СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ЭЛЕМЕНТОВ ПОГРЕБАЛЬНОГО ОБРЯДА ПЕЧЕНЕГОВ И ОГУЗОВ НА ОСНОВЕ АРХЕОЛОГИЧЕСКИХ ДАННЫХ

Yıl 2025, Sayı: 124, 77 - 96, 19.12.2025

Madatbay Davletiyarov

Öz

В данной работе рассматривается некоторые отличительные черты печенегов, относительно огузов по данным археологических материалов. Для анализа степени этнокультурной близости огузов и печенегов изучены исследования археологов, посвящённые могильникам и курганам данных этносов на территории Поволжья, Торческа и Западного Казахстана. Археологические материалы предоставляют более достоверные сведения и, в определённой степени, позволяют судить о занятиях, иерархической структуре и религиозных представлениях того или иного народа. Общность признаков огузской и печенежской культур, вероятно, объясняется длительным соседством этих народов. Печенеги в определённый период входили в состав огузов, совместно участвовали в военных кампаниях на территории Восточной Европы. Впоследствии часть печенегов и огузов объединилась, сформировав новую этническую группу — «чёрных клобуков». К этому времени, согласно археологическим материалам, различить их по элементам культуры было уже сложно. Археологические данные подтверждают принадлежность печенегов к тюркским народам, поскольку в их культуре преобладали элементы, характерные для тюркских традиций. Однако вопрос о происхождении печенегов до сих пор остаётся предметом дискуссий. Многие исследования указывают на возможное присутствие финно-угорского компонента в их этногенезе, а также на значительное влияние ираноязычных народов.

Anahtar Kelimeler

печенеги , огузы , каракалпаки , кочевые народы , род , племена половцы , погребальный обряд , Приаралье , Евразия , Урал , Волга.

Destekleyen Kurum

Каракалпакский научно-исследовательский институт гуманитарных наук Академии наук Республики Узбекистан

Teşekkür

Огромная благодарность всем, кто помог при написании данной статьи

PEÇENEKLERİN VE OĞUZLARIN MEZAR GELENEKLERİNDEKİ UNSURLARIN ARKEOLOJİK VERİLERE DAYALI KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ

Öz

Bu çalışmada, arkeolojik bulgulara dayanarak Peçeneklerin Oğuzlara kıyasla bazı ayırt edici özellikleri ele alınmaktadır. Oğuzlar ve Peçeneklerin etnokültürel yakınlık derecesini incelemek amacıyla, arkeologların Volga bölgesi, Torçesk ve Batı Kazakistan topraklarındaki bu etnik grupların mezarlıkları ve kurganları üzerine yaptığı araştırmalar incelenmiştir. Arkeolojik bulgular daha güvenilir bilgiler sunmakta ve belirli bir halkın uğraşları, hiyerarşik yapısı ve dini inançları hakkında belli ölçüde fikir yürütmeye olanak tanımaktadır. Oğuz ve Peçenek kültürlerinin ortak özellikleri, muhtemelen bu halkların uzun süredir komşu olmalarından kaynaklanmaktadır. Peçenekler belirli bir dönemde Oğuzların bir parçası olmuş ve Doğu Avrupa topraklarındaki askeri seferlere birlikte katılmışlardır. Daha sonra Peçenekler ve Oğuzların bir kısmı birleşerek "Kara Kalpaklar" adında yeni bir etnik grup oluşturmuşlardır. Bu döneme gelindiğinde, arkeolojik bulgulara göre, onları kültürel unsurlarına dayanarak ayırt etmek artık zorlaşmıştı. Arkeolojik veriler, Peçeneklerin kültüründe Türk geleneklerine özgü öğelerin baskın olması nedeniyle, onların Türk halklarına ait olduğunu doğrulamaktadır. Bununla birlikte, Peçeneklerin kökeni hakkındaki soru hala tartışma konusudur. Birçok araştırma, onların etnogenezinde Fin-Ugor bileşeninin olası varlığına ve ayrıca İran dilli halkların önemli etkisine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Peçenekler , Oğuzlar , Karakalpaklar , göçebe halklar , Kafkaslar , cenaze töreni , Aral Denizi , Avrasya , Ural , Volga.

Destekleyen Kurum

Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Karakalpak İnsani Bilimler Araştırma Enstitüsü

Teşekkür

Bu makaleyi yazmamıza yardımcı olan herkese büyük teşekkürler.

COMPARATIVE ANALYSIS OF THE ELEMENTS OF PECHENEG AND OGHUZ BURIAL CUSTOMS BASED ON ARCHAEOLOGICAL DATA

Öz

This study examines some distinctive features of the Pechenegs in relation to the Oghuz based on archaeological materials. To analyze the degree of ethnocultural proximity between the Oghuz and Pechenegs, archaeological research on burial grounds and burial mounds of these ethnic groups in the Volga region, Torchsk, and Western Kazakhstan has been examined. Archaeological materials provide more reliable information and, to a certain extent, allow us to draw conclusions about the occupations, hierarchical structure, and religious beliefs of a particular people. The commonality of features in the Oghuz and Pecheneg cultures is likely explained by the long-term proximity of these peoples. For a certain period, the Pechenegs were part of the Oghuz, jointly participating in military campaigns across Eastern Europe. Subsequently, a portion of the Pechenegs and Oghuz united, forming a new ethnic group known as the "Black Klobuks." By this time, according to archaeological evidence, it had become difficult to distinguish between them based on cultural elements. Archaeological evidence confirms the Pechenegs' affiliation with Turkic peoples, as their culture was predominantly characterized by elements typical of Turkic traditions. However, the question of the Pechenegs' origins remains a subject of debate. Numerous studies suggest the possible presence of a Finno-Ugric component in their ethnogenesis, as well as a significant influence from Iranian-speaking peoples.

Anahtar Kelimeler

Pechenegs , Oghuz , Karakalpaks , nomadic peoples , clan , Polovtsian tribes , burial rite , Aral Sea region , Eurasia , Ural , Volga.

Destekleyen Kurum

Karakalpak Research Institute of Humanities of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan

Teşekkür

Big thanks to everyone who helped in writing this article.

АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ДЕРЕКТЕРГЕ СҮЙЕНЕ ОТЫРЫП, ПЕЧЕНЕГТЕР МЕН ОҒЫЗДАРДЫҢ ЖЕРЛЕУ ҒҰРПЫ ЭЛЕМЕНТТЕРІН САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ

Öz

Бұл еңбекте археологиялық материалдар негізінде печенегтердің оғыздарға қатысты кейбір ерекше сипаттары қарастырылады. Оғыздар мен печенегтердің этномәдени жақындық дәрежесін анықтау мақсатында, археологтардың Еділ бойы, Торческ және Батыс Қазақстан аумағындағы аталған этностардың қорымдары мен обаларына арналған зерттеулері талданды. Археологиялық материалдар неғұрлым сенімді мәліметтер береді және белгілі бір дәрежеде сол немесе басқа халықтың кәсібі, иерархиялық құрылымы және діни түсініктері туралы пайымдауға мүмкіндік береді. Оғыз және печенег мәдениеттері белгілерінің ортақтығы бұл халықтардың ұзақ уақыт бойы көрші болуымен түсіндірілсе керек. Печенегтер белгілі бір кезеңде оғыздардың құрамына кірді, Шығыс Еуропа аумағындағы әскери жорықтарға бірлесіп қатысты. Кейіннен печенегтер мен оғыздардың бір бөлігі бірігіп, жаңа этникалық топ - "қара клобуктарды" құрды. Бұл кезде, археологиялық материалдарға қарағанда, оларды мәдениет элементтері бойынша ажырату қиын еді. Археологиялық деректер печенегтердің түркі халықтарына жататынын растайды, өйткені олардың мәдениетінде түркі дәстүрлеріне тән элементтер басым болды. Алайда, печенегтердің шығу тегі туралы мәселе әлі күнге дейін пікірталас тақырыбы болып табылады. Көптеген зерттеулер олардың этногенезінде фин-угор компонентінің болуы мүмкін екенін, сондай-ақ ирантілді халықтардың елеулі әсерін көрсетеді.

Anahtar Kelimeler

Печенегтер , оғыздар , қарақалпақтар , көшпелі халықтар , ру , қыпшақ тайпалары , жерлеу ғұрпы , Арал маңы , Еуразия , Орал , Еділ.

Destekleyen Kurum

Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясы Қарақалпақ гуманитарлық ғылымдар ғылыми-зерттеу институты

Teşekkür

Осы мақаланы жазуға көмектескен баршаңызға алғысым шексіз.

Kaynakça

• Алексеев, В.П. (1986). Этногенез: Учеб. Пособие Для Студ. Вузов, Обучающихся По Спес. «История». — М.: Высш. шк.,.
• Андраш, П.Х. (2014). Восточные народы в средневековой венгрии. Печенеги, Узы, Половсы, Ясы. Будапешт
• Бисембаев, А.А. (2003.). Археологические памятники кочевников средневекового Западного Казахстана (ВИИИ-ХВИИИ вв.). Уральск.
• Бисембаев, А.А., Мамедов, А.М., Ахатов, Г.А. & Жанузак, Р.Ж. (2022). Раннесредневековое Погребение Могильника Жагабулак И. Евразийская Степная Сивилизатсия: Человек И Историко-Культурная Среда. Материалы В Международного Конгресса Археологии Евразийских Степей (г. Туркестан, 11–14 октабря). Том – 3. Стр. 103
• Бровко, В.П. (2020). Печенегия. Краткая история «Печенежского ханства». Компания ЛитРес.
• Гарустович, Г.Н. (2013). Распространение Ислама У Печенегов В степях восточной Европы. Том 18. Вестник Академии наук РБ.
• Гарустович, Г.Н. & Иванов, В.А. (2001). Огузы И Печенеги В евразийских степях. Уфа: Гилем.
• Заходер, Б.Н. (1967). Каспийский Свод сведений о восточной европе. Том ИИ. Москва: «Наука».
• Иванов, В.А. (2022). Памятники кочевников степного и лесостепного Предуралья // Археология Волго-Уралья. В 7 т. Т. 5. Средние века (ВИИИ – начало ХИИИ вв.). Волжская Болгария. Финно-угорский мир. Кочевники Восточной Европы / Институт археологии им. А.Х. Халикова АН РТ; под общ. ред. А.Г. Ситдикова; отв. ред. Ф.Ш. Хузин, Т.Б. Никитина. – Казань: Изд-во АН РТ, 2022. – 888 с.: ил.
• Круглов Е.В. (2003). Печенеги И Огузы: Некоторые Проблемы Археологических Источников // Труды По Археологии. Степи Европы В Эпоху Средневековья. Сборник Научных Трудов. Том 3, Донеск.
• Круглов, Е.В. (2003). Печенеги И Огузы: Некоторые Проблемы Археологических Источников // Труды По Археологии. Степи Европы В Эпоху Средневековья. Том 3, Половеско-Золотоордынская Время. Сборник Научных Работ. Донеск. Стр. 13
• Киселёва, М.В. (2012). Печенеги В Системе Международных Отношений ВИИИ - ХИИ Вв. Автореферат Диссер. На Соиск. Уч.Степени Кандидата Исторических Наук, Воронеж.
• Плетнева, С.А. (1982). Кочевники средневековья. Москва: «Наука»,
• Плетнева, С.А. (2003). Кочевники южнорусских степей в эпоху средневековья ИВ-ХИИИ века: Учебное Пособие. Изд-Во Воронеж. Гос. Универ.
• Федоров-Давыдов, Г.А. (1966). Кочевники восточной европы. под властью золотоордынских ханов. археологические памятники. М.
• Literatura
• Alekseev, V.P. (1986). Etnogenez: Ucheb. posobiedlyastud. vuzov, obuchayuщixsya po spes. «Istoriya». M.: Vыssh. shk.
• Andrash, P.X. (2014). Vostochnыe narodы v srednevekovoyvengrii. pechenegi, uzы, polovsы, yasы.Budapesht.
• Bisembaev, A.A. (2003). Arxeologicheskie pamyatnik i kochevnikov srednevekovog ozapadnogo Kazaxstana (VIII-XVIIIvv.). Uralsk
• Bisembaev, A.A., Mamedov A.M., Axatov G.A., & Januzak R.J. (2022). Ranne srednevekovoe Pogrebenie Mogilnika Jagabulak I. Yevraziyskaya Stepnaya Sivilizatsiya: Chelovek I Istoriko-Kulturnaya Sreda. Materialы V Mejdunarodnogo Kongressa Arxeologi i Yevraziyskix Stepey (g. Turkestan, 11–14 oktyabrya). Tom – 3. Str. 103.
• Brovko, V.P. (2020). Pechenegiya. Kratkaya Istoriya «PechenejskogoXanstva». Kompaniya LitRes.
• Garustovich, G.N. (2013). Rasprostranenie Islama u Pechenegov v stepyax vostochnoy yevropы. Tom 18, №: 3, Vestnik Akademii Nauk RB.
• Garustovich, G.N. & Ivanov V.A. (2001). Oguzы i Pechenegi v yevraziyskix stepyax. Ufa: Gilem.
• Zaxoder, B.N. (1967). Kaspiyskiy svod svedeniy o vostochnoy yevrope. Tom II. Moskva, «Nauka».
• Ivanov, V.A. (2022). Pamyatniki kochevnikov stepnogoilesostepnogo Preduralya // Arxeologiya Volgo-Uralya. V 7 t. T. 5. Srednieveka (VIII – nachalo XIII vv.). Voljskaya Bolgariya. Finno-ugorskiy mir. Kochevniki Vostochnoy Yevropы / Institutarxeologiiim. A.X. Xalikova AN RT; pod obщ. red. A.G. Sitdikova; otv. red. F.Sh. Xuzin, T.B. Nikitina. – Kazan: Izd-vo AN RT, 2022. – 888 s.: il.
• Kruglov, Ye.V. (2003). Pechenegii oguzы: nekotorыe problemы arxeologicheski xistochnikov // Trudы po arxeologii. Stepi Yevropы v epoxusrednevekovya. Sborniknauchnыx trudov. Tom 3, Donesk.
• Kruglov, Ye.V. (2003). Pechenegi I Oguzы: nekotorыe problemы arxeologicheskix istochnikov. Trudы Po Arxeologii. Stepi Yevropы V Epoxu Srednevekovya. Tom 3, Polovesko-zolotoordыnskayavremya. Sborniknauchnыx rabot. Donesk.
• Kiselyova, M.V. (2012). Pechenegi v sistememejdunarodnыx otnosheniy viii - xii vv. avtoreferatdisser. nasoisk. uch.stepeni kandidataistoricheskix nauk, Voronej.
• Pletneva, S.A. (1982). Kochevniki srednevekovya. Moskva: «Nauka».
• Pletneva, S.A. (2003). Kochevnikiyujnorusskixstepey v epoxusrednevekovya IV-XIII veka: Uchebnoeposobie. Izd-voVoronej. Gos. Univer., Str. 120-121.
• Fedorov-Davыdov, G.A. (1966). Kochevniki vostochnoy yevropы pod vlastyuzolotoordыnskix xanov. Arxeologicheski epamyatniki. M.