KÜL TİGİN YAZITINDA SOSYO-POLİTİK TERİMLER
Öz
Bu makalede Kül Tigin yazıtında yer alan sosyo-politik terimlerin oluşumu, anlamsal özellikleri ve tarihî gelişimi incelenmektedir. Çalışmada Kül Tigin anıtındaki terminoloji, Turfan metinleri, Altun Yaruk, Irk Bitig, Kutadgu Bilig, Dîvȃnu Lugȃti't-Türk, Hibbat al-Hakayik ve Kısas-ı Rabguzi gibi eski Türk yazılı kaynaklarındaki sosyo-politik kelime hazinesiyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Yazar, toplumsal yapı, devlet yönetimi, sosyal tabakalar, ekonomik ilişkiler ve kültürel yaşamı yansıtan balïq, äl, bodun, ordu, tamğa, törü, qağan, tarqat, alp, altun, čïğay, qul, küŋ, arqïš gibi kelimelerin tarihî anlamlarını, fonetik değişimlerini ve çağdaş Türk dillerindeki izlerini ayrıntılı biçimde ele almaktadır.
Araştırma, bu sözcüklerin arkaik biçimlerinden modern edebî dile kadar olan gelişim aşamalarını, anlamsal genişleme ve arkaikleşme süreçlerini, ayrıca ödünç kelimelerle yer değiştirme eğilimlerini ortaya koymaktadır. Çalışma, Kül Tigin yazıtının yalnızca Eski Türkçe dönemin dil anıtı değil, aynı zamanda Türk halklarının sosyo-politik düşüncesi ve kültürel mirasını incelemede değerli bir kaynak olduğunu göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
SOCIAL AND POLITICAL TERMS IN THE KUL TIGIN INSCRIPTION
Öz
This article examines the formation, semantic features, and historical development of socio-political terms used in the Kul Tigin inscription. The study conducts a comparative analysis between the terminology of the Kul Tigin monument and socio-political lexical units found in ancient Turkic written monuments such as the Turfan texts, Altun Yaruk, Irq Bitig, Qutadghu Bilig, Dīwān Lughāt al-Turk, Hibbat al-Haqāyiq, and Qisas al-Rabghuzi. The author thoroughly analyzes words reflecting social organization, state governance, social strata, economic relations, and cultural life – including balïq, äl, bodun, ordu, tamğa, törü, qağan, tarqat, alp, altun, čïğay, qul, küŋ, and arqïš – focusing on their historical meanings, phonetic evolution, and presence in modern Turkic languages.
The research reveals the stages of development of these lexical units from their archaic forms to the modern literary language, semantic shifts, processes of archaisation, and replacement by loanwords. The findings demonstrate that the Kul Tigin inscription serves not only as a linguistic monument of the Old Turkic era but also as a valuable source for studying the socio-political worldview and cultural heritage of Turkic peoples.
Anahtar Kelimeler
СОЦИАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКИЕ ТЕРМИНЫ В НАДПИСИ «КЮЛЬ-ТЕГИН»
Öz
В статье рассматриваются особенности формирования, семантическое содержание и историческое развитие социально-политической терминологии, зафиксированной в надписи Кюль-Тегина. Проведён сравнительный анализ терминов, представленных в памятнике, с лексикой других древнетюркских письменных источников – таких, как Турфанские тексты, Алтун ярук, Ирк битиг, Кутадгу билиг, Дивану лугат ит-тюрк, Хибат ал-хакаик, Кисас-и Рабгузи.
Автор детально анализирует лексику, отражающую социальное устройство, систему государственного управления, общественную стратификацию, а также экономические и культурные отношения (balïq, äl, bodun, ordu, tamğa, törü, qağan, tarqat, alp, altun, čïğay, qul, küŋ, arqïš), исследуя их историческую семантику, фонетические изменения и продолжение в современных тюркских языках. Результаты исследования позволяют проследить этапы эволюции указанных лексем — от древних форм до современного литературного языка, а также выявить процессы семантического расширения, архаизации и замещения исконных слов заимствованиями. Работа показывает, что надпись Кюль-Тегина является не только выдающимся памятником древнетюркского языка, но и ценным источником для изучения социально-политического мировоззрения и культурного наследия тюркских народов. Ключевые слова: древнетюркский язык, рунические надписи, лексический слой, Кюль-Тегин, Турфанские тексты.
Anahtar Kelimeler
Күлтегін бітіктастағы әлеуметтік-саяси терминдер
Öz
Бұл мақалада «Күлтегін» ескерткішінде қолданылған әлеуметтік-саяси терминдердің қалыптасуы, семантикалық ерекшеліктері мен тарихи дамуы қарастырылады. Зерттеуде «Күлтегін» жазбаларындағы терминология Тұрфан мәтіндері, Алтын йаруқ, Ірқ бітіг, Құтадғу білік, Диуани луғат ат-түрк, Хибатул хақайиқ, Қиссаси Рабғузи сияқты көне түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік-саяси лексикамен салыстырмалы түрде талданады. Автор қоғам құрылысы, мемлекет басқаруы, әлеуметтік қабаттар мен экономикалық қатынастарды бейнелейтін balïq, äl, bodun, ordu, tamğa, törü, qağan, tarqat, alp, altun, čïğay, qul, küŋ, arqïš тәрізді сөздердің тарихи мағынасы мен қазіргі түркі тілдеріндегі қолданысын көрсетеді.
Зерттеу нәтижесінде бұл лексемалардың көне түркі дәуірінен қазіргі әдеби тілге дейінгі даму кезеңдері, мағыналық кеңею және архаизация процестері, сондай-ақ кірме сөздермен ауысу үрдістері айқындалады. Мақала «Күлтегін» жазба-ескерткішінің түркі халықтарының тілдік тарихын, әлеуметтік-саяси ойлау жүйесін және мәдени мұрасын зерттеудегі аса құнды дереккөз екенін дәлелдейді.
Anahtar Kelimeler
