AVUSTURYA MİLLÎ KÜTÜPHANESİ’NDE BULUNAN SATIR ARASI BİR KUR’AN TERCÜMESİ ÜZERİNE

Yıl 2025, Sayı: 124, 127 - 168, 19.12.2025

Filiz Kaynak

Öz

Türklerde ilk çeviri faaliyetleri Uygurlarda görülmekte ve bu çevirilerin önemli bir bölümünü dinî içerikli eserler oluşturmaktadır. Eserlerin dinî içerikli olmasının sebebi, girmiş oldukları dinî muhitin temel prensiplerinin daha iyi anlaşılması ve aktarılması ihtiyacından kaynaklıdır. Türkler arasında Kur’an tercümeleri de bu gereksinimin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Kur’an’ın Türkçeye ilk tercümeleri Doğu Türkçesi ile yapılan Rylands ve TİEM 73 nüshalarıdır. Anadolu sahasına ait tercümeler ise diğer dönemlere göre sayıca çok daha fazladır. Hem Doğu Türkçesi hem de Anadolu sahasında yapılan bu tercümeler satır arası tabir edilen türde olup bunların bir kısmı birebir çeviri şeklinde olduğu gibi bir kısmı da tefsirli (açıklamalı) tercümelerdir. Kur’an tercümeleri Türkçenin ifade gücünü ve anlam zenginliğini ortaya koyması ve söz varlığı çalışmaları açısından son derece ehemmiyetlidir. Bu makalede üzerinde daha önce herhangi bir çalışma yapılmamış olan Avusturya Millî Kütüphanesi’nde muhafaza edilen bir satır arası Kur’an tercümesi incelenecektir. Eserin tavsifi yapıldıktan sonra hangi sahaya ait olduğu dil özelliklerinden hareketle ortaya konmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Kur’ân-ı Kerim , Kur’ân Tercümesi , Satırarası Kur’ân tercümesi , Eski Anadolu Türkçesi , Kutsal Kitap

О МЕЖСТРОЧНОМ ПЕРЕВОДЕ КОРАНА, НАХОДЯЩЕМСЯ В АВСТРИЙСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ БИБЛИОТЕКЕ

Öz

Самые ранние переводы среди тюрков были сделаны уйгурами, и значительная часть этих переводов состоит из религиозных текстов. Преобладание религиозного содержания в первую очередь объясняется необходимостью более глубокого понимания и передачи основных принципов религиозной среды, которую они приняли. В этом контексте переводы Корана среди тюрков стали естественным следствием такой необходимости. Самыми ранними известными переводами Корана на турецкий язык являются рукописи Райлендса и TİEM 73, обе написанные на восточнотурецком языке. По сравнению с другими периодами, переводы, относящиеся к анатолийской традиции, значительно более многочисленны. Как в восточно-турецкой, так и в анатолийской сфере эти переводы, как правило, выполнялись в форме межстрочных переводов — некоторые из них были буквальными, а другие содержали экзегетические (основанные на тафсире) пояснения. Переводы Корана имеют большое значение для раскрытия выразительных возможностей и семантического богатства турецкого языка, а также являются ценным материалом для лексикологических исследований. В настоящем исследовании рассматривается межстрочный перевод Корана, хранящийся в Австрийской национальной библиотеке, который ранее не был предметом научных исследований. После кодикологического описания рукописи в исследовании предпринимается попытка определить лингвистическую сферу, к которой относится данное произведение, путем анализа его лингвистических особенностей.

Anahtar Kelimeler

Коран , перевод Корана , межстрочный перевод Корана , Древнеанатолийский турецкий , Библия

АВСТРИЯ ҰЛТТЫҚ КІТАПХАНАСЫНДА ТАБЫЛҒАН ҚҰРАННЫҢ ЖОЛАРАЛЫҚ АУДАРМАСЫ ТУРАЛЫ

Öz

Түріктер арасындағы ең алғашқы аудармаларды ұйғырлар жасаған және бұл аудармалардың едәуір бөлігін діни мәтіндер құрайды. Діни мазмұнның басым болуы, ең алдымен, олар қабылдаған діни ортаның негізгі қағидаларын тереңірек түсініп, жеткізу қажеттілігінен туындап отыр. Осы тұрғыда түркілер арасында Құран аудармалары осы қажеттіліктің заңды салдары болды. Құранның түрік тіліне ең ерте белгілі аудармалары шығыс түрік тілінде жазылған Rylands қолжазбасы және TİEM 73 болып табылады. Басқа дәуірлермен салыстырғанда Анадолы дәстүріне жататын аудармалар әлдеқайда көп. Шығыс түрік тілінде де, Анадолы саласында да бұл аудармалар негізінен жоларалық аудармалар түрінде жасалды, олардың кейбіреулері сөзбе-сөз, ал басқаларында эксгетикалық (тафсирге негізделген) түсініктемелер болды. Құран аудармаларының түрік тілінің экспрессивтік мүмкіндіктері мен мағыналық байлығын ашуда маңызы зор, лексикологиялық зерттеулерге де құнды материал болып табылады. Бұл зерттеу Австрияның Ұлттық кітапханасында сақталған Құранның бұрын академиялық зерттеу нысаны болмаған сызықаралық аудармасын қарастырады. Қолжазбаның кодикологиялық сипаттамасынан кейін оның тілдік ерекшеліктеріне талдау жасай отырып, зерттеу еңбектің қай тіл саласына жататынын анықтауға тырысады.

Anahtar Kelimeler

Құран , Құран аудармасы , жоларалық Құран аудармасы , Көне Анадолы түріктері , Киелі кітап

ON AN INTERLINEAR QUR’AN TRANSLATION FOUND IN THE AUSTRIAN NATIONAL LIBRARY

Öz

The earliest translation activities among the Turks emerged among the Uighurs, and a substantial portion of these translations consisted of religious texts. The predominance of religious content is primarily attributable to the need to comprehend and transmit the fundamental principles of the religious environments they had adopted. Within this context, Qur’anic translations among the Turks emerged as a natural consequence of such a necessity. The earliest known translations of the Qur’an into Turkish are the Rylands and TİEM 73 manuscripts, both of which were produced in Eastern Turkish. By comparison, translations belonging to the Anatolian tradition are considerably more numerous than those of other periods. Both in Eastern Turkish and in the Anatolian sphere, these translations were generally prepared in the form of interlinear renderings - some are executed as literal translations, while others incorporate exegetical (tafsir-based) explanations. Qur’anic translations are of great significance in revealing the expressive capacity and semantic richness of the Turkish language, as well as in providing valuable material for lexicological studies. The present study examines an interlinear Qur’an translation preserved in the Austrian National Library, which has not previously been the subject of scholarly research. Following a codicological description of the manuscript, the study seeks to determine the linguistic sphere to which the work belongs by analyzing its linguistic features.

Anahtar Kelimeler

Qur’an , Qur’an Translation , Interlinear Qur’an Translation , Old Anatolian Turkish , Holy Scripture

Kaynakça

• Akar, A. (1992). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış satırarası bir kur’an tercümesi (Metin-Gramer-Sözlük). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Ensititüsü, Sivas.
• Ata, A. (2013). Karahanlı Türkçesinde ilk Kur’an tercümesi (Rylands Nüshası, giriş-metin-notlar-dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Delice, H. İ. (1992). Eski Anadolu Türkçesi ile yazılmış satırarası bir Kur’an tercümesi (Gramer-metin-çeviri-sözlük) 105b-170b. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.
• Gül, A. (2019). British Library OR 9515’teki Türkçe Kur’an tercümesi (Giriş-metin-notlar-dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Işıkcan Yılmaz, B. (2015). Kayseri Raşit Efendi Kütüphanesi’ndeki satır arası Kur’an tercümesi 1a-216b (Giriş-metin-sözlük-tıpkıbasım). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
• İnan, A. (1961). Kur’an-ı Kerim’in Türkçe tercümeleri üzerinde bir inceleme, Diyanet Dergisi, 21.
• Kara, M. (1988). Yâsîn Sûresi Tefsîri (İnceleme-metin-sözlük-tıpkıbasım). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Karabacak, E. (1994). Türkçe ve Farsça satır-arası Kur’an tercümesi II Eski Anadolu Türkçesi satır-arası Kur’an tercümesi giriş, metin, sözlük ve tıpkıbasım (1. Kısım: giriş ve metin). Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü.
• Karabacak, E. (1995). An ınter-linear translation of the Qur’an Into Old Anatolian Turkish - glossary, section one: 1-394; Section Two: 385-786. II, Sources of Oriental Longuages and Literatures 28, Turkish Sources XXV, Harvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilitions.
• Kök, A. (2004). Karahanlı Türkçesi satır-arası Kur’an tercümesi (TİEM 73 1v/235v/2) Giriş-inceleme-metin-dizin. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Küçük, M. (2014). Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait satır arası ilk Kur’an tercümesi (Giriş-inceleme-metin-dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Özkan, M. (2010). Eski Anadolu Türkçesi döneminde ortaya konan Kur’an Tercümeleri Üzerine, Journal of Turkish Language and Literature, (39), 115-159.
• Sağol, G. (1993). Harezm Türkçesi Satır arası Kur’an Tercümesi (Giriş-metin-sözlük). (Doktora Tezi), Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
• Şimşek, Y. (2016). Karahanlı Türkçesi dönemi Kur’an tercümelerinden Rylands nüshasında Farsça tercüme etkisi üzerine bazı mülahazalar. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED], (55), 11-27.
• Şimşek, Y. (2017). Eski Anadolu Türkçesi satır-arası Kur’ân tercümesi (Topkapı nüshası, Giriş - metin - notlar - dizin). (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Kırıkkale Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
• Şimşek, Y. (2019). Satırarası Türkçe Kur’ân tercümelerinin ilgisi ve tasnifi Üzerine, Gazi Türkiyat, (24), 47-65.
• Şimşek, Y. (2021). Türkler ve Kur’an. İstanbul: Selenge Yayınları.
• Togan, Z. V.(1960). Londra ve Tahran’daki İslâmî yazmalardan bazılarına dair, İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, (III), 135-160.
• Toker, M. (2011). Anonim satır altı Kur’ân tercümesi (İnceleme-metin-tıpkıbasım örnekleri) II Cilt, Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi.
• Topaloğlu, A. (1976). Muhammed Bin Hamza - XV. yüzyıl başlarında yapılmış Kur’an tercümesi birinci cilt - (Giriş ve metin). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Usta, H. İ. (1989). XIII. yüzyıl Doğu Türkçesiyle yazılmış anonim Kur’an tefsirinin söz ve şekil varlığı. (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Usta, H. İ. (2011). Orta Asya Kur’ân tefsiri (Metin-tıpkıbasım). Ankara: Poyraz Ofset Matbaacılık.
• Ünlü, S. (2004). Karahanlı Türkçesi satır-arası Kur’an tercümesi (TİEM 73 235v-450r 7) Giriş-Metin-inceleme-analitik dizin. (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Üşenmez, E. (2013). Türkçe ilk Kur’ân tercümelerinden Özbekistan nüshası - satır arası Türkçe-Farsça tercümeli (Giriş-inceleme-metin-sözlük-ekler dizini-tıpkıbasım). İstanbul: Akademik Kitaplar.