KAZAK KAHRAMANLIK MASALLARINDA EPİK GELENEK VE ANLATI YAPISI

Öz

Kazak kahramanlık masallarında olay örgüsü; kozmik veya toplumsal düzenin bozulmasıyla (eksiklik/tehdit) tetiklenmekte; kahramanın (batır) rüştünü ispat etmek ve erginleşmek amacıyla çıktığı sembolik yolculuk ile bu süreçte doğaüstü varlıklarla (ejderha, dev, jalmavız, mıstan vb.) girdiği mücadeleler etrafında dinamik bir yapı kazanmaktadır. Bu anlatılar, klasik destanlardan farklı olarak makro-toplumsal olaylardan ziyade; aile, oba veya tayfa gibi mikro sosyal birimleri merkeze alan bireysel kahramanlık serüvenlerine odaklanmaktadır. Bu çalışmada Türk dünyası sözlü anlatı geleneği içerisinde epik düşüncenin masal formuna dönüşmüş özgün bir evresini temsil eden Kazak kahramanlık masallarının yapısal, tematik ve dilsel parametreler ışığında çözümlemesi amaçlanmaktadır. Araştırmanın temel materyalini, Doç. Dr. Seyfullah Yıldırım tarafından derlenerek Türkiye Türkçesine aktarılan kahramanlık masalları oluşturmaktadır. Nitel araştırma paradigması içerisinde metin merkezli çözümleme ve karşılaştırmalı analiz teknikleri kullanılmıştır. İlgili metinler zihniyet, yapı, tema, dil ve anlatım unsurları ekseninde disiplinler arası bir perspektifle akademik değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Söz konusu masalların yapısal ve anlamsal özellikleri ele alınarak, Türk dünyası folkloristik araştırmalarına bütüncül ve teorik bir çerçeve sunması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kazak folkloru
• kahramanlık masalları
• anlatıbilimsel analiz
• Türk epik geleneği
• sözlü kültür kuramı.

EPIC TRADITION AND TEXT STRUCTURE IN KAZAKH HEROIC TALES

Öz

The plot in Kazakh heroic fairy tales is inspired by the disruption of social order (a situation of deficiency or threat); it acquires a dynamic character through the hero’s (batyr) symbolic journey for initiation and proving his valor, as well as his struggles against mythological figures (dragons, giants, jalmavyz, mystan, etc.). Distinguishing themselves from classical epics, these narratives focus on heroic adventures within micro-social units such as family, clan, or community rather than on macro-social events. This study aims to analyze Kazakh heroic fairy tales—standing for a unique stage in the transformation of epic thought into the fairy tale form within the oral narrative tradition of the Turkic world—on the basis of structural, thematic, and linguistic parameters. The primary material of the research consists of heroic fairy tales collected and adapted into Turkey Turkish by Assoc. Prof. Seyfullah Yıldırım. Within the qualitative research paradigm, methods of textual analysis and comparative examination were employed. The aforementioned texts were subjected to a literary analysis from an interdisciplinary perspective, focusing on worldview, structure, theme, language, and narrative elements. Thus, by deciphering the structural and semantic codes of these fairy tales, the study aims to propose a holistic and theoretical framework for folkloric research in the Turkic world.

Anahtar Kelimeler

• Kazakh Folklore
• Heroic Fairy Tales
• Narratological Analysis
• Turkic Epic Tradition
• Oral Culture Theory.

ЭПИЧЕСКИЕ ТРАДИЦИИ И СТРУКТУРА ТЕКСТА В КАЗАХСКИХ ГЕРОИЧЕСКИХ СКАЗКАХ

Öz

Сюжетная линия в казахских героических сказках начинается с нарушения общественного порядка (ситуация нехватки или угрозы); динамизм повествования обеспечивается через символическое путешествие героя (батыра) с целью инициации и доказательства своей доблести, а также через его борьбу с мифологическими образами (драконами, великанами, жалмауз кемпир и др.). Отличаясь от классических эпосов, эти повествования сосредоточены не на макросоциальных событиях, а на героических историях, основанных на микросоциальных единицах, таких как семья, родилиобщина. Целью данного исследования является анализ казахских героических сказок, представляющих собой уникальный этап трансформации эпического мышления в сказочную форму в рамках устно-поэтической традиции тюркского мира, на основе структурных, тематических и лингвистических параметров. Основным материалом исследования послужили героические сказки, собранные и адаптированные на турецкий язык доцентом Сейфуллахом Йылдырымом. В рамках качественной парадигмы исследования были использованы методы текстуального анализа и сравнительной экспертизы. Указанные тексты были подвергнуты литературному анализу в междисциплинарной перспективе с точки зрения мировоззрения, структуры, тематики, языка и элементов повествования. Таким образом, через раскрытие структурных и смыслов сказок ставится задача предложить целостную теоретическую базу для фольклористических исследований тюркского мира.

Anahtar Kelimeler

• Казахский фольклор
• героические сказки
• нарратологический анализ
• тюркская эпическая традиция
• теория устной культуры.

ҚАЗАҚ БАТЫРЛЫҚ ЕРТЕГІЛЕРІНДЕГІ ЭПИКАЛЫҚ ДӘСТҮР МЕН МӘТІНДІК ҚҰРЫЛЫМ

Öz

Қазақ батырлық ертегілеріндегі оқиға желісі қоғамдық тәртіптің бұзылуымен (жетіспеушілік/қауіп) басталады; батырдың өз күшін дәлелдеу және ержету (инициация) мақсатында аттанған символикалық сапары мифологиялық бейнелермен (айдаһар, дәу, жалмауыз кемпірт.б.) жүргізген күрестері арқылы динамикалық сипатта суреттеледі. Бұл баяндаулар классикалық эпостардан ерекшелене отырып, макро-қоғамдық оқиғалардан гөрі, отбасы, тайпа немесе қауым сияқты микро-әлеуметтік бірліктерге негізделген қаһармандық оқиғалармен ұштасады. Бұл зерттеуде түркі дүниесінің ауызша баяндау дәстүріндегі эпикалық ойлаудың ертегі формасына айналған бірегей кезеңін бейнелейтін қазақ батырлық ертегілерін құрылымдық, тақырыптық және тілдік параметрлер негізінде талдау мақсат етілген. Зерттеудің негізгі материалы доцент Сейфуллах Йылдырым тарапынан жинақталып, түрік тіліне аударылған батырлық ертегілер құрайды. Сапалық зерттеу парадигмасы аясында мәтіндік талдау және салыстырмалы сараптама әдістері қолданылды. Аталған мәтіндерге дүниетаным, құрылым, тақырып, тіл және баяндау элементтері тұрғысынан пәнаралық перспективада әдеби талдау жасалды. Осылайша ертегілердің құрылымдық және мағыналық ерекшелігін көрсету арқылы түркі әлемінің фольклортану зерттеулеріне тұтас әрі теориялық шеңбер ұсыну көзделді. Түйін сөздер: Қазақ фольклоры, Қаһармандық

Anahtar Kelimeler

• Қазақ фольклоры
• қаһармандық ертегілер
• нарратологиялық талдау
• түркілік эпикалық дәстүр
• ауызша мәдениет теориясы.

Kaynakça

1. Abjet, B. (2008). Türki jane İran halıqtarı ertegilerindegi mifologiyalıq keyipkerler.Türkistan: Turan baspası.
2. Aktaş, Ş. (2013). Anlatma Esasına Bağlı Metinlerin Tahlili. Teori ve Uygulama. Ankara: Kurgan Edebiyat. Atasever, M. (2022). Cinsiyet Rolleri Ekseninde Kazak Kahramanlık Masalları. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 9, 671-688.
3. Avezov, M. (1959). ÄrJıldar Oyları. Almatı: Qazaq Memlekettik Baspası.
4. Baydildayev, T. (2004). Kazak Folklorunda Epik Anlatı Geleneği. Almatı: Bilim Yayınları.
5. Campbell, J. (2004). Kahramanın Sonsuz Yolculuğu (Çev: S. Gürses). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
6. Ekici, M., Özdemir, N., Oğuz, Ö., Öğüt Eker, G. (2003). Halk bilgisinde kuramlar ve yaklaşımlar. Ankara: Milli Folklor Yayınları.
7. İbrayev, Ş. (1998). Destanın Yapısı. (Aktaran: Ali Abbas Çınar). Ankara: AYK Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
8. Kaskabasov, S. (1988). Qazaq Folkloristikasınıñ Tarihı. Almatı: Gılım.

9. Kaskabasov, S. (2014). Tañdamalı. Astana: Foliant.
10. Propp, V. (2008). Masalın Biçimbilimi (Çev. M. Rifat – S. Rifat). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
11. Yeşil, Y. (2014). Türk Sözlü Anlatılarında Şekil Değiştirme. Ankara: Grafiker Yayınları.
12. Yıldırım, S. (2017). Kazak Kahramanlık Masalları. Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları.
13. Yorulmaz Kahve, M. (2022). Kazak kahramanlık masallarında yer alan kişiadları üzerine bir değerlendirme. Rumeli Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (30), 736-749