличии или отсутствии диалектов в казахском языке.

Anahtar Kelimeler

диалект , литературный язык , местный язык , классификация языков , лексика , фонетика

ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДИАЛЕКТІЛЕРІН ЗЕРТТЕУДІҢ ӘДІСТЕМЕЛІК МӘСЕЛЕЛЕРІ

Öz

Bu makalede Kazak dilindeki yerel ağızların ve diyalektlerin doğası, bunların edebȋ dille olan ilişkisi ve farkları kapsamlı bir şekilde incelenmektedir. Diyalektoloji alanındaki araştırmalar, yerel dillerin oluşumu, tarihsel gelişimi ve sosyal faktörlere bağlı özelliklerini analiz etmeye yöneliktir. Yerel ağızların edebȋ dile olan etkisi ve bu etkilerin olumlu ve olumsuz yönleri de değerlendirilmiştir.
Diyalektlerin edebȋ dili zenginleştirmedeki rolü ve etkisi özel bir öneme sahiptir. Makalede, diyalekt sözcüklerin anlam ve kullanım farkları ile bu farkların coğrafi ve tarihsel etkenlere göre nasıl değiştiği analiz edilmektedir. Her bir diyalektin kendine özgü yapısal özellikleri ve dilin gelişimindeki yeri de ele alınmaktadır.
Araştırma sürecinde Kazak Türkçesinin diyalekt özellikleri, edebȋ dildeki değişimlerle birlikte halkın tarihȋ, yapısal özellikleri ve coğrafi dağılımının etkileri incelenmiştir. Ayrıca diyalektlerin edebȋ dile etkisine ilişkin bilim insanlarının görüşleri ve bu konudaki tartışmalara da yer verilmiştir. Makalede, Kazak Türkçesinde diyalektlerin olup olmadığına dair farklı görüşleri savunan bilimsel çalışmalar da sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

диалект , әдеби тіл , жергілікті тіл , тілдердің жіктелуі , лексикалық

METHODOLOGICAL ISSUES IN THE STUDY OF KAZAKH LANGUAGE DIALECTS

Öz

This article comprehensively examines the nature of regional varieties and dialects of the Kazakh language, as well as their relationship and differences with the standard literary language. Research in the field of dialectology focuses on the formation of local varieties, their historical development, and the characteristics shaped by social factors. The mutual influence of regional varieties on the literary language and the positive and negative aspects of their integration into it it also discussed.
The impact of dialects on the literary language and their place in enriching the vocabulary are of particular importance. The article analyzes the differences in meaning and usage of dialectal words, as well as how these have evolved due to geographical and historical factors. Each dialect's unique structural features and its place in the overall development of the language are also addressed.
The study explores dialectal features of the Kazakh language, changes in the literary language, and how these are influenced by national history, linguistic structure, and geographical distribution. The article also discusses various academic perspectives and debates on the influence of dialects on the standard language. Moreover, it includes scholars’ views on the existence or absence of dialects in Kazakh.

Anahtar Kelimeler

dialect , literary language , regional language , language classification , lexical , phonetic

Kaynakça

• Әдебиеттер
• Akar, A. (2018). Oğuzların Dili. İstanbul: Ötüken.
• Akar, A. (2016). Sosyal Bilimlerin Veri Kaynağı Olarak Ağızlar, Gazi Akademik Bakış, (19), 169-182.
• Atmaca, E. (2016). Kazak Türkçesi Ağızlarının Tasnifi Çalışmalarına Bir Bakış, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(2), 589-625.
• Eltazarov, J. (2016). Eski Orta Asya Oğuzcasının Kalıntısı: Harezm Oğuz Diyalekti Hakkında, Tehlikedeki Türk Dilleri, (2), 81-115.
• Erdinç, D. (2008). “Ağız Araştırmalarında Transkripsiyon İşaretlerinin Farklı Kullanılması Sorunu”, Turkish Studies, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 3/6 Fall, 215-227.
• İbragimov Zh. (2020). Siriderya Boyu (Kızılorda-Türkistan) Kazak Ağızları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla.
• Жүнісбек, A. (2002). “Қазақ тілінің дыбыстары”, Қазақ грамматикасы. Фонетика, Сөзжасам, Морфология, Синтаксис. (ред. Е.Жанпейісов), Астана: А. Байтұрсынұлы Тіл Білімі Институты.
• Koç, K. (2014). Türkistan Diyalektisiniñ Söz Korı. Türkistan: Yeltanım.
• Kaliyev, G. & Sarıbayev, Ş. (2002). Kazak Diyalektologiyası. Almatı. Gılım.
• Қысметова, Ш. (2004). Қазақ Тіліндегі Диалектизмдерді Зерттеу Мен Зерделеудің Маңызы Туралы. Атырау: Н. Досмұхамедов Атындағы Атырау Университетінің Хабаршысы, (4), 145-151.
• Мамырбеков, Г. (2024). Нығмет Сауранбаев Және Қазақ Тілінің Диалектологиясы. Алматы: Елтаным.
• Нақысбеков, О. (2010). Қазақ Тілінің Оңтүстік Говорлары Тобы. Алматы: Ғылым.
• Омарбеков, С. & Жунисов, Н. (1985). Ауызекі Тіліміздің Дыбыс Жүйесі. Алматы: Мектеп.
• Sakhipova, F. (2007). Kazak Türkçesinin Merkezȋ Kuzey ve Doğu (Orta Jüz) Ağızları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Shalbayev, A. (2000). IX–XI Yüzyıllarda Sır Derya Oğuzları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• References
• Akar, A. (2018). Oğuzların Dili. İstanbul: Ötüken.
• Akar, A. (2016). Sosyal Bilimlerin Veri Kaynağı Olarak Ağızlar. Gazi Akademik Bakış, (19), 169-182.
• Atmaca, E. (2016). Kazak Türkçesi Ağızlarının Tasnifi Çalışmalarına Bir Bakış, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, (2), 589-625.
• Eltazarov, J. (2016). Eski Orta Asya Oğuzcasının Kalıntısı: Harezm Oğuz Diyalekti Hakkında, Tehlikedeki Türk Dilleri, (2), 81-115.
• Erdinç, D. (2008). “Ağız Araştırmalarında Transkripsiyon İşaretlerinin Farklı Kullanılması Sorunu”, Turkish Studies, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 3/6 Fall, 215-227.
• İbragimov Zh. (2020). Siriderya Boyu (Kızılorda-Türkistan) Kazak Ağızları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla.
• Jünisbek, A. (2002). “Kazak Dilinin Dıbıstarı”, Kazak Grammatikasi. Fonetika, Sözjasam, Morfologiya, Sintaksis. (Red. E.Janpeyisov), Astana: A. Baytursınulı Til Bilim İnstitutı.
• Koç, K. (2014). Türkistan Diyalektisiniñ Söz Korı. Türkistan: Yeltanım.
• Kaliyev, G. & Sarıbayev, Ş. (2002). Kazak Diyalektologiyası. Almatı. Gılım.
• Kısmetova, Ş. (2004). Kazak Tilindegi Lehçeciliğiderdi Zertteu Men Zerdeleudin Manyzy Turaly. Atyrau: N. Dosmukhamedov Atındagı Atırau Habarşısı Üniversitesi, (4), 145-151.
• Mamırbekov, G. (2024). Nıgmet Sauranbaev Bir Kazak Diyalektolojisi. Almatı: Eltanym.
• Nakısbekov, O. (2010). Kazak Türkçesinin Güney Grubu. Almatı: Gılım.
• Omarbekov, S. & Zhunisov, N. (1985). Auızek Tilimizdin Dıbıs Juyesi. Almatı: Mektep.
• Sakhipova, F. (2007). Kazak Türkçesinin Merkezȋ Kuzey ve Doğu (Orta Jüz) Ağızları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Shalbayev, A. (2000). IX–XI Yüzyıllarda Sır Derya Oğuzları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.