HOCA AHMET YESEVÎ’NİN MANEVÎ DÜNYA GÖRÜŞÜNDEKİ BAŞLICA TASAVVUFÎ UNSURLAR

Öz

Hoca Ahmet Yesevî XII. yüzyılda Orta Asya’da yaşamış meşhur Türk Halk sûfisidir. O, Arapça ve Farsçayı bilmesine rağmen, İslam’ı yeni kabul etmiş ve ana dili Türkçe olan göçebe Türk topluluklarına dini sade ve anlaşılır bir dille ulaştırmayı amaçlamıştır. Bu nedenle onun hikmetleri edebî süsten ziyade, İslam’ın inanç, ibadet ve ahlâk ilkelerini halka öğretmeye yöneliktir. Bu hikmetler yüzyıllar boyunca sözlü olarak aktarılmış ve Orta Asya ile Türk dünyasındaki dinî-tasavvufî geleneğin önemli kaynakları arasında yer almıştır. Yesevî hedeflerine ulaşmak için müridlerini Buhara, Horasan ve Anadolu bölgelerine göndermiş, yeni Müslüman olan Türk boylarına İslam dininin inanç esaslarını, ibadetlerini ve ahlâkî-etik prensiplerini öğretmeye katkıda bulunmuştur. Onun sade hikmetleri halk arasında hızla yayılmış ve kendisinin geniş ölçüde tanınmasını sağlamıştır. Günümüzde Yesevî Orta Asya, Anadolu ve Balkan coğrafiyasında tarihsel ve kültürel bir şahsiyet olarak saygıyla anılmakta, felsefî ve dinî görüşleri yeni nesillerin manevî eğitiminde merkezi bir konum arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hoca Ahmed Yesevî
• tasavvuf öğretisi
• tarikat
• manevî olgunlaşma
• tevhid

THE MAİN SUFİ ASPECTS İN KHOJA AHMET YASAWİ’S SPİRİTUAL WORLDVİEW

Öz

Khoja Akhmet Yassawi was a renowned Turkic Sufi who lived in Central Asia in the 12th century. Although he mastered Arabic and Persian, he aimed to convey Islam in simple, accessible language to the nomadic Turkic communities who had only recently embraced the religion and still spoke their native tongues. Therefore, his hikmets were not intended for literary ornamentation but rather to explain the principles of Islamic belief, worship, and morality to the people. These hikmets were transmitted orally for centuries and are regarded as significant sources of the religious and Sufi tradition in Central Asia and the wider Turkic world. In order to achieve his goal, Yassawi sent his disciples to regions as Bukhara, Khorasan and Anatolia where they contributed to teaching the newly converted Turkic tribes the principles of Islamic belief, worship and moral-ethical values. His simple hikmets spread rapidly among the people and made him widely known. Today, Yassawi is respectfully remembered as a historical and cultural figure in Central Asia, Anatolia and the Balkans, and his philosophical and religious views continue to have a defining influence on the spiritual education of new generations.

Anahtar Kelimeler

• Khoja Ahmed Yasawi
• Sufi doctrine
• tariqa (tariqat)
• spiritual perfection
• monotheism (oneness of God)

ОСНОВНЫЕ СУФИЙСКИЕ АСПЕКТЫ В ДУХОВНОМ МИРОВОЗЗРЕНИИ ХОДЖИ АХМЕДА ЯСАВИ

Öz

Ходжа Ахмад Ясави – известный тюркский суфий, живший в Центральной Азии в XII веке. Несмотря на то, что он владел арабским и персидским языками, его целью было донести ислам в простой и доступной форме до кочевых тюркских общин, которые лишь недавно приняли эту религию и говорили на родном языке. Поэтому его хикметы были направлены не на художественную выразительность, а на разъяснение народу основ исламской веры, богослужения и нравственных принципов. Эти хикметы на протяжении веков передавались из уст в уста и оцениваются как важнейшие источники религиозно-суфийской традиции Центральной Азии и тюркского мира. Для достижения своей цели Ясави направлял учеников в Бухару, Хорасан и Анатолию, где они участвовали в обучении недавно обращённых тюркских племён основам исламской веры, обрядовой практики и морально- этических ценностей. Его простые и понятные хикметы быстро распространялись среди народа и принесли ему широкую известность. Сегодня Ясави с глубоким уважением почитается как историко- культурная личность в Центральной Азии, Анатолии и на Балканах, а его философские и религиозные взгляды продолжают оказывать значительно влияние на духовное воспитание нового поколения.

Anahtar Kelimeler

• Ходжа Ахмад Яссавий
• суфийское учение
• тарикат
• духовное совершенствование
• единобожие

ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИДІҢ РУХАНИ ДҮНИЕТАНЫМЫНДАҒЫ БАСТЫ СОПЫЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР

Öz

Қожа Ахмет Ясауи XII ғасырда Орталық Азияда өмір сүрген әйгілітүркі сопысы. Ол араб және парсы тілдерін меңгергеніне қарамастан, исламды жаңа ғана қабылдаған, өзінің ана тілінде сөйлейтін көшпелі түркі қауымына дінді қарапайым әрі түсінікті тілде жеткізуді мақсат етті. Сол себепті оның хикметтері көркемдікке емес, исламның сенім, ғибадат және адамгершілік принциптерін халыққа түсіндіруге арналған. Бұл хикметтер ғасырлар бойы ауыздан-ауызға жетіп, Орталық Азия мен түркі әлеміндегі діни-сопылық дәстүрдің маңызды деректері ретінде бағаланады. Ясауи өзінің көздеген мақсатына жету үшін шәкірттерін Бұхара, Хорасан және Анадолы аймақтарына жіберіп, жаңадан мұсылман болған түркілерге ислам дінінің сенім, ғибадат және моральдық-этикалық тұжырымдарын үйретуге атсалысқан. Оның қарапайым хикметтері халық арасында тез таралып, оны кеңінен танымал еткен. Бүгінде Ясауи Орталық Азия, Анадолы және Балқан өңірлерінде тарихи-мәдени тұлға ретінде құрметпен еске алынып, оның философиялық және діни көзқарастары жаңа ұрпақтың рухани тәрбиесінде айқындаушы ықпалға ие болып отыр.

Anahtar Kelimeler

• Хожа Ахмед Ясауи
• сопылық ілім
• тариқат
• рухани кемелдену
• Алланы бірлеу

Kaynakça

1. Abul, L. (2017). Ahmed Yesevi’nin Divani Hikmet’inde sembolik dil. Diyanet İlmi Dergi. Cilt-53. Sayı 1, 155-177.
2. Aydar H. (2022). Hicri ikinci asırda islami ilimler. Ankara: İksad Uluslar Arası Yayınevi.
3. Əлібекұлы, А, Дəуітұлы, С & Сағындықұлы, Б. (2008). Əдеби жəдігерлер (20 томдық, 6-шы том. Қожа Ахмет Иасауи. Даналық кітабы). Алматы: Таймас баспасы.
4. Bice, H. (2019). Divan Hikmet’ten seçmeler. Hoca Ahmed Yesevi. Ankara: MEB Yayınevi.
5. Çetinkaya, B. (2017). Hoca Ahmed irfanında aşk yolunda/kapısında aşk. Akademiar Dergisi. (Haziran), Sayı 2, 157-225.
6. Dermirci, M. (1994). Ahmed Yesevi’nin Yunus Emre’ye tesiri olmuş mudur? D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı VIII, 61-84. et-Taberî, Ebu.C. (1996). Taberî Tefsiri, çev. Kerim Aytekin – Hasan Karakaya. İstanbul: Hisar Yayınları.
7. Erarslan, K. (1989). İslam Ansiklopedisi Cilt. 2. İstanbul: T.D.V. Yayınları.
8. Eraslan, K. (1983). Ahmed Yesevî, Divan-ı Hikmet’ten seçmeler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınevi.

9. Eraslan, K. (1991). Ahmed Yesevî, Divân-ı Hikmet’ten seçmeler. II. Baskı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınevi.
10. Genç, R. (1993) Türklerde dini tolerans ve Hoca Ahmed Yesevî. Türk Dili Aylık Dil Dergisi.TDV.Yayınları. Hoca Ahmed Yesevî Özel Sayısı. Sayı 504/Aralık. 563-566
11. Жармұхаммедұлы, М. Дəуітұлы & С. Шафиғи, М. (1998). Қожа Ахмет Ясауи. Диуани хикмет (Даналық кітабы). Алматы: Жалын баспасы.
12. Кенжетаев, Д. (2018) Қазақ мұсылмандығы және оның қалыптасу алғы шарттары: Монография-Астана: «Рухани құндылықтары қолдау қоры» КҚ.
13. Кенжетай, Д. & Бөкебаев, А. (2010) Диуани Хикмет. Алматы: Нұрлы әсем баспасы.
14. Köprülü, F. (1976). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayını.
15. Құран Кәрім: қазақша мағынасы және сөзбе-сөз аудармасы.(2023). Алматы: Дәуір баспасы.
16. Muslim, Ebu.H. (2013). el-Cam’a es-Sahih (Sahih Muslim), Cilt.8. Çevirmen. Mehmet Sofaoğlu. İstanbul: İrfan Yayım ve Ticaret.
17. Мұхаммеджанұлы, Ә. (2007). Диуани хикмет. Астана: Фолиант баспасы.
18. Нұрахметұлы, И. (2016). Қожа Ахмет Ясауи /Диуани Хикмет. Астана: Регис-СТ Полиграф баспасы.
19. Оспанұлы, Ә. & Айнабекұлы, Т. (2001). Диуани хикмет - даналық кітабы. Шымкент: Ғасыр – Ш баспасы.
20. Ögke, A. (2016). Ahmed-i Yesevi’de ilahi aşk. Diyanet İlmi Dergi, Cilt-52, Sayı 4, 93-111.
21. Öksüz, Y. (2018). Pir-î Türkistan. İstanbul: Ketebe Yayınları.
22. Öngören, R. İslam ansiklopedisi. Cilt.40. TDV. s.119-123 .
23. Özköze, K. (2006). Ahmed Yesevi ve Divân-ı Hikmet. İlmi ve Akademik dergisi. Sayı 16, 293-312.
24. Saifunov, B. (2025). Türkistan’da Ehl-i Sünnet ve Yesevi öğretisi. İstanbul: Mirac Yayınları.
25. Сәрсенбеков, Н. (2021). Ахмет Ясауи хикметтерінің экзистенциялық сипаты. Адам әлемі журналы. No. 4 (90). 43-52.
26. Tatcı, M. (2016). Divân-ı Hikmet, Hoca Ahmed Yesevi. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, Ankara: Merkez Repro Basım Yayın Ltd. Şti
27. Tosun, N. & Eraslan, K. (2019). Hoca Ahmed Yesevî külliyâtı. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanlığı.
28. Yılmaz, A. (1999). Ahmed-i Yesevi, Yunus Emre ve Hacı Bektaşi Veli’nin İslam çizgisindeki bütünlük. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 9, Bahar, 65-85.
29. Интернеттен Пайдаланылғандар
30. URL-1. Нәсәи хадистер жинағы. Шынайы Ықылас Қ.M.Д.Б. ресми сайты. www.muftyat.kz 08.01.2020-(Erişim Tarihi: 18.12.2025)
31. URL-2. Bice, H. (1993). Hoca Ahmed Yesevi, Divani Hikmet. T.D.V. Yaynları. [e-mail] , www.yeseviyiz.biz (Erişim Tarihi: 10.12.2025).
32. URL-3. Bice, H. (2008). Hoca Ahmed Yesevi Divani Hikmet. T.D.V. Yayınları. divanihikmet.net https://islambahcesi.de (Erişim Tarihi: 02.12.2025).
33. References
34. Abul, L. (2017). Ahmed Yesevi’nin Divani Hikmet’inde sembolik dil. Diyanet Ilmi Dergi. Cilt-53. Sayı 1, 155-177.
35. Aydar H. (2022). Hicri ikinci asirda islami ilimler. Ankara: İksad Uluslar Arası Yayınevi.
36. Alibekuly, A., Dauituly, S., Sagyndykuly, B. (2008). Adebi zadigerler (20 tomdyk, 6-shy tom. Kozha Ahmet Iasaui. Danalyk kitaby). Almaty: Taimas baspasy.
37. Bice, H. (2019). Divan hikmetten seçmeler. Hoca Ahmed Yesevi. Ankara: MEB Yayınevi.
38. Cetinkaya, B. (2017). Hoca Ahmed ırfaninda ask yolunda/kapisinda ask. Akademiar Dergisi. (Haziran), Sayı 2, 157-225.
39. Demirci, M. (1994). Ahmed Yesevi’nin Yunus Emre’ye tesiri olmus mudur? D.E.U. Ilahiyat Fakultesi Dergisi, Sayı VIII, 61-84.
40. et-Taberi, Ebu C. (1996). Taberi tefsiri, cev. Kerim Aytekin – Hasan Karakaya. Istanbul: Hisar Yayinlari.
41. Erarslan, K. (1989). Islam Ansiklopedisi Cilt. 2. Istanbul: T.D.V. Yayinlari. 159-161.
42. Eraslan, K. (1983). Ahmed Yesevi, Divan-i Hikmet’ten secmeler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınevi.
43. Eraslan, K. (1991). Ahmed Yesevi, Divan-i Hikmet’ten secmeler. II. Baski. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınevi.
44. Genc, R. (1993). Türklerde Dini Tolerans ve Hoca Ahmed Yesevi. Türk Dili Aylık Dil Dergisi. TDV Yayınları. Hoca Ahmed Yesevi Özel Sayısı. Sayı 504/Aralık. 563-566.
45. Kenzhetaev, D. (2018) Qazaq musylmandygy zhane onyn qalyptasu algy sharttary: Monografiya – Astana: «Rukhani qundylyqtary qoldau qory» KQ.
46. Kenzhetai, D. Bokebaev, A. (2010) Diuani Hikmet. Almaty: Nurly asem baspasy.
47. Köpürülü, F. (1976). Türk Edebiyatında ilk Mutasavviflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayını.
48. Zharmukhammeduly, M., Dauituly, S., Shafigi, M. (1998). Kozha Ahmet Yasaui. Diuani Hikmet (Danalyk kitaby). Almaty: Zhalyn baspasy.
49. Muslim, Ebu H. (2013). el-Cam’a es-Sahih (Sahih Muslim), Cilt. 8. Cevirmen: Mehmet Sofaoglu. Istanbul: Irfan Yayim ve Ticaret.
50. Muhammedzhanuly, A. (2007). Diuani hikmet. Astana: Foliant baspasy.
51. Nurakhmetuly, I. (2016). Qozha Akhmet Yasaui / Diuani hikmet. Astana: Regis-ST Poligraf baspasy.
52. Ospanuly, A. Ainabekuly, T. (2001). Diuani hikmet – danalyq kitaby. Shymkent: Gasyr – Sh baspasy.
53. Ogke, A. (2016). Ahmed-i Yesevi’de Ilahi Ask. Diyanet Ilmi Dergi, Cilt-52, Sayi-4, 93-111.
54. Oksuz, Y. (2018). Pir-i Turkistan. Istanbul: Ketebe Yayinlari.
55. Ongoren, R. Islam Ansiklopedisi. Cilt. 40. TDV. 119-123.
56. Ozkoze, K. (2006). Ahmed Yesevi ve Divani Hikmet. Ilmi ve Akademik Dergisi. Sayı 16. 293-312.
57. Saifunov, B. (2025). Turkistan’da Ehl-i Sunnet ve Yesevi ogretisi. Istanbul: Mirac Yayinlari.
58. Sarsenbekov, N. (2021). Akhmet Yasaui hikmetterinin ekzistentsialyq sipaty. Adam Alemi zhurnaly. No. 4 (90). s. 43–52.
59. Tatci, M. (2016). Divan-i Hikmet, Hoca Ahmed Yesevi. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararasi Turk-Kazak Universitesi, Ankara: Merkez Repro Basim Yayin Ltd. Sti.
60. Tosun, N., Eraslan, K. (2019). Hoca Ahmed Yesevi külliyatı. Ankara: Ahmet Yesevi Universitesi Mutevelli Heyet Baskanligi.
61. Yılmaz, A. (1999). Ahmed-i Yesevi, Yunus Emre ve Hacı Bektaşi Veli’nin İslam Çizgisindeki Bütünlük. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 9, Bahar, 65-85 Kuran Karim: kazaksha magynasy zhane sozbe-soz audarmasy. (2023). Almaty: Dauir baspasy.
62. Internet Sources
63. URL-1. Nasai hadisler zhinagy. Shynai Ykylas K.M.D.B. resmi saity. www.muftyat.kz, 08.01.2020 – (18.12.2025).
64. URL-2. Bice, H. (1993). Hoca Ahmed Yesevi, Divani Hikmet. T.D.V. Yayınları. [e-mail], www.yeseviyiz.biz, 10.12.2025.
65. URL-3. Bice, H. (2008). Hoca Ahmed Yesevi Divani Hikmet. T.D.V. Yayınları. divanihikmet.net, https://islambahcesi.de, 02.12.2025