THE PHENOMENON OF VOCALIZATION IN THE FRONT SOUND IN THE KAZAKH WRITTEN LANGUAGE

Öz

In the article, examples of the vocalization of the front sound seen in the written language of Kazakh Turkish are discussed. In order to determine the development of this phenomenon, which is known as a characteristic feature of Oghuz dialects, in Kazakh Turkish, the characteristics of /t/, /d/, /k/ ~ /ḳ/, /g/ ~ /ġ/ sounds in Turkish and the phonetic events related to these sounds are examined. The opinions put forward on this subject are analyzed and voicing events and examples in other dialects of Turkish are also mentioned. Especially according to the information given by Mahmud of Kashgar, XI. The /t-/ > /d-/ change, which we encountered in the 19th century, developed further in Kazakh Turkish and was both Turkish in origin (some scientists have identified the origins of some words that were claimed to be borrowed during this time) and borrowed (dabıl < ṭabl, dilda ~ dildä < tille, däm < ṭa'ām, däme < ṭama', däret < It is emphasized that it is seen in words such as ṭahāret, dät < ṭāḳat etc.). It has been compared with examples of voicing phenomena in Oghuz dialects and dialects, and it has been concluded that this irregular sound phenomenon in Kazakh Turkish is due to the primary length in many examples (de- < tī-, delbe < tilbe, dambal < tōn, dolı < tōl-, döñ < tȫn, gözel < kȫzel etc.). He determined that some of the examples related to the change /k-/ > /g-/, /ḳ-/ > /ġ-/ may have been transferred to literary works from other dialects, and some of them were prepositions that became voiced to harmonize with the word before them as an enclitic structure.

Anahtar Kelimeler

• Kazakh Turkish
• Kazakh written language
• Kazakh dialects
• Front Vowel Voicing
• Enclitic Structure

Явление вокализации переднего согласного в казахском письменном языке

Öz

В статье рассматриваются примеры вокализации переднего согласного, зафиксированные в казахском письменном языке. С целью определить эволюцию данного явления, которое известно как характерная особенность огузских диалектов, в казахском языке анализируются особенности звуков /t/, /d/, /k/ ~ /q/, /g/ ~ /ğ/ в тюркских языках, а также связанные с ними фонетические процессы. Рассматриваются и систематизируются мнения исследователей по данной проблеме, приводятся факты озвончения и примеры из других тюркских диалектов. Особое внимание уделяется сведениям Махмуда Кашгарского: отмечается, что изменение /t-/ > /d-/, зафиксированное уже в XI веке, получило дальнейшее развитие в казахском языке и наблюдается как в собственно тюркской лексике (при этом некоторые учёные выявили тюркское происхождение слов, ранее считавшихся заимствованными), так и в заимствованных единицах (dabıl < ṭabl, dilda ~ dildä < tille, däm < ṭaʿām, däme < ṭamaʿ, däret < ṭahāret, dät < ṭāqat и др.). Сопоставление с примерами озвончения в огузских диалектах и говорах позволило сделать вывод о том, что данное нерегулярное звуковое явление в казахском языке в ряде случаев восходит к первоначальной долготе гласных (de- < tī-, delbe < tilbe, dambal < tōn, dolı < tōl-, döñ < tȫn, gözel < kȫzel и т.п.). Также установлено, что часть примеров перехода /k-/ > /g-/, /q-/ > /ğ-/ могла проникнуть в письменные памятники из других диалектов, а некоторые случаи объясняются озвончением служебных элементов, функционирующих как энклитики и подстраивающихся под фонетический облик предшествующего слова.

Anahtar Kelimeler

• Казахский язык
• казахский письменный язык
• казахские диалекты
• озвончение переднего согласного
• энклитическая конструкция.

Қазақ әдеби тіліндегі анлаут қатаң дыбыстардың ұяңдану құбылысы

Öz

Мақалада қазақ жазба тілінде көрініс тапқан алдыңғы дауыссыздың вокализациясы мысалдары қарастырылады. Оғыз диалектілеріне тән ерекшелік ретінде белгілі бұл құбылыстың қазақ тіліндегі дамуын айқындау мақсатында түркі тілдеріндегі /t/, /d/, /k/ ~ /q/, /g/ ~ /ğ/ дыбыстарының ерекшеліктері және соларға қатысты фонетикалық үдерістер талданады. Зерттеушілердің аталған мәселе жөніндегі пікірлері сараланып, басқа түркі диалектілеріндегі дауыссыздың ұяңдану құбылысына байланысты мысалдар салыстырылады. Әсіресе Махмұд Қашғаридің берген мәліметтеріне сүйене отырып /t-/ > /d-/ ауысуының XI ғасырда-ақ байқалғаны және бұл өзгерістің қазақ тілінде әрі қарай дамығаны, оның әрі төл сөздерде (осы тұста кейбір ғалымдардың кірме деп көрсеткен кейбір сөздерге байланысты шешімдер жасалды) әрі кірме сөздерде көрініс тапқаны атап өтіледі (dabıl < ṭabl, dilda ~ dildä < tille, däm < ṭaʿām, däme < ṭamaʿ, däret < ṭahāret, dät < ṭāqat және т.б.). Оғыз диалектілеріндегі ұяңдану құбылыстарымен салыстыру нәтижесінде қазақ тіліндегі бұл тұрақсыз дыбыстық алмасулардың бірқатары бастапқы дауыстының созылыңқылығына байланысты екені анықталды (de- < tī-, delbe < tilbe, dambal < tōn, dolı < tōl-, döñ < tȫn, gözel < kȫzel және т.б.). Сондай-ақ /k-/ > /g-/, /q-/ > /ğ-/ өзгерісінің кейбір мысалдары басқа диалектілерден жазба мұраларға ауысқан болуы мүмкін екені, ал кей жағдайларда бұл құбылыс алдындағы сөзбен үндесу мақсатында ұяңданған энклитикалық элементтердің әсерінен туындағаны анықталды.

Anahtar Kelimeler

• Қазақ тілі
• Қазақ әдеби нормасы
• Қазақ тілінің диалектілері
• Анлаут позицияда ұяңдану
• Энклитик форма

KAZAK YAZI DİLİNDE ÖN SESTE ÖTÜMLÜLEŞME HADİSESİ

Öz

Makalede Kazak Türkçesinin yazı dilinde görülen ön seste ötümlüleşme hadisesiyle ilgili örnekler ele alınmaktadır. Oğuz lehçelerinin karakteristik özelliği olarak bilinen bu hadisenin Kazak Türkçesindeki gelişimini tespit etmek üzere /t/, /d/, /k/ ~ /ḳ/ , /g/ ~ /ġ/ seslerinin Türkçedeki özellikleri ve bu seslerle ilgili ses olayları incelenmektedir. Bu konu üzerinde ortaya atılan görüşler analiz edilerek Türkçenin diğer lehçelerindeki ötümlüleşme olayları ve örneklerinden de bahsedilmektedir. Özellikle Kaşgarlı Mahmud’un verdiği bilgiye göre XI. yüzyılda da karşımıza çıkan /t-/ > /d-/ değişiminin Kazak Türkçesinde daha da gelişerek hem Türkçe kökenli (bu esnada bazı bilim insanlarınca alıntı olduğu iddia edilen bazı kelimelerin kökenleri üzerinde tespitler yapılmıştır) hem de ödünç (dabıl < ṭabl, dilda ~ dildä < tille, däm < ṭa‘ām, däme < ṭama‘, däret < ṭahāret, dät < ṭāḳat vb.) kelimelerde görüldüğü vurgulanmaktadır. Oğuz lehçeleri ve ağızlarındaki ötümlüleşme hadiseleriyle ilgili örneklerle karşılaştırılmış ve Kazak Türkçesinde düzensiz olan bu ses hadisesinin birçok örnekte asli uzunluktan kaynaklandığı kanaatine varılmıştır (de- < tī-, delbe < tilbe, dambal < tōn, dolı < tōl-, döñ < tȫn, gözel < kȫzel vb.). /k-/ > /g-/, /ḳ-/ > /ġ-/ değişimiyle ilgili örneklerin bazıları diğer lehçelerden edebî eserlere geçmiş olabileceğini bazılarından da enklitik bir yapı olarak önünde gelen kelimeyle uyum sağlamak üzere ötümlüleşen edatlar olduğunu tespit etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kazak Türkçesi
• Kazak yazı dili
• Kazak ağızları
• Ön Seste Ötümlüleşme
• Enklitik Yapı

Kaynakça

1. Ahmetyanov, R. G. (1978). O Genealogiçeskoy Klassifikatsyii Kıpçakskih Tiyurskih Yazıkov. Sovetskaya Tyurkologya 31, 6-11.
2. Ahundov, A. (1984). Azärbayjan Dilinin Fonetikası. Bakı: Maarif Näşriyatı.
3. Akar, A. (2018). Oğuzların Dili. İstanbul: Ötüken Yayınları.
4. Alkaya, E. (2008). Sibirya Tatar Türkçesi. Ankara: Turkish Studies.
5. Amanjolov, S. (1959). Voprosı Diaylektologii i İstorii Kazahskogo Yazıka. Alma-Ata: Mektep Baspası.
6. Arat, R. R. (1953). Türk Şivelerinin Tasnifi. Türkiyat Mecmuası. 10, 59-138.
7. Arıkoğlu, E. - K. Kuular (2003). Tuva Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Atalay, Besim. Divanü Lȗgat-it-Türk. 4 ciltli. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1985.

9. Azärbaycan Dilinin İzahlı Lüğäti. Cilt I. Bakı: Şärq-Qärb, 2006.
10. Başdaş, C. (2004). Türkiye Türkçesinde Asli Uzunluk Belirtileri. Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları, 2, 19-30.
11. Baskakov, N. A. (1952). Karakalpakskiy Yazık. Cilt II. Moskva.
12. Baskakov, N. A. (1962). Vvedenie v İzuçenie Tiyurskih Yazıkov. Moskva.
13. Bazılhan, B. (2000). Qazaq Jane Mongol Tilderining Salıstırmalı Tarihi Grammatikası. Almatı: I. Altınsarin Atındağı Qazaqtıng Bilim Akademisyasınıng Respubliklaıq Baspa Kabineti.
14. Beketov, B. (1992). Qaraqalpaq Qazaqtarınıñ Tili. Almatı: Ravan Baspası.
15. Bekmuhametov, E. B. (1977). Qazaq Tilindegi Arap-Parsı Sözderi. Almatı: Qazaqstan Baspası.
16. Caferoğlu, A. (2011). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Derleme Sözlüğü (1993). Cilt X. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Devellioğlu, F. (1986). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitapevi.
19. Doğan, O. - K. Koç. Kazak Türkçesinin Grameri. İstanbul: QR Kültür Sanat Yayıncılık, 2013.
20. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Ercilasun, A. B. (2007). Türk Lehçeleri Grameri. Ankara: Akçağ Yayınları.
22. Ercilasun, A. B. - Z. Akkoyunlu (2004). Kâşgarlı Manmud. Dîvânu Lugâti’t-Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Eren, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Basım Evi.
24. Erimbetov, A. H. (2011). Türki Tilderindegi Dawıssız Dıbıstardıng Arhitipteri. Astana: Sarıarqa Bapası.
25. Eskeeva, M. (2007). Köne Türki Jäne Qazirgi Qıpşaq Tilderiniñ Monosillabtıq Negizderi. Almatı: Arıs Baspası.
26. Garkavets, A. (2010). Kıpçakskoe Pismennoe Nasledie. Kıpçakskiy Slovar Po Armyanpşsmennım Pamyatnikam XVI-XVII Vekov. Cilt III. Almatı: Baur-Kasean.
27. Gülensoy, T. (2012). Torba Kelimesi ve Torbalamak Fiili Üzerine. Türk Dili Dergisi, 724. s. 366-370.
28. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Gülsevin, S. (2013). Karay Türkçesinin Kendisine Has Özellikleri ve Türk Lehçeleri Arasındaki Yeri. Karadeniz Araştırmaları, 36. ciltli, 36, 207-208.
30. Güner, G. (2013). Kıpçak Türkçesi Grameri. İstanbul: Kesit Yayınları.
31. Johanson, L. (1998). History of Turkic. The Turkic Languages. 82-83.
32. Jünisbek, A. (2007). Qazaq Fonetikası. Almatı: Arıs Baspası.
33. Karamanlıoğlu, A. F. (1994). Kıpçak Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
34. Kuderinova, K. (2015). Çağdaş Kazak Türkçesindeki Fonetik Değişiklikler. Süleymen Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, 29-44.
35. Kuleyin, N. Ş. Deli Üzerine. http://www.bulutyazardergisi.com.tr/dergiarsiv-deli-uzerine-44 (Erişim tarihi: 17.09.2023), 2019.
36. Malov, S. E. (1941). K İstorii Kazahskogo Yazıka. İzvestiya AN SSSR OLYA, 95-100.
37. Mırzabekov, S. (1999). Qazaq Tilindegi Dıbıstar Jüyesi. Almatı: Sözdik-Slovar Baspası.
38. Öner, M. (1998). Bugünkü Kıpçak Türkçesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Ötebekov, B. (2000). Qazaq Diyasporasınıñ Tili. Almatı: Bilim Baspası.
40. Öztürk, A. (2018). Memlûk Türkçesi Bir Kıpçak Lehçesi Midir?. Dil Araştırmaları, 23/ Güz, 173-203.
41. Qaliev, G. - A. Bolğanbaev (2006). Qazirgi Qazaq Tiliniñ Leksikologiyası men Frazeologiyası. Almatı: Sözdik-Slovar.
42. Qazaq Ädebi Tiliniñ Sözdigi (2011). 15 Ciltli. Almatı: A. Baytursınbayulı Atındağı Til Bilimi İnstitutı.
43. Qazaq Tiliniñ Aymaqtıq Sözdigi (2005). Almatı: Arıs Baspası.
44. Rüstemov, L. Z. (1982). Qazirgi Qazaq Tilindegi Arab-Parsı Kirme Sözderi. Almatı: Qazaq SSR-inin Gılım Baspası.
45. Sanjeev, G. D. - M. N. Orlovskaya, Z. V. Şevernina (2018). Etimologiçeskiye Slovar Mongolskih Yazıkov. C. III. Moskva: İnstitut Vostokovedeniya RAN.
46. Savranbaev, N.T. (1955). Dialektı v Sovremennom Kazahskom Yazıke. Voprosı Yazıkaznaniye, 5, 28-30.
47. Şçerbak, A. M. (1970). Sravnitelnaya Fonetika Tyurskih Yazıkov. Leningrad: Nauka.
48. Serebrennikov, B. A. - N. Z. Gadjieva (2011). Türk Yazı Dillerinin Karşılaştırmalı-Tarihî Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
49. Sevortyan, E. V. (1980). Etimologiçeskiy Slovar Tyurskih Yazıkov. Obçştyurskih i Mejtyurskşye Osnovı na Bukvı 'V', 'G' i 'D'. Moskva: İzdatelstvo Nauka.
50. Sızdıkova, R. (1984). XXIII-XIX gg. Qazaq Ädebi Tiliniñ Tarihı. Almatı: Mektep Baspası.
51. Tekin, T. (2016). Orhun Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
52. Tekin, T. (2005). Türk Dil ve Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi. Talat Tekin Makaleleri. 3. Çağdaş Türk Lehçeleri içinde. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
53. Tekin, T. (1995). Türk Yazı Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler. Ankara: Türk Dilleri Araştırma Dizisi.
54. Tolkovıy Slovar Tatarskogo Yazıka (1981). 4 Ciltli. Kazan: Tatarskoe Knijnoe İzdatelstvo.
55. Toparlı, R., V. Hanifi - R. Karaatlı. (2007). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
56. Türkmen Diliniñ Düşündirişli Sözlügi (2016). Aşgabat: Türkmenistanyñ Ylymlar Akademiyasy.
57. Yüce, N. (1993). El-Hvārizmi, Ez-Zamahşari. Mukaddimetü’l-Edeb. Hvārizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.