KANI DEDİĞÜM ERENLER: “ATALAR SÖZİ”NİN DEDE KORKUT’U ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Orta Asya’dan Anadolu ve Rumeli’ndeki yazılı geleneğe uzanan süreçte Dede Korkut’un efsanevi kimliği bir dönüşüm geçirmiş, farklı sosyal zeminlerde farklı ihtiyaçlara göre yeniden yorumlanmıştır. Dede Korkut adı, “Oğuzname” adıyla anılan tevarih, destan ve özlü sözler ihtiva eden eserlerin ortak bir referansıdır. Türkçenin en eski atasözü derlemelerinde Dede Korkut’a atfedilen sözler bulunur. Bu çalışmada Berlin Devlet Kütüphanesinde kayıtlı Atalar Sözi metni, Dede Korkut imajının değişimi açısından değerlendirilecektir. İlk defa Heinrich F. von Diez tarafından tanıtılan Hâzihi’r-Risâletü min Kelimâti Oğuznâme el-Meşhûr bi-Atalar Sözi adlı yazma, Dede Korkut adının modern literatüre girmesini sağlayan özel bir metindir. Bu çalışmada elimizdeki bu Atalar Sözi yazmasının 1v-4r aralığında yer alan metinden yola çıkılarak Dede Korkut imajının aldığı biçimler tartışmaya açılmaktadır. Gündelik hayatla irtibatlı bir metin olan Atalar Sözi’nde Dede Korkut, yer yer destanlar çağına ait bir sözcü olmaktan ziyade görgü ve zevk eleştirisi getiren bir nüktedan olmaya yaklaşır. Osmanlı toplumunun çok katmanlı ve renkli bir manzarasını sunan Atalar Sözi’nde Dede Korkut’un değişen çehresini gözlemleyebileceğimiz birkaç husus; “ahir zaman yorumu”, “görgü ve beğenilere yönelik eleştiriler”, “Türk ve Türkmen kavramlarının kullanımı” ve “galiz sözler” alt başlıklarında ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Dede Korkut
• Atalar Sözi
• Diez
• hiciv
• Osmanlı edebiyatı

WHERE NOW ARE THE NOBLE HEROES I KEPT PRAİSİNG: REASSESSİNG THE IMAGE OF DEDE KORKUT İN “ATALAR SÖZİ”

Öz

In the process spanning from Central Asian legends to the written tradition in Anatolia and Rumelia, the legendary identity of Dede Korkut has undergone a transformation, undergoing reinterpretation according to different needs across diverse social contexts. The fundamental characteristic of Dede Korkut within the entirety of oral and written tradition is his status as an authority figure. The name Dede Korkut serves as a common reference for works containing chronicles, epics, and aphorisms known by the title 'Oğuzname.' The oldest proverb collections in the Turkish language contain sayings attributed to Dede Korkut. This study will evaluate the text titled Atalar Sözi (Words of the Ancestors), registered in the Berlin State Library, in terms of the transformation of the Dede Korkut image. Introduced for the first time by Heinrich F. von Diez, the manuscript titled Hâzihi’r-Risâletü min Kelimâti Oğuznâme el-Meşhûr bi-Atalar Sözi is a significant text that facilitated the introduction of the name Dede Korkut into modern literature. Based specifically on the text located between folios 1v-4r of the Atalar Sözi manuscript, this study initiates a discussion on the new forms assumed by the image of Dede Korkut. In Atalar Sözi, a text deeply connected to daily life, Dede Korkut approaches the persona of an urban scholar offering critiques of etiquette and taste, rather than merely being a spokesperson for the age of epics. Presenting a multi-layered and colorful landscape of Ottoman society, Atalar Sözi allows us to observe the changing face of Dede Korkut through several aspects, which will be addressed under the subheadings of eschatological interpretations (akhir zaman), critiques of etiquette and tastes, the usage of the concepts of “Turk” and “Turkmen” and obscene language.

Anahtar Kelimeler

• Dede Qorqut
• Atalar Sözi
• Diez
• satir
• Ottoman Literature.

ПЕРЕОСМЫСЛЕНИЕ ОБРАЗА ДЕДЕ КОРКУТА В ПАМЯТНИКЕ “АТАЛАР СЁЗИ”

Öz

В процессе, охватывающем период от Центральной Азии до письменной традиции в Анатолии и Румелии, легендарная идентичность Деде Коркута претерпела трансформацию, будучи переосмыслена в соответствии с различными потребностями на разных социальных основаниях. Имя Деде Коркут является общей отсылкой для произведений, содержащих хроники, эпосы и афоризмы, известных под названием "Огузнаме". В древнейших сборниках пословиц тюркского языка содержатся высказывания, приписываемые Деде Коркуту. В данном исследовании текст Аталар сёзи (Слова предков), зарегистрированный в Берлинской государственной библиотеке, будет рассмотрен с точки зрения трансформации образа Деде Коркута. Рукопись под названием Хазихир-Рисалет-и мин Келимат-ы Огузнаме эль-Машхур би-Аталар сёзи (Hâzihi'r-Risâlet-i min Kelimât-ı Oğuznâme el-Meşhûr bi-Atalar Sözi), впервые представленная Генрихом Ф. фон Дицем, является особым текстом, способствовавшим вхождению имени Деде Коркута в современную литературу. В данном исследовании, исходя из текста, расположенного в интервале между листами 1v-4r рукописи Аталар сёзи, выносятся на обсуждение новые формы, принимаемые образом Деде Коркута. В Аталар сёзи, тексте, связанном с повседневной жизнью, Деде Коркут порой приближается к остроумцу, предлагающему критику этикета и вкуса, нежели к глашатаю эпохи эпосов. В Аталар сёзи, представляющем многослойную и красочную картину османского общества, несколько вопросов, по которым мы можем наблюдать меняющийся облик Деде Коркута, будут рассмотрены в следующих подразделах: эсхатологическая интерпретация (ахир заман), критика этикета и вкусов, использование понятий "турок" и "туркмен" и непристойная лексика.

Anahtar Kelimeler

• Деде Коркут
• «Аталар сёзи»
• Диц
• сатира
• османская литература

«АТАЛАР СӨЗІНДЕГІ» ҚОРҚЫТ АТА БЕЙНЕСІН ПАЙЫМДАУ

Öz

Орталық Азиядан Анатолия мен Румелиядағы жазба дәстүрге дейін созылған үдерісте Деде Қорқыттың аңыздық бейнесі өзгеріске ұшырап, әртүрлі әлеуметтік негіздерде түрлі қажеттіліктерге сәйкес қайта түсіндірілді. Деде Қорқыт аты “Оғызнама” деген атпен белгілі тарих, жыр және нақыл сөздер қамтылған шығармалардың ортақ анықтамасы болып табылады. Түркі тіліндегі ең ежелгі мақал-мәтел жинақтарында Деде Қорқытқа жатқызылған сөздер бар. Бұл зерттеуде Берлин мемлекеттік кітапханасында тіркелген Аталар сөзі мәтіні Деде Қорқыт бейнесінің өзгеруі тұрғысынан бағаланатын болады. Алғаш рет Генрих Ф. фон Диц таныстырған “Хазихир-Рисалет-и мин Келимат-ы Оғызнаме әл-Машхур би-Аталар сөзі” деп аталатын қолжазба Деде Қорқыт атының қазіргі заманғы әдебиетке енуін қамтамасыз еткен ерекше мәтін болып табылады. Бұл зерттеуде әсіресе Аталар сөзі қолжазбасының 1v-4r аралығында орналасқан мәтіннен жола шыға отырып, Деде Қорқыт бейнесінің қабылдаған жаңа нысандары талқылауға ұсынылады. Күнделікті өмірмен байланысты мәтін болып табылатын Аталар сөзінде Деде Қорқыт кейде жырлар дәуіріне тән жаршы болудан гөрі әдеп пен талғам сынын ұсынатын тапқыр сөзшіге жақындайды. Осман қоғамының көп қабатты және түрлі-түсті көрінісін ұсынатын Аталар сөзінде Деде Қорқыттың өзгермелі бет-бейнесін байқай алатын бірнеше мәселе: ахир заман түсіндірмесі, әдеп пен талғамға бағытталған сын, түрік және түрікмен ұғымдарының қолданылуы және дөрекі сөздер деген кіші тақырыптарда қарастырылатын болады

Anahtar Kelimeler

• Қорқыт Ата
• «Аталар сөзі»
• Диц
• сатира
• Осман әдебиеті

Kaynakça

1. Aça, M. (2000). Kültür-medeniyet kahramanları ve Türk müzik âletlerinin ortaya çıkışı hakkında teşekkül etmiş bazı efsaneler. Millî Folklor, 45: 43-51.
2. Ademler, B. (2007). Düstûrnâme-i Enverî (dil özellikleri-metin). (basılmamış yüksek lisans tezi). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Akkuş, M. (1998). Nef'î ve Sihâmı-ı Kazâ. Ankara: Akçağ Yay.
4. Ali Şir Nevâyî (2021). Nesâyimü'l-Mahabbe min Şemâyimü'l-Fütüvve / Yiğitlik kokularından sevgi esintileri: tasavvuf ve mutasavvıflar. haz. Vahit Türk. İstanbul: Ötüken.
5. Alizade, S. [haz.] (1987). Oğuzname. Bakı: Yazıçı.
6. Alizade, S. [haz.] (1992). Oğuzname (Emsal-i Mehmedali): XVI. yüzyılda yazılmış Türk atasözleri kitabı. çev. Ali Haydar Bayat. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
7. And, M. (1970). 100 soruda Türk tiyatrosu tarihi. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
8. And, M. (1992). Türk tiyatro tarihi. İstanbul: İletişim.

9. Andrews, W.G. (2012). Şiirin sesi, toplumun şarkısı. Çev. Tansel Güney. İstanbul: İletişim.
10. Azmun, Y. (2024). Dede Korkut'un Kümmet yazması: inceleme, metin, çeviri, sözlükçe, dizin. Diyarbakır: İnsan Okur.
11. Bakır, A. (2008). Yazıcızade’nin Selçuk-Name isimli eserinin edisyon kritiği. Basılmamış doktora tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
12. Barthold, V. V. (2021). Türk destanı ve Kafkaslar. çev. Gülcihan Pehlivan. Korkut Bitig: Dünyada Dede Korkut araştırmaları. haz. Fikret Türkmen, Gürol Pehlivan. İstanbul: Ötüken.
13. Bayat, F. (2020). Korkut Ata: Türk dünyasının velayet sahibi bilgesi. İstanbul: Ötüken.
14. Bayat, F. (2021). Mitten tarihe, sözden yazıya Dede Korkut Oğuznameleri. İstanbul: Ötüken.
15. Boratav, P. N. (1958). Dede Korkut hikâyelerindeki tarihi olaylar ve kitabın telif tarihi. Türkiyat Mecmuası, 13, 31-62.
16. Böler, T. (2022). Kitāb-ı Atalar [Sözi]/15. yüzyıla ait bir atasözü derlemesi: giriş, dil incelemesi, metin, bağlamlı dizin, tıpkıbasım. İstanbul: Kesit.
17. Çavuşoğlu, M. (1970). Zâtî'nin Letâyif'i I. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 18, 25-51.
18. Çınar, B. (1995). Taşlıcalı Yahya Gencîne-i Râz: inceleme, metin, indeks. (basılmamış yüksek lisans tezi) Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Çınar, Y. (1996). Hazihi'r-Risâlet-i min kelimât-ı Oğuznâme el-meşhûr bi-Atalar sözü. (basılmamış yüksek lisans tezi) Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Çobanoğlu, Ö. (2003). Karşılaştırmalı atasözleri bağlamında Türk dünyası atasözlerinde sosyo-kültürel süreklilik ve değişme üzerine tespitler. Türkbilig, 5, 3-12.
21. Defterdâr Seyfî Çelebi (2020). Türkistan ve Uzak Doğu seyahatnamesi. Haz. Serkan Acar. İstanbul: Selenge.
22. Demir, N. (2020). Dede Korkut Destanı. İstanbul: Ötüken.
23. Demirtaş, S. (2024). Gelecekten haber veren Oğuz bilgesi: Dede Korkut. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (63), 137-154.
24. Develi, H. (2001). XVIII. yy İstanbul'a dair Risale-i Garibe. İstanbul: Kitabevi.
25. Diez, Heinrich Friedrich von (1811). Denkwürdigkeiten von Asien, In Commission der Nicolaischen Buchhandlung. Berlin: und Halle.
26. Diez, Heinrich Friedrich von (1815). Denkwürdigkeiten von Asien, In Commission der Halleschen Waisenhaus-Buchhandlung. Berlin: und Halle.
27. Digitalisierte Sammlungen der Staatsbibliothek zu Berlin (2026). "Yazıcıoğlu Ali Oguzname" 14XX. https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN74633155X&PHYSID=PHYS_0013&DMDID= Digitalisierte Sammlungen der Staatsbibliothek zu Berlin (2026). "Sammelhandschrift 1500". https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN1772212091&PHYSID=PHYS_0001&DMDID=
28. Ebulgazi Bahadır Han (2020). Şecere-i Terākime. haz. Zuhal Ölmez. Ankara: Türk Dil Kurumu.
29. Ekici, H. [haz.] (2021). Eşref Feyzî Lügat-i Hoş-edâ (Arapça-Farsça-Türkçe manzum sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu.
30. Ercilasun, A. B. (2019a). Nehir destan Oğuzname (Oguz Bitig). İstanbul: Dergâh.
31. Ercilasun, A. B. (2019b). Dede Korkut Kitabı'nın yeni nüshası ve üzerindeki yayınlar. Millî Folklor, 123 (Güz 2019): 5-22.
32. Ergin, M. (1989). Dede Korkut kitabı I (giriş-metin-faksimile). Ankara: Türk Dil Kurumu.
33. Esir, H. A. (2001). Lâmi'î Çelebi'ye isnat edilen bir eser: Risale-i Nefsü'l-Emr-i Lami'i. İlmî Araştırmalar, 11, 111–120.
34. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2006). Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi. C. 1, Kitap 1. hzl. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. ed. M. Sabri Koz. İstanbul: YKY.
35. Gelibolulu Mustafa Âlî (2024). Künhü'l-Ahbâr 4. rükün. haz. Suat Donuk. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
36. Gökyay, O. Ş. (1938). Dede Korkut. İstanbul: Arkadaş Basımevi.
37. Gökyay, O. Ş. (2016). Dede Korkudun Kitabı. İstanbul Kabalcı.
38. Gölpınarlı, A. (1958). Manakıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî "Vilâyet-nâme". İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
39. Güler, M. (2022). Salar Baba Oğuznâmesi (inceleme, metin, tercüme, dizin). Ankara: Dün Bugün Yarın.
40. Güneş, H. (2015). Heinrich Friedrich von Diez'in Tepegöz tercümesinde yaptığı yanlışlar. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 15(2), 171-180.
41. Haznedaroğlu, A. (2025). Dede Korkut anlatıları üzerine çatışma odaklı bir inceleme (basılmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Kültür Üniversitesi.
42. İlgürel, M. (2003). Levent. TDVİA, Ankara, 27, 149-151.
43. Kaçalin, M. (2017). Oğuzların diliyle Dedem Korkudun kitabı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
44. Kaplan, M. (2001). Tip tahlilleri 3. İstanbul: Dergâh.
45. Kırzıoğlu, M. F. (2000). Dede Korkut Oğuznâmeleri. Atatürk Kültür Merkezi.
46. Köksal, M. F. (2006). Divan şiirinde "Türk". Journal of Turkish Studies (Türklük Bilgisi Araştırmaları), XXX (2) [Orhan Okay Armağanı II = Festschrift in Honor of Orhan Okay II], 231-269.
47. Köprülü, M. F. (1976). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Ankara: Diyanet.
48. Kubbealtı Lugati. "Kasabü's-sabak." Erişim tarihi: 27 Mart 2026. https://lugatim.com/s/KASAB%C3%9C%E2%80%99S-SABAK
49. Jirmunsky, V. M. (1962). Kniga moego deda Korkuta: oguzskii geroicheskii epos. Moskva-Leningrad. Latîfî (2018). Tezkiretü'ş-Şuarâ ve Tabsıratü'n-Nuzamâ. haz. Rıdvan Canım. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
50. Muallim Rif’at [Kilisli Muallim Rifat Bilge] (1332) [1916]. Kitâb-ı Dede Korkud, alâ lisânı tâife-i Oğuzân. Müstensih ve Musahhihi: Muallim Rif'at. İstanbul: Âsâr-ı İslâmiyye ve Milliyye Encümeni.
51. Muhyiddîn Mehmed Cemalî (2021). Osmanoğullarının tarihi: Tevârîh-i Âl-i Osmân. haz. Hasan Hüseyin Adalıoğlu. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
52. Mütercim Âsım Efendi (2009). Burhan-ı Katı. haz. Mürsel Öztürk, Derya Örs. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
53. Nağısoylu, M. (2021). Kitabi-Dədə Qorqud'un Günbəd əlyazması: tekstoloji-filoloji araşdırma, tənqidi mətn, sözlük. Bakü: Elm ve tahsil.
54. Onay, A. T. (2000). Açıklamalı divan şiiri sözlüğü: eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. Ankara: Akçağ.
55. Özer, Ş. (2021). 15.-16. yüzyıla ait anonim bir atalar sözü kitabı (Berlin nüshası): dil özellikleri-metin-sözlük-açıklamalı alfabetik dizin-tıpkıbasım. Çanakkale: Paradigma.
56. Özkan, İ. (2014). Hazihi'r-Risâlet-i min kelimât-ı Oğuznâme el-meşhûr bi-Atalar sözü. Oğuzlar: dilleri, tarihleri ve kültürleri: 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu bildirileri, 21-23 Mayıs 2014. Ed. Tufan Gündüz ve Mikail Cengiz. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü. 343-350.
57. Özçelik, S. (2021). Dede Korkut -Günbed yazması- Kazan Bey Oğuznamesi (giriş-inceleme-notlar -metin-dil içi çeviri-dizinler). Ankara: Türk Dil Kurumu
58. Sağol, G. (2002). Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nden hareketle Oğuz kelimesi. Evliya Çelebi ve Seyahatname. haz. Nuran Tezcan ve Kadir Atlansoy. Kıbrıs: Doğu Akdeniz Üniversitesi, 209-229.
59. Schuyler, E. (1877). Turkistan: notes of a journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja. New York: Scribner, Armstrong & Co.
60. Sertkaya, O. F. (2020a). Dədə Qorqud "gaibdən dürlü xəbər söylər"dimi? Dədə Qorqud, 1, 12-23.
61. Sertkaya, O. F. ve Uzuntaş, H. (2020). Dede Korkut'un Günbed yazması üzerine araştırmalar ve incelemeler. İstanbul: Bilge Kültür-Sanat.
62. Sertkaya, O. F. (2020b). Tezcan, S. Topkapı Sarayı Oğuznâmesi, inceleme, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2020, ss. 308, ISBN: 978-975-08-4699-1. Journal of Old Turkic Studies, 4(2), 750-763.
63. Sertkaya, O. F. (2022). Dede Korkut kitabı üzerinde Ahmet Caferoğlu ile Reşid Rahmeti Arat'ın çalışmaları. Türk Dili, 71(842), 14–22.
64. Şentürk, A. A. (2020a). Osmanlı şiiri kılavuzu 3. cilt. İstanbul: OSEDAM.
65. Şentürk, A. A. (2020b). Osmanlı şiiri kılavuzu 4. cilt. İstanbul: OSEDAM.
66. Türk Dil Kurumu Sözlükleri, Tarama Sözlüğü, Erişim tarihi: 27 Mart 2026. sozluk.gov.tr
67. Temizkan, A. (2011). Evliya Çelebi'nin kimlik algısı. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 11(2), 1-12.
68. Tezcan, S. (2020a). Topkapı Sarayı Oğuznâmesi, inceleme. İstanbul: YKY.
69. Tezcan, S. (2020b). Gedanken und Bemerkungen zu zwei türkischen Handschriften: Dresd. Ea 86 Kitāb-ı Dedem Ḳorḳud und Ms. Diez A quart. 31 Kitābı Oġuznāme-i Türkī ve Tatarca Żarb-ı Mesel. Heinrich Friedrich von Diez (1751–1817): Freidenker – Diplomat – Orientkenner. Edited by Christoph Rauch and Gideon Stiening, Berlin, Boston: De Gruyter. pp. 297-306.
70. Tezcan, S.- Boeschoten, H. (2001). Dede Korkut Oğuznameleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
71. Tietze, A. (2016). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati I-VIII. Ankara: TÜBA.
72. Togan, Z. V. (1982). Oğuz destanı: Reşideddin Oğuznâmesi tercüme ve tahlili. İstanbul: Enderun.
73. Turan, F. (2023). Osmanlı edebî kültüründe popüler sosyal eleştiri türü olarak nefsülemr-nâme metinleri: dil, tema ve üslup özellikleri. TUDED, 63(1), 139–156.
74. Yıldırım, D. (2000). Tarihî süreç içinde iletişim odakları, ağları ve işlevleri [XIII.-XX. yüzyıllar aralığı Türkiyesi]. Türk Dünyası, 10 (Güz 2000), 327-353.
75. Yıldırım, D. (2022). Dede Korkut'un yeni kolaj tarzı yazması Hocalı Molla'nın mıdır? Journal of Old Turkic Studies, 6(1), 158-208.
76. Yılmaz Önder, S. (2019). Yazıcızade Ali'nin Oğuznamesi: metin-tercüme-sözlük-tıpkıbasım. İstanbul: Dergâh.