UNITY IN LANGUAGE, THOUGHT, AND ACTION: AN EVALUATION OF CEDÎDCİ PEDAGOGY

Öz

In the Turkistan region occupied by Tsarist Russia, education was kept under strict control to prevent social progress and public enlightenment, and innovative approaches were not permitted. The educational activities of the traditionalist madrasas—which followed a religious and memorization-based approach—not only failed to meet the requirements of the age but also served as a “waste of time,” aiming merely to keep the younger generation occupied. In this context, the Usul-i Cedid (New Method) schools played a crucial role in awakening national consciousness, strengthening social solidarity, and introducing young minds to science under the guidance of knowledge and learning. The slogan of Jadidism, the new educational movement led by Ismail Gasprinski, brought intellectuals together under a single roof and prompted them to act systematically, thereby generating a reformist wave that spread rapidly and resonated widely. Opposing occupation and assimilation policies through education, the Jadids carried out extensive activities to promote social and national awareness. Accordingly, numerous schools were opened; lessons were provided to children during the day and to adults in the evening, and many publishing outlets became active.

Anahtar Kelimeler

• Cedidism
• education
• Ismail Gaspıralı
• school
• Usul-i Cedid.

DİLDE, FİKİRDE VE İŞTE BİRLİK: CEDÎDCİ PEDAGOJİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Çarlık Rusya’sı tarafından işgal edilen Türkistan coğrafyasında toplumsal ilerlemenin ve halk aydınlanmasının önüne geçmek için eğitim-öğretim baskı altında tutulmuş ve yenilikçi yaklaşımlara izin verilmemiştir. Gelenekçi yaklaşımla hareket eden ve dini, ezberci bir anlayış benimseyen medreselerin eğitim faaliyetleri ise çağın gereklerini karşılamadığı gibi “zaman kaybına” yol açarak yeni nesli oyalama gayesi gütmektedir. Bu doğrultuda millî bilinci uyandırmak, toplumsal dayanışmayı güçlendirmek ve ilim ile fennin rehberliğinde genç dimağları bilimle tanıştırmak bakımından Usûl-i Cedîd okulları büyük önem taşımaktadır. Yeni eğitim sisteminin içinde bulunduğu Cedîdizm şiarı İsmâil Gaspıralı öncülüğünde, aydınları tek bir çatı altında toplayarak sistematik bir şekilde hareket etmeye itmiş ve böylelikle geniş yankı uyandıran yenilik hareketi, hızlı bir şekilde yayılım göstermiştir. İşgallere ve asimilasyon politikalarına karşı direnişi eğitimle başlatan Cedîdciler, toplumsal ve ulusal bilinçlendirme faaliyetlerinde bulunmuşlardır. Bu doğrultuda birçok okul açılmış, gündüz öğrencilere; gece ise yetişkinlere dersler verilmiş ve birçok yayın organı faaliyet göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• Cedidizm
• eğitim
• İsmail Gaspıralı
• okul
• Usûl-İ Cedîd.

ЕДИНСТВО В ЯЗЫКЕ, МЫСЛИ И ДЕЛЕ: ОЦЕНКА ДЖАДИДСКОЙ ПЕДАГОГИКИ

Öz

В Туркестанском регионе, находившемся под оккупацией Российской империи, система образования была поставлена под строгий контроль с целью воспрепятствовать общественному развитию и просвещению населения, инновационные подходы практически не допускались. Образовательная деятельность медресе, придерживавшихся традиционалистских установок и основанных на религиозно-меморативной модели обучения, не соответствовала требованиям времени и, более того, приводила к «потере времени», фактически отвлекая молодое поколение от реального прогресса. В этих условиях особую значимость приобретали школы «Усул-и джадид», ориентированные на пробуждение национального самосознания, укрепление общественной солидарности и ознакомление молодёжи с научным знанием посредством рационального и светского подхода. Движение джадидизма, сформировавшееся вокруг новой образовательной парадигмы и возглавленное Исмаилом Гаспринским, объединяло интеллектуальные круги под единым идеологическим знаменем и стимулировало их к систематической и целенаправленной деятельности. Благодаря этому реформаторское движение быстро получило широкое общественное резонансное звучание и стремительно распространилось. Джадиды, рассматривавшие образование как инструмент противодействия оккупации и ассимиляционной политике, активно занимались просветительской работой, направленной на формирование общественного и национального сознания. В этом контексте были открыты многочисленные учебные заведения, где днём обучались дети, а вечером взрослые; параллельно осуществляли деятельность различные печатные издания.

Anahtar Kelimeler

• джадидизм
• образование
• Исмаил Гаспринский
• Школа
• усуль-и джадид

ТІЛДЕГІ, ПІКІРДЕГІ ЖӘНЕ ІСТЕГІ БІРЛІК: ЖӘДИТШІЛ ПЕДАГОГИКА ТУРАЛЫ ПАЙЫМ

Öz

Патшалық Ресей тарапынан отарланған Түркістан кеңістігінде қоғамдық ілгерілеуді және халықтың білім алуын тежеу мақсатымен білім беру саласы қатаң бақылауда ұсталып, жаңашыл бағыттарға еркіндік берілмеді. Дәстүршіл ұстанымға сүйеніп, діни әрі жаттанды әдіске негізделген медреселік оқыту үдерістері заман талаптарына сәйкес келмегені былай тұрсын, «уақытты рәсуа етуге» айналып, жаңа буынның зейінін басқа арнаға бұруды көздеді. Осыған байланысты ұлттық сананы ояту, қоғамдық тұтастықты нығайту, ғылым мен техниканы басшылыққа алып, жас ұрпақты біліммен сусындатуды мақсат еткен «Усул-и жәдит» мектептерінің маңызы айрықша болды. Жаңа оқу жүйесінің өзегін құраған жәдитшілдік идеясы Ысмайыл Гаспралының жетекшілігімен әртүрлі өңірдің зиялыларын ортақ мақсат төңірегіне топтастырып, ұжымдық тұрғыдан әрекет етуге бағыттады. Нәтижесінде қоғамдық ықпалы басым болған бұл жаңа қозғалыс жылдам таралды. Оку-ағарту ісін халықты отарлау мен ассимиляцияғы ұшырату саясатына қарсы күрестің негізгі тетігіне айналдырған жәдитшілер қоғамдық әрі ұлттық сананы қалыптастыру жолында ауқымды жұмыстар жүргізді. Осы мақсатта көптеген мектептер ашылып, күндіз балаларға, кешкі уақытта ересектерге сабақ өткізілді. Сондай-ақ түрлі басылымдар жарық көріп, ағартушылық қызмет те қарқынды жүріп отырған еді.

Anahtar Kelimeler

• Жәдидшілдік
• білім беру
• Ысмайыл Гаспралы
• мектеп
• Усул-и жәдид.

Kaynakça

1. Abdikulova, R. (2007). Türkistan ve Orta Asya coğrafyası üzerine değerlendirme. Türkoloji, (27-28), 100-103.
2. Abzhalov, S., Bazarbayev, K., Nurmatov, Z., & Abdrassilov, T. (2024). An analysıs of contrıbutıon of jadıd movement ın modernısatıon and reform of educatıonın central Asıa. Adam Alemi, 99 (1), 129–142. https://doi.org/10.48010/aa.v99i1.385.
3. Akkaya, S. & İbrahimli, H. (2018). Dilde, fikirde ve eylemde birlik: Hasan Zerdabi, İsmâil Gaspıralı ve Alimerdan Topçubaşov. Toros Üniversitesi İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi, 5(9), 369-389.
4. Akyol, T. (1993). Cedîdcilik. Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi (Cilt 7, ss. 211–213). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
5. Aşirov, T. (2020). Türkmen’in ünlü şairlerinden Seydî’nin şiirleri. Kültür Araştırmaları Dergisi, (6), 288-293.
6. Bazarbayev, K., & Ashimkhanovna, A., Z., (2012). Jadids movement in Central Asia in the Late 19th and the early 20th centuries. Asian Social Science, 8(8), 225-237. http://dx.doi.org/10.5539/ass.v8n8p225.
7. Buçukcu, Ö. (2020). Milliyetçilik çağında Türk kimliği cedidizm örneği. Akademik Hassasiyetler, 7 (14), 465-491.
8. Bulut, M. (2023). 1930’lu yıllarda Doğu Türkistan’da millî mücadele ve edebiyata yansıması. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 11(31), 41-53. https://doi.org/10.31126/akrajournal.1312710.

9. Çakmak, C. (2020). Tatar maarif hayatının öncüsü: Gılman Kerimi (1841-1902). Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (49), 87-100. https://doi.org/10.24155/tdk.2020.129.
10. Çakmak, C. (2023). Fatih Kerimî’nin “Cihangir Mahdumnun Avıl Mektebinde Ukuvı” hikâyesinden hareketle eğitim meselesi. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 39-49. https://doi.org/10.47130/bitlissos.1263092.
11. Çakmak, C. (2023). Hâl Tercümesi’nden hareketle Gılman Kerimî’nin eğitimci yönü. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi / International Journal of Turkic Dialects (TÜRKLAD), 7(1), 67-76.
12. Çiydem, E. (2023). Son dönem Osmanlı İmparatorluğu’nda ilköğretim alanındaki dönüşümü ‘Usul-i Cedid’ kavramı üzerinden anlamak (1839-1913). History Studies, 15(2), 383-400.
13. Demirel, Ö. (2017). Öğretim ilke ve yöntemleri öğretme sanatı. Pegem Akademi.
14. Devlet, N. (1988). İsmâil Bey (Gaspıralı). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
15. Devlet, N. (2011). Unutturulan Türkçü, İslamcı, modernist İsmail Gaspıralı. Başlık Yayınları.
16. Dewey, J. (1939). Türkiye Maarifi hakkında rapor. Devlet Basımevi.
17. Dewey, J. (1987). Özgürlük ve kültür (Günyol, V., Çev.), Remzi Kitabevi.
18. Dewey, J. (2010). Okul ve toplum (Başman, A., H. Çev.), Pegem Akademi.
19. Dumlupınar, İ., Y. (2023). Astrahanîler ve Mangıtlar devri Buhara Hanlığı (1599-1920): genel hatlarıyla kaynakları ve siyasi tarihi. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 199-220. https://doi.org/10.53718/gttad.1109741.
20. Ercilasun, A. B. (2007). Türk dünyasının entegrasyonunda dilin rolü. Gazi Türkiyat, 1(1), 1-8.
21. Erdoğan, A. (2020). Rusya’nın Türkistan’ı işgalinde İgnatiyev Heyeti’nin hazırlamış olduğu raporun önemi. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 403-419. https://doi.org/10.21547/jss.550634.
22. Ergün, M. (2009). Eğitim felsefesi. Pegem Akademi.
23. Erkan, Ü. (2019). Rusya’da modernleşme hareketleri, Rusya Müslümanları ve İsmâil Gaspıralı. Motif Akademi Halkbilim Dergisi, 10.12981/mahder.578882.
24. Eroğlu, N. (2013). Ütopyalar ışığında Gaspıralı’nın Dârürrahat Müslümanları. Bilge Kültür Sanat.
25. Eryılmaz, İ. (2021). Türkistan coğrafyası ve jeopolitiği. Tarih ve Gelecek Dergisi, https://doi.org/10.21551/jhf.869257.
26. Eyüboğlu, D. C., (2023), Dede Korkut’taki Türkistan. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, 7 (2), s. 1-28.
27. Ferrer, F. (2014). Özgür eğitim modern okulun kökenleri (Şahin, H., Çev.), Pales Yayınları.
28. Göz, K. (2020). Kırgız Yazar Sıdık Karaçev’in edebî-kültürel faaliyetleri ve mensur eserlerine bir bakış. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (50), 61-77. https://doi.org/10.21563/sutad.858095.
29. Günal, V. A., & Çelen, G. (2022). Turancı ve sosyalist: Sultan Galiyev’in Turan Sosyalist Devleti tasarısının incelenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(1), 83-97.
30. Güngör, E. (2016). Kırgız matbuatının ortaya çıkmasında ceditçiliğin rolü. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(3), 387-400.
31. Güntaş Işık, S. (2023). Eğitimde güncel yaklaşımların odağında öğrenenlerin iyi Oluş Hallerinin değerlendirilmesi. Uluslararası Sosyal Bilimler ve Sanat Araştırmaları, 2(2), 104-116.
32. Halmet, M (2021), Türkistan Muhtariyeti Devleti’nin kurulu ve yıkılışında yaşananlar ile bunun ‘Özbek Cedit’ şiirine yansıması. Türklük Bilimi Araştırmaları, (49), 53-75.
33. Htdıraliyev, D. (1998). Türkistan’da "cedit" hareketinin fikrî kaynakları ve Abay. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 2(2), 79-89.
34. İme, G. (2022). Türk çağdaşlaşma sürecinde İsmâil Gaspıralı önderliğinde başlatılan usul-ü cedit hareketinin rolü. Tarih Araştırmaları Dergisi, 41(72), 363-378. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.924336.
35. Kadyrov, M. (2014). Kırgızistan’da ceditçilerin eğitim alanındaki faaliyetleri. Dini Araştırmalar, 159-172. https://doi.org/10.15745/da.00083.
36. Kalinin, M. (1989). Devrimci eğitim devrimci ahlak. Sorun Yayınları.
37. Karataş, Ö. (2021). Rus raporlarında Türkistan isyanı (1916-1917). Avrasya İncelemeler Dergisi- Journal of Eurasian Inquiries, https://doi.org/10.26650/jes.2021.003.
38. Karimov, N. (2010). Türkistanlı ceditçi Mahmud Hoca Behbûdî’nin ölümü. Gazi Türkiyat, 1(6), 363-383.
39. Karsandık, Ö. (2011). Maârif Salnâmelerine göre Adana Sancağı’nda eğitim-öğretim (H.1316-1321/M.1898-1903). Tarih Araştırmaları Dergisi, 30(50), 151-170. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000500.
40. Kâsımov, B., & Yelok, V. S. (2010). Ceditçilik (Bazı mülâhazalar). Gazi Türkiyat, 1(6), 335-361.
41. Kaya, B., &Kushmuratov, S. (2020). Ceditçilik hareketi ve Türkistan’da yayılmasında Mahmut Hoca Behbudi’nin rolü. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(16), 16-27.
42. Kerimov, H. (2019). Türkistan Genel Valiliği’nde idari sistemin oluşumu ve gelişim süreci (1865–1897), (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Keserci, R. (2020). Türkistan tarihine damga vuran bir kadın lider: Kurmancan Datka (1811-1907). Turkuaz Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 1(1), 43-62.
44. Keskin, U. (2023). Birinci Petro döneminin stratejik yönetim açısından değerlendirilmesi. Journal of Business Innovationand Governance, 6(1), 23-40. https://doi.org/10.54472/jobig.1314003
45. Kıllıoğlu, M. E. (2019). Çarlık Rusya’sında ceditcilik/yeni usul hareketi. Journal of Awareness, 4(1), 65-90. https://doi.org/10.26809/joa.4.006.
46. Küçükağaoğlu Tunç, S. (2017). Usul-i cedit mektepler için yazılan ders kitabı: “Okış Kitabı”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(7), 202-212. https://doi.org/10.15869/itobiad.360613.
47. Muyidinovna, J. D. (2021). The history of jadid school in Samarkand. Mediterranean Journal of Basic and Applied Sciences (MJBAS). 5(2), 53-58, https://ssrn.com/abstract=3861126.
48. Okcu, E. (2022). Rusya Türklerinde kadın hakları meselesi. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4, (8), 827-38. https://doi.org/10.53718/gttad.1109376.
49. Özkan, H. H. (2012). Yapılandırmacı odaklı öğretim tasarımı modeli örneği. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15 (28), 47-66.
50. Özkan, M. (2020). Petro’nun altın düşleri: İvan Dmitrieviç Buhgolts’un Yarkend keşif seferi (1714-1716). Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD)(32), 187-202. https://doi.org/10.20427/turkiyat.593902.
51. Özkan, M. (2023). Bir sömürge yöntemi olarak coğrafyayı adlandırmak: Türkistan’dan Orta Asya’ya Rus kaynaklarında Türk coğrafyası (XIX.-XX. yüzyıllar). In B. Bayram & C. Tomar (Ed.), Tarihî ve edebî metinlerde Türkistan (Cilt 1) (ss. 487–571). Avrasya Araştırma Enstitüsü.
52. Özkaya, Y. (2011). İsmâil Gaspıralı’nın Kıraat-ı Türkî adlı eseri. Türkbilig / Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 12(22), 79-86.
53. Özkaya, Y. (2021). Rusya Türklerinde modern eğitimin mimarı: İsmâil Gaspıralı. Türkoloji, (105), 83-92. https://doi.org/10.47526/turkology.v105i1.492.
54. Saklı, A. R. (2016). Gaspıralı İsmâil Bey ve Kırım, Akademik Bakış Dergisi.
55. Sannav, S. C. (2022). Gaspıralı İsmâil Bey’in (1851-1914) yazılarında eğitim ve kültür temelli faaliyetlerin yeri. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 12(24), 235-250. https://doi.org/10.33207/trkede.1103139.
56. Saray, M. (1987). Türk dünyası’nda eğitim reformu ve Gaspıralı İsmâil Bey (1851-1914). Türk Kültürünü Araştırmalar Enstitüsü.
57. Sarıçelik, K. (2024). İstanbul’da Sıbyan Mektebi muallimlerini modern eğitim sistemine katma çabaları (1868-1885). Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(2), 606-620.
58. Sarıçoban, G. (2020). Türkiye’de 1945-1950 döneminde dış politika, Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 805-822, 10.9775/kausbed.2020.041.
59. Somuncuoğlu, B. T. (2022). Abay’ın Kara Sözlerinde eğitim ve bilim. Gazi Türkiyat (30), 27-47.
60. Somuncuoğlu, T. (2014). Çarlık Rusyası dönemi Türkistanı’nda İslam ve modernleşme. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 182(182), 227-240. https://doi.org/10.20296/tsad.73566.
61. Soyuçok, M. (2019). Usûl-i cedit’te okuma yazma öğretimi. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, 3(1), 15-22.
62. Şen, M. (2023). İdil-Ural bölgesinde eğitim öncüsü bir kadın: Muhlise Bubi. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8 (Dr. Recep Yaşa’ya Armağan), 3123-3142. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1351247. Timurhan, A. (2019). Ahmet Hadi Maksudi ve eğitimci olarak cedit hareketindeki yeri. Bilge Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(1), 35-46.
63. Toker, M. (2004). İsmâil Gaspıralı ve “Dilde birlik” fikri üzerine. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 31-45.
64. Türk, İ. C. (2018). Medrese geleneğine karşı İsmâil Gaspıralı’nın tenkid ve ıslah fikirleri, Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi /TheJournal of Turk&Islam World SocialStudies, 5 (18), 138-150.
65. Türkistan. (1993). In Büyük Larousse sözlük ve ansiklopedisi, (Cilt 23, s. 11815). Milliyet.
66. Türkmen, İ. (2024). Rusya Türkleri’nin (Kırım, Azerbaycan) Türkiye’de kamuoyu oluşturma çabaları çerçevesinde yayın faaliyetleri. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6(11), 191-206. https://doi.org/10.53718/gttad.1402610. Türkyılmaz, S. (2018). Usul-i Cedit eğitim ve Selim Sabit’in Elifba Risalesi. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 17(17), 127-139. https://doi.org/10.30767/diledeara.417852.
67. Yakışan, R. (2024). Azerbaycan cedidizminde kadın hakları. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 9(2), 102-16. https://doi.org/10.56252/turktarars.1491245.
68. Yalvar, C. (2017). Türk dünyasının sönmeyen ateşi: İsmâil Gaspıralı Bey (1851-1914). Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü Araştırma Dergisi, 1(2), 87-116.
69. Yaman, E. (2006). Eğitim sistemindeki sorunlardan bir boyut: Büyük sınıflar ve sınıf yönetimi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 4(3), 261-274.
70. Yaman, E. (2010). Kalabalık sınıfların etkileri: Öğrenciler ne düşünüyor?. Kastamonu Education Journal, 18(2), 403-414.
71. Yanardağ, A. (2020). Osmanlı’dan erken Cumhuriyet dönemine miras kalan bir ilköğretim meselesi; Muallim Muavinleri. Turkish History Education Journal, 9(2), 510-531. https://doi.org/10.17497/tuhed.650805.
72. Yeşilyurt, E. (2020). Tam öğrenme yaklaşımı. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(2), 1548-1580. https://doi.org/10.15869/itobiad.695755.
73. Yıldırım, Z. (2023). İsmâil Gaspıralı’da Alafrangalık algısı ve hikâyelerindeki alafranga tip örneği: Cevat Bey. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 13, 538-549.
74. Yılmaz Vurgun, S. (2014). Türkistan’da ceditçilik hareketinin etkisinde tiyatro. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(2), 219-232.
75. Yılmaz Vurgun, S. (2014). XIX. yüzyılda Türkistan’da kölelik, çapul ve yağma, Türk Dünyası İncelemeler Dergisi, 10.13062/tdid.201416492.
76. Yılmaz Vurgun, S. (2015). 1898 Dükçü işan isyanı (Andican ayaklanması), Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi.
77. Yılmaz Vurgun, S. (2016). 1916 Türkistan isyanı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (40), 315-325. https://doi.org/10.21563/sutad.270392.
78. Yılmaz, E. (2024). Kırgızistan’da ceditçilik hareketi (1900-1916). Turkuaz Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 5(2), 117-120. https://doi.org/10.54970/turkuaz.1590506.
79. Zeybek, G. (2019). Sokratik sorgulama yöntemi ile “ohm kanunu” konusunun öğretimi. Journal of Education, Theoryand Practical Research, 5(1), 53-63.