THE ROSE-NİGHTİNGALE MAZHMUN İN ALİ SHİR NEVÂYÎ’S BEDĀYİ‘Ü’L-VASAT DİVAN

Yıl 2025, Sayı: 124, 49 - 68, 19.12.2025

Tuğçe Nur Kesin

Öz

The rose and nightingale are among the most frequently used mazhmuns in classical Turkish literature. These two symbols, reflecting both the individual and mystical dimensions of love, have been explored by poets throughout the centuries with various layers of meaning. In Classical Turkish poetry, the rose generally represents the beauty and unattainability of the beloved, while the nightingale expresses the lover’s loyalty, lament, and longing. Ali Shir Nevâyî, one of the important representatives of this deep-rooted tradition in the Turkistan region, has given new depth to the rose-and-nightingale mazhmun by approaching it from different angles in his works.
The purpose of this study is to reveal the use and semantic depth of the rose-nightingale motif in Ali Şir Nevâyî’s divan titled Bedāyi‘ü’l-Vasat. To this end, one of the qualitative research methods, text analysis, was used in the study; the relevant couplets identified in the divan were examined from a semantic perspective. In Nevâyî’s couplets, the rose mostly represents the beloved, beauty, charm, and the source of divine love; the nightingale represents the lover, loyalty, passion, and sacrifice. The study reveals that this mazhmun is structured not only in the context of the lover-beloved relationship, but also through opposites such as loyalty-betrayal, union-separation, spring-autumn, and life-death. Thus, it is understood that the concept of love in Nevâyî’s poetry is multidimensional and based on opposites. The study concludes that the rose-nightingale mazhmun in Nevâyî’s divan offers a unique interpretation within the shared symbolic heritage of Classical Turkish poetry and has a lasting impact from both literary and mystical perspectives.

Anahtar Kelimeler

Ali Shir Nevâyî , Bedāyi‘ü’l-Vasat , rose , nightingale , mazmun.

МОТИВЫ РОЗЫ И СОЛОВЬЯ В ДИВАНЕ АЛИШЕРА НАВОИ «БЕДАЙИ УЛЬ-ВАСАТ»

Öz

Роза и соловей – одни из наиболее часто употребляемых образно-символических мотивов в классической тюркской литературе. Эти два символа, отражающие индивидуальные и мистические аспекты любви, на протяжении веков обретали многозначное смысловое содержание в творчестве поэтов. В классической тюркской поэзии роза символизирует красоту возлюбленной и недостижимую тоску, тогда как соловей олицетворяет преданность, страдание и страстную влюблённость. Алишер Наваи, выдающийся представитель глубокой литературной традиции Средней Азии, в своих произведениях исследует образы розы и соловья с различных сторон, наделяя их новой семантической глубиной. В настоящем исследовании рассматривается тема розы и соловья в диване Наваи «Бедаайиюл-васат» с семантической и символической точек зрения. В стихотворениях Наваи образ розы чаще всего выражает возлюбленную, её красоту, притягательность и источник божественной любви, тогда как образ соловья воплощает влюблённость, верность, страсть и самоотверженность. В статье демонстрируется, что данная тема в диване Наваи структурируется не только в контексте взаимоотношений возлюбленного и возлюбленной, но и через дихотомии преданности и страдания, единения и разлуки, весны и осени, жизни и смерти. Таким образом, выявляется многомерная и дихотомическая природа концепции любви в поэзии Наваи. Исследование показывает, что тема розы и соловья в «Бедаайиюл-васат» представляет собой уникальную интерпретацию общего символического наследия классической тюркской поэзии и оказывает значимое литературное и суфийское воздействие.

Anahtar Kelimeler

Али Шир Неваи , «Бедайи аль-Васат» , роза , соловей , мотив.

ӘЛІШЕР НАУАИДІҢ «БЕДААЙИҮЛ-ВАСАТ» ДИУАНЫНДАҒЫ «РАУШАН – БҰЛБҰЛ» ҰҒЫМЫ

Öz

Раушан мен бұлбұл – классикалық түрік әдебиетінде ең жиі қолданылатын бейнелі ұғымдардың бірі. Махаббаттың дара, тылсым қырларын да көрсететін бұл екі символ ғасырлар бойы ақындар қиялында сан қырлы мән-мағынаға ие болған. Классикалық түрік поэзиясында раушан – ғашықтың сұлулығын, қол жетпес аңсар екенін білдірсе, бұлбұл ғашықтың адалдығын, жоқтауын, сағынышын білдіреді. Түркістандағы осынау тамыры терең дәстүрдің көрнекті өкілдерінің бірі Әлішер Науаи өз шығармаларында раушан мен бұлбұл бейнесін әр қырынан зерттей отырып, оған жаңа тереңдік үстеген. Бұл зерттеу Әлішер Науаидің «Бедаайиүл-васат» диуанындағы раушан гүлі мен бұлбұл тақырыбын семантикалық тұрғыдан қарастырады. Науаи өз өлеңдерінде раушан арқылы көбінесе жарды, сұлулықты, тартымдылықты және илаһи махаббаттың қайнар көзін білдірсе, бұлбұл арқылы ғашықтықты, адалдықты, құмарлық пен жанқиярлықты бейнелейді. Мақалада Науаи диуанындағы бұл тақырып ғашық пен жар қарым-қатынасы аясында ғана емес, адалдық пен азап, қосылу мен ажырасу, көктем мен күз, өмір мен өлім сияқты дихотомиялар арқылы құрылымдалғаны көрсетіледі. Осылайша, Науаи өлеңдеріндегі махаббат ұғымының көп өлшемді және дихотомиялық негізде құрылғаны анықталады. Бұл зерттеу Науаи диуанындағы раушан мен бұлбұл тақырыбының классикалық түрік поэзиясының ортақ символдық мұрасы аясында бірегей интерпретация жасап, әдеби және сопылық тұрғыдан терең әсер қалдырғанын көрсетеді.

Anahtar Kelimeler

Али Шир Невайи , Бедайи‘у’л-Васат , раушан , бұлбұл , метафоралық тақырып.

ALİ ŞİR NEVÂYÎ’NİN BEDĀYİ‘Ü’L-VASAT DİVANINDA GÜL-BÜLBÜL MAZMUNU

Öz

Gül ve bülbül, Klasik Türk edebiyatının en çok kullanılan mazmunlarından biridir. Aşkın hem bireysel hem de tasavvufi boyutlarını yansıtan bu iki sembol, yüzyıllar boyunca şairlerin hayal dünyasında çeşitli anlam katmanlarıyla işlenmiştir. Klasik Türk şiirinde gül genellikle sevgilinin güzelliğini ve erişilmezliğini temsil ederken bülbül âşığın sadakatini, feryadını ve hasretini dile getirir. Bu köklü geleneğin Türkistan coğrafyasındaki önemli temsilcilerinden biri olan Ali Şir Nevâyî, eserlerinde gül ve bülbül mazmununu farklı açılardan ele alarak ona yeni bir derinlik kazandırmıştır.
Bu çalışmanın amacı, Ali Şir Nevâyî’nin Bedāyi‘ü’l-Vasat adlı divanındaki gül-bülbül mazmununun kullanımını ve anlamsal derinliğini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda, araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden metin analizi kullanılmış; divandan tespit edilen ilgili beyitler anlam bilimsel bir bakış açısıyla incelenmiştir. Nevâyî’nin beyitlerinde gül çoğunlukla sevgiliyi, güzelliği, cazibeyi ve ilahi aşkın kaynağını; bülbül ise âşığı, sadakati, tutkuyu ve fedakârlığı temsil etmektedir. Çalışmada, söz konusu mazmunun yalnızca âşık-maşuk ilişkisi bağlamında değil, aynı zamanda vefa-cefa, vuslat-firak, bahar-hazan, hayat-ölüm gibi zıtlıklar üzerinden de yapılandığı görülmüştür. Böylece Nevâyî’nin şiirlerinde aşk olgusunun çok boyutlu ve zıtlıklar temelinde kurgulandığı anlaşılmaktadır. İncelemede, Nevâyî’nin divanındaki gül-bülbül mazmununun Klasik Türk şiirinin ortak sembolik mirası içinde özgün bir yorum sunduğu hem edebî hem de tasavvufi açıdan kalıcı bir etkiye sahip olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Ali Şir Nevâyî , Bedāyi‘ü’l-Vasat , gül , bülbül , mazmun.

Teşekkür

Danışmanım, kıymetli hocam Prof. Dr. Habibe Yazıcı ERSOY'a teşekkür ederim.

Kaynakça

• Atay, A. (2014). Çağatay Türkçesinde edatlar. Konya: Çizgi Kitabevi.
• Çukurlu, T. (2017). Klâsik Türk şiirinde gül (Gazellerde). Doktora Tezi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi.
• Kesin, T. N. (2025). Çağatay Türkçesinde zıt anlamlılık (Nevâyî’nin Bedâyi‘u’l-Vasat Eseri Örneği). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
• Kurnaz, C. (1992). “Bülbül”. Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (Cilt. 6, s. 485-486). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Onay, A. T. (2021). Açıklamalı divan şiiri sözlüğü (Haz. Cemal Kurnaz). Ankara: Bilge Kültür Sanat Yayınları. Pala, İ. (2010). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.
• Tanç, N. (2009). Rifâî’den Oscar Wilde’a gül ve bülbül. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (39), 967-987.
• Türkay, K. (2002). ‘Alī Şīr Nevāyī, Bedāyi‘u’l-Vasat (Üçinci Dîvân). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Zavotçu, G. (1997). Türk edebiyatında gül ve bülbül mesnevileri. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.