AN ANALYSIS OF SUFI PERSPECTIVES IN THE WORKS OF KHOJA AHMAD YASAWI AND MAWLANA

Öz

This article provides a scholarly analysis of the Sufi worldview in the works of Khoja Ahmad Yasawi and Jalal al-Din Rumi. The study highlights the role of both thinkers in shaping Sufi philosophy within Islamic civilization. Khoja Ahmad Yasawi’s Diwani Hikmat is shown to have influenced the spread of Sufi thought in the Turkic milieu, while Rumi’s Mathnawi and Diwan-i Kabir elevated Sufi teachings to a new level. The worldviews of both figures are characterized by the ideas of love between man and the Creator, spiritual purification, and the attainment of perfection. The authors argue that Sufi doctrine strengthens social harmony and unity, and that individual spiritual growth is directly linked to social stability. Yasawi’s teaching is examined as a civilizational model grounded in language, culture, and geography, whereas Rumi’s philosophy emphasizes the metaphysics of love and the method of spiritual guidance. The comparative analysis reveals the interrelation of their Sufi perspectives, underscoring their shared acceptance of the prophetic path as a model of spiritual perfection. The works of Yasawi and Rumi are also considered in connection with literature, music, culture, and the history of social thought. The influence of Turkic tradition on the Anatolian school of Sufism is discussed, along with the impact of Sufi practices on social relations. The article concludes that the Sufi heritage of Yasawi and Rumi has served as a significant spiritual reference point across the entire Muslim world.

Anahtar Kelimeler

• Khoja Ahmad Yasawi
• Rumi
• Sufism
• worldview
• love
• spiritual development
• culture.

АНАЛИЗ СУФИЙСКИХ ВОЗЗРЕНИЙ В ТВОРЧЕСТВЕ ХОДЖА АХМЕДА ЯСАВИ И МЕВЛЯНЫ

Öz

В данной статье проводится научный анализ суфийского мировоззрения в творчестве Ахмеда Ясави и Джалал ад-Дина Руми. В исследовании подчеркивается роль обоих мыслителей в формировании философии суфизма в исламской цивилизации. «Диуани хикмет» Ахмеда Ясави оказал значительное влияние на распространение суфийской мысли в тюркской среде, в то время как «Маснави» и «Диван-и Кабир» Руми возвели учение суфизма на новый уровень. Мировоззрение обоих мыслителей характеризуется идеями любви между человеком и Творцом, духовного очищения и стремления к совершенству. Авторы отмечают, что суфийская доктрина укрепляет общественное согласие и единство, а духовное развитие личности тесно связано с социальной стабильностью. Учение Ясави рассматривается как цивилизационная модель, основанная на языке, культуре и географии. Философия Руми, в свою очередь, акцентирует метафизику любви и метод духовного наставничества. Сравнительный анализ выявляет взаимосвязь их суфийских воззрений и подчеркивает их общее понимание пророческого пути как образца духовного совершенства. Творчество Ясави и Руми анализируется также в контексте литературы, музыки, культуры и истории общественной мысли. Отдельное внимание уделяется влиянию тюркской традиции на анатолийскую школу суфизма и воздействию суфийских практик на социальные отношения. В заключение делается вывод, что суфийское наследие Ясави и Руми стало важным духовным ориентиром для всего мусульманского мира.

Anahtar Kelimeler

• Ахмед Ясави
• Руми
• суфизм
• мировоззрение
• любовь
• духовное развитие
• культура.

ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ МЕН МӘУЛАНА ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ СОПЫЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРҒА ТАЛДАУ

Öz

Бұл мақалада Қожа Ахмет Ясауи мен Мәулана Жәләл әд-Дин Руми шығармашылығындағы сопылық дүниетаным ғылыми тұрғыда талданады. Зерттеуде екі ойшылдың еңбектерінің ислам өркениетінде сопылық философияны қалыптастырудағы орны айқындалады. Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикметі» түркілік ортада сопылық ойдың таралуына ықпал еткені көрсетіледі. Мәулананың «Мәснәуи» және «Диуани Кәбир» еңбектері арқылы сопылық ілім жаңа деңгейге көтерілгені дәлелденеді. Екі тұлғаның дүниетанымы адам мен Жаратушы арасындағы махаббат, рухани тазару және кемелдікке жету идеяларымен сипатталады. Авторлар қоғамдағы татулық пен бірліктің сопылық ілім арқылы нығаятынын негіздейді. Жеке тұлғаның рухани дамуы әлеуметтік тұрақтылықпен сабақтас екендігі айтылады. Ясауи ілімі тіл, мәдениет және география ұстанымдарына негізделген өркениеттік бағдар ретінде қарастырылады. Мәулананың философиясында махаббат метафизикасы және рухани жетекшілік әдісі ерекше орын алады. Мақалада екі ойшылдың сопылық көзқарастарының өзара сабақтастығы салыстырмалы талдау негізінде ашылады. Сонымен бірге, олардың пайғамбарлық жолды рухани кемелдік үлгісі ретінде қабылдағаны атап өтіледі. Ахмет Ясауи мен Мәулананың еңбектері әдебиет, музыка, мәдениет және әлеуметтік ой тарихымен байланыста қарастырылған. Түркілік дәстүрдің Анадолы сопылық мектебіне ықпалы сарапталады. Мақалада сопылық тәжірибелердің әлеуметтік қарым-қатынастарға тигізген ықпалы да көрсетіледі. Қорытындысында Ясауи мен Мәулананың сопылық мұралары бүкіл мұсылмандық кеңістікте маңызды рухани бағдар болғаны түйінделеді.

Anahtar Kelimeler

• Қожа Ахмет Ясауи
• Мәулана
• сопылық
• дүниетаным
• махаббат
• рухани даму
• мәдениет.

HOCA AHMED YESEVÎ VE MEVLÂNÂ’NIN ESERLERİNDEKİ TASAVVUFÎ GÖRÜŞLERİN ANALİZİ

Öz

Bu makalede Ahmed Yesevî ile Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin eserlerindeki tasavvufî dünya görüşü bilimsel açıdan incelenmektedir. Araştırmada her iki düşünürün İslâm medeniyetinde tasavvuf felsefesinin oluşumundaki rolleri ortaya konulmaktadır. Ahmed Yesevî’nin Divân-ı Hikmet adlı eseri, Türk dünyasında tasavvufî düşüncenin yayılmasına etkili olduğu gösterilmektedir. Mevlânâ’nın Mesnevî ve Dîvân-ı Kebîr eserleri ise tasavvuf öğretisini yeni bir aşamaya yükseltmiştir. Her iki şahsiyetin dünya görüşü, insan ile Yaradan arasındaki aşk, ruhsal arınma ve kemale ulaşma fikirleriyle nitelendirilmektedir. Yazarlar, toplumsal barış ve birliğin tasavvufî öğreti sayesinde güçlendiğini, bireyin manevi gelişiminin ise toplumsal istikrarla doğrudan bağlantılı olduğunu vurgulamaktadır. Yesevî öğretisi dil, kültür ve coğrafya ilkelerine dayalı medeniyet projesi olarak değerlendirilirken, Mevlânâ’nın felsefesinde aşkın metafiziği ve manevi rehberlik yöntemi ön plana çıkmaktadır. Karşılaştırmalı analiz iki düşünürün tasavvufî bakış açıları arasındaki irtibatı ortaya koymakta ve her ikisinin de peygamberlik yolunu ruhsal olgunluğun modeli olarak kabul ettiği belirtilmektedir. Yesevî ile Mevlânâ’nın eserleri edebiyat, musiki, kültür ve toplumsal düşünce tarihi bağlamında ele alınmaktadır. Türk geleneğinin Anadolu tasavvuf mektebine etkisi ve tasavvufî pratiklerin sosyal ilişkilere yansıması incelenmektedir. Sonuç olarak, Yesevî ile Mevlânâ’nın tasavvuf mirasının bütün İslâm coğrafyasında önemli bir manevi referans noktası olduğu ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ahmed Yesevî
• Mevlânâ
• tasavvuf
• dünya görüşü
• aşk
• manevi gelişim
• kültür.

Kaynakça

1. Абжалов, С., & Темірханов, Б. (2023). Абайдың отыз сегізінші қара сөзі желісінде діни сауаттылық мәселесі. Eurasian Journal of Religious Studies, 35(3). https://doi.org/10.26577//EJRS.2023.v35.i3.r3
2. Can, Ş. (2017). Mevlânâ: hayatı, şahsiyeti ve fikirleri. 11. Baskı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
3. Cebecioğlu, E. (2009). Mevlânâ söyleşileri. İstanbul.
4. Gürer, Betül (2017). Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmeti ekseninde tasavvufî düşüncede ilâhî aşk. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 36.
5. Kalın, İbrahim (2017). Hoca Ahmed Yesevî, Hüküm ve Hikmet. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 11.
6. Karamustafa, A. T. (2017). “Yesevîlik, melametîlik, kalendarîlik, vefâîlik ve Anadolu tasavvufunun kökenleri sorunu”. Hoca Ahmed Yesevî Seçme Makaleler. Ankara: Merkez Repro Basım Yayın.
7. Kemikli, B. (2018). Mülk-i İrfan, Anadolu’da irfanın inşası. Şehir ve Kültür, Sayı 43, Şubat, s. 32.
8. Kenjetay, D. (2018). Hoca Ahmed Yesevî: hayatı ve tarihî önemi. kul Hoca Ahmed Yesevî, (Ed.) N. Hasan. Ankara: Ahmed Yesevî Üniversitesi Yayınları.

9. Kozha, M., Abzhalov, S., & Temirkhanov, B. (2025). Ahmet Yesevi mezarının etrafındaki eski yapılarla ilgili görüşler ve yeni bulgular. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 114, 55–64. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1424948
10. Köprülü, M. F. (2014). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Yayınları.
11. Mevlânâ (2017). Mesnevî. Haz. Hicabi Kırlangıç. Ankara: Hece Yayınları.
12. Öke, M. K. (2016). Dervişin sema defteri. İstanbul: Sufi Yayınları.
13. Nacakcı, Z. & Canbay A. (2017). Hoca Ahmet Yesevî Öğretisinin Türk Müzik Kültürüne Yansımaları. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 66.
14. Saifunov, B., Tolegenov, M., & Zhanykulov, N. (2025). The madhhabian tendency of Ahmad Yassawi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 114, 273–292. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1559619.
15. Saifunov, B., & Sambetov, Z. (2023). Ahmed Yesevî hakkında bibliyografik araştırma. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 105, 279–299. https://izlik.org/JA78XJ76HY
16. Темирханов, Б., Муталиев, М., & Каракулак, М. (2026). Қожа Ахмет Ясауи бейнесінің «Қазақ» газетіндегі көрінісі. Asian Journal "Steppe Panorama", 13(1), 36-45. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2026_13_1_36-45
17. Шаймұрат Н. (2021). Мәулана Жәлал-ад-дин Руми туралы дерек көздері. Bulletin of LN Gumilyov Eurasian National University. Philology Series, 135(2), 22-31. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2021-135-2-22-31
18. Yesevî, H. A. (2018). Divân-ı Hikmet. Haz. Hayati Bice. Ankara.
19. Yesevî, H. A. (1993). Dîvân-ı Hikmet’ten Seçmeler. Haz. Kemal Eraslan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
20. References Abzhalov, S., & Temirkhanov, B. (2023). The problem of religious literacy in the thirty-eighth word of edification of Abai. Eurasian Journal of Religious Studies, 35(3), 28–39. https://doi.org/10.26577//EJRS.2023.v35.i3.r3
21. Can, S. (2017). Mevlana: hayatı, şahsiyeti ve fikirleri. 11. Baskı. İstanbul: Ötüken Neşriyat
22. Cebejioglu, E. (2009). Mevlana soyleshileri. Istanbul.
23. Gurer, B. (2017). Ahmed Yesevi’nin Divan-ı Hikmeti ekseninde Tasavvufi Düşüncede ilahi Aşk. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 36.
24. Kalın, I. (2017). Hoca Ahmed Yesevi, hüküm ve hikmet. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, S. 80, Kış, s. 11.
25. Karamustafa, A. T. (2017). “Yesevilik, melametilik, kalenderilik, vefailik ve Anadolu tasavvufunun kokenleri sorunu”. Hoca Ahmed Yesevi Sechme Makaleler. Ankara: Merkez Repro Basin Yayın.
26. Kemikli, B. (2018). Mulk-i Irfan, Anadolu’da Irfan’ın İnşası. Şehir ve Kültür, Sayı 43, Şubat, s. 32.
27. Kenjetay, D. (2018). Hoca Ahmed Yesevi: hayatı ve tarihi önemi. Kul Hoca Ahmed Yesevi, (Ed.) N. Hasan. Ankara: Ahmed Yesevi Üniversitesi Yayınları.
28. Kozha, M., Abzhalov, S., & Temirkhanov, B. (2025). Ahmet Yesevi mezarının etrafındaki eski yapılarla ilgili görüşler ve yeni bulgular. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 114, 55–64. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1424948
29. Koprulu, M. F. (2014). Türk edebiyatinda ilk mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Yayınları.
30. Mevlana. (2017). Mesnevi. Haz. Hijabi Kirlangich. Ankara: Hece Yayınları.
31. Oke, Mim Kemal (2016). Dervisin Sema Defteri. Istanbul: Sufi Yayınları.
32. Saifunov, B., Tolegenov, M., & Zhanykulov, N. (2025). The madhhabian tendency of Ahmad Yassawi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 114, 273–292. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1559619.
33. Saifunov, B., & Sambetov, Z. (2023). Ahmed Yesevî Hakkında Bibliyografik Araştırma. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 105, 279–299. https://izlik.org/JA78XJ76HY
34. Temirkhanov, B., Mutaliyev, М., & Karakulak, М. (2026). The Image of Khoja Akhmet Yassawi in the “Kazakh” Newspaper. Asian Journal "Steppe Panorama", 13(1), 36-45. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2026_13_1_36-45
35. Shaimurat N. (2021). Мaulana Zhalal-аd-din Rumi turali derek közderi. Bulletin of LN Gumilyov Eurasian National University. Philology Series, 135(2), 22-31. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2021-135-2-22-31
36. Yesevî, H. A. (2018). Divân-ı Hikmet. Haz. Hayati Bice. Ankara.
37. Yesevî, H. A. (1993). Dîvân-ı Hikmet’ten seçmeler. Haz. Kemal Eraslan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
38. Nacakcı, Z. Canbay, A. (2017). Hoca Ahmet Yesevî Öğretisinin Türk Müzik Kültürüne Yansımaları. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 66.