СОВРЕМЕННЫЕ КАЗАХСКИЕ И КЫРГЫЗСКИЕ ЛИТЕРАТУРНЫЕ НАРРАТИВЫ: УТИЛИТАРНАЯ ФУНКЦИЯ ЭТНОФОЛЬКЛОРНЫХ СЮЖЕТОВ

Öz

Статья посвящена анализу утилитарной функции и культурно-исторических связей этнофольклорных сюжетов в современных казахских и кыргызских литературных произведениях. Смысловое содержание этносюжетов, целенаправленно используемых авторами, восходит к обрядам и ритуалам, игравшим важную роль в жизни древних народов, а также к религиозным представлениям, мифологическому сознанию и ритуальным практикам, основанным на вере в действие магических сил. Эти обычаи и традиции занимали особое место в духовном мировоззрении древних обществ и в современных условиях продолжают способствовать формированию культурных предпосылок для становления общества, основанного на национальных ценностях. Цель исследования — выявить аспекты общности и своеобразия этнофольклорных сюжетов в казахской и кыргызской литературе, а также определить, в какой степени они трансформировались в контексте национального самосознания и приобрели новые смысловые пласты. Было установлено, что магические элементы, такие как проклятие, колдовство (гадание), избавление от злого духа, в рассказах казахских писателей Лиры Коныс «Бойтумар», Есболата Айдабосына «Каргыс» и «Кызыл сака» претерпевают функциональные изменения. В то же время архетипическая модель сакральных представлений, включающая такие элементы, как предание земле (бросание земли в могилу), сорокадневные поминки, а также почитание духов-покровителей и предков (аруак), дух-покровитель, духи предков, в произведениях кыргызских писателей Султана Раева «Туман», Аргена Мажитова «Өмүрдөн өтсөм сүйөгүмдү ким коёт?!» и Нуржигита Кадырбекова «Тайна калпака» не подвергается существенным трансформациям, а лишь смещается в сторону поэтической доминанты при передаче авторского замысла.

Anahtar Kelimeler

• Этнофольклорные Сюжеты
• Магия
• Ритуальный Фольклор
• Проклятие
• Национлный код

Destekleyen Kurum

Министерство науки и высшего образования Республики Казахстан.

Proje Numarası

BR31715839

Etik Beyan

Авторы подтверждают, что в ходе планирования, проведения и написания исследования соблюдались все этические стандарты. Специального одобрения комитета по этике для данного исследования не требовалось.

Teşekkür

Данное исследование профинансировано Комитетом науки Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан в рамках проекта грантового финансирования №BR31715839 («Fundamental Research in Literary and Art Studies: Academic Continuity and New Paradigms»).

MODERN KAZAK VE KIRGIZ EDEBÎ ANLATILARI: ETNO-FOLKLORİK UNSURLARIN FAYDACI İŞLEVİ

Öz

Makale, modern Kazak ve Kırgız hikâyelerinde etno-folklorik motiflerin faydacı işlevsel kullanımı ile kültürel-tarihî bağlarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Yazarlar tarafından bilinçli olarak kullanılan etno-motiflerin temelinde, eski toplumların yaşamında önemli yer tutan inançlar ve ritüeller, dinî motifler ve mitik bilinç ile büyüsel güçlerin etkisine dayalı uygulamalar yer almaktadır. Söz konusu gelenek ve uygulamalar, ilkel dönem insanının dünyayı algılayıp anlamlandırmasında önemli bir ruhsal işlev üstlenmiş; günümüzde ise ulusal değerlere dayalı bir toplum inşasının kültürel ön koşullarının oluşmasına katkı sağlamaktadır. Araştırmanın amacı, Kazak ve Kırgız hikâyelerindeki etno-folklorik motiflerin ortak ve farklı yönlerini belirlemek; bunların ulusal bilinçte ne ölçüde dönüşüme uğradığını ve yeni anlam katmanları kazandığını ortaya koymaktır. Kazak yazarlar Lira Qonıs’ın “Boytumar”, Esbolat Aydabosın’ın “Qargıs” ve “Qızıl Saqa” adlı hikâyelerindeki beddua → şifacılık (halk hekimliği) → zararlı ruhtan arınma gibi büyüsel unsurların işlevsel bir dönüşüme uğradığı gözlemlenirken; Kırgız yazarlar Sultan Raev’in “Tuman”, Argen Majitov’un “Ömirden Ozsam Süyegimdi Kim Koyadı?!” ve Nurjigit Kadırbekov’un “Qalpaq Sırı” adlı eserlerinde yer alan defin ritüeli → kırkıncı gün yemeği → koruyucu ata ruhları (aruaq) gibi sakral kavramların geleneksel yapılarını koruduğu; bununla birlikte yazarın temel düşüncesini aktarmada poetik birer dominant unsur olarak işlev gördüğü tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Etno-Folklorik Motifler
• Büyü
• Ritüel Folkloru
• Beddua
• Ulusal kod

Destekleyen Kurum

Kazakistan Cumhuriyeti Bilim ve Yükseköğrenim Bakanlığı.

Proje Numarası

BR31715839

Etik Beyan

Yazarlar, araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve raporlanması süreçlerinde etik kurallara uyulduğunu beyan ederler. Bu çalışma kapsamında etik kurul onayı gerekmemektedir.

Teşekkür

Bu çalışma, Kazakistan Cumhuriyeti Bilim ve Yükseköğrenim Bakanlığı Bilim Komitesi tarafından finanse edilen №BR31715839 nolu («Fundamental Research in Literary and Art Studies: Academic Continuity and New Paradigms») projesi kapsamında desteklenmiştir.

ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ҚЫРҒЫЗ ӘДЕБИ НАРРАТИВТЕРІ: ЭТНО-ФОЛЬКЛОРЛЫҚ СЮЖЕТТЕРДІҢ УТИЛИТАРЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ

Öz

Мақала заманауи қазақ және қырғыз әңгімелеріндегі этно-фольклорлық сюжеттердің утилитарлық қызметі мен мәдени-тарихи байланысын талдауға бағытталған. Авторлар мақсатты түрде қолданатын этно-сюжеттердің түпкі мәні ертедегі халықтар өмірінде маңызды орын алған ырымдар мен ғұрыптардан, діни мотивтер мен мифтік санадан, магиялық күштердің әрекетіне негізделген рәсімдерден бастау алды. Бұл аталған дәстүрлер алғашқы қауым адамының әлемді танып-білуінде ерекше рухани қызмет атқарса, қазіргі кезде ұлттық құндылықтарға негізделген қоғам құрудың мәдени алғышарттарын қалыптастыруға үлес қосады. Зерттеудің мақсаты – қазақ және қырғыз әңгімелеріндегі этно-фольклорлық сюжеттердің жалпылай және бірегей аспектілерін анықтап, олардың ұлттық санада қаншалықты өзгеріске ұшырағаны мен жаңа мағыналық қабаттарға ие болғанын қарастыру. Қазақ қаламгерлері Лира Қоныстың «Бойтұмар», Есболат Айдабосынның «Қарғыс» және «Қызыл сақа» әңгімелеріндегі қарғыс → балгерлік → зиянкес рухтан құтылу сынды магиялық элементтердің функциялық өзгеріске ұшырағаны байқалса, қырғыз жазушылары Султан Раевтың «Тұман», Арген Мажитовтің «Көзүм өтсө, сөөгүмдү ким коёт?» («Өмірден озсам сүйегімді кім қояды?!») және Нұржігіт Қадырбековтің «Калпак сыры» («Қалпақ сыры») шығармаларындағы топырақ салу → қырық күндік ас → рух-ие → әруақ сынды сакральды ұғымдардың архетиптік нұсқасы өзгеріске ұшырамағаны, тек жазушының түпкі ойын жеткізуде поэтикалық доминантқа ауысқаны айқындалды.

Anahtar Kelimeler

• Этно-фольклорлық сюжеттер
• Магия
• Ғұрыптық фольклор
• Қарғыс
• Ұлтық код

Destekleyen Kurum

Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі.

Proje Numarası

BR31715839

Etik Beyan

Авторлар зерттеуді жоспарлау, жүргізу және есеп беру барысында академиялық этика нормаларының сақталғанын мәлімдейді. Зерттеу үшін этикалық комиссияның арнайы рұқсаты талап етілмейді.

Teşekkür

Бұл зерттеу Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің №BR31715839 гранттық қаржыландыру жобасы («Fundamental Research in Literary and Art Studies: Academic Continuity and New Paradigms») аясында орындалды.

CONTEMPORARY KAZAKH AND KYRGYZ LITERARY NARRATIVES: THE UTILITARIAN FUNCTION OF ETHNO-FOLKLORIC PLOTS

Öz

This article examines the utilitarian function, cultural-historical continuity of ethno-folkloric plots in contemporary Kazakh and Kyrgyz stories. The semantic core of these ethno-plots, deliberately employed by the authors, originates in ritual practices that played a decisive role in ancient communities’ life, including religious motifs, mythological consciousness, magical-ritual actions. Such traditions once performed an essential spiritual function in shaping the worldview of early societies. Today, they contribute to the cultural foundations of a society grounded in national values. The study aims to identify both shared, distinctive features of ethno-folkloric plots in Kazakh and Kyrgyz prose and to examine their transformation within contemporary national consciousness, acquiring new semantic layers. The analysis demonstrates that magical motifs such as curse, sorcery, deliverance from an evil spirit in Kazakh writers' stories—“Boytumar” by Lira Konys, “Kargys”, “Kyzyl Saka” by Esbolat Aidabosyn—undergo functional transformation within the narrative structure. By contrast, archetypal sacred motifs—such as attending a funeral, the forty-day funeral repast, and the ancestral guardian spirit (aruaq)—preserve their traditional configuration in the works of Kyrgyz writers, including Sultan Raev’s Sultan Raev’s “Tuman”, Argen Mazhitov’s “Omirden otsem suyegimdi kim koyady?!”, and Nurzhigit Kadyrbekov’s “Kalpak syry.” Rather than undergoing semantic change, these motifs shift toward a poetic dominant that reinforces the authors’ conceptual intentions.

Anahtar Kelimeler

• Ethno-folklore Plots
• Ritual Folklore
• Curse
• Magic
• National code

Destekleyen Kurum

Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan

Proje Numarası

BR31715839

Etik Beyan

The authors declare that the research was conducted in accordance with ethical standards during its planning, implementation, and reporting. No special ethical committee approval was required for this study.

Teşekkür

This research is funded by the Science Committee of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan (Grant No. BR31715839, «Fundamental Research in Literary and Art Studies: Academic Continuity and New Paradigms»).

Kaynakça

1. Aidabosyn, E. (2017). Qyzyl saqa [Red Saqa (or Red Shooter)]. Almaty: Tolganai T.
2. Aidabosyn, E. (2018, June 22). Curse https://qazaqadebieti.kz/15122/ar-ys
3. Archaeological Perspectives on Burial Practices and Societal Change: Death in Transition. (2024). London: Routledge (Taylor & Francis Group).
4. Dauletkeldiuly, N. (2023). Qazaq folklorynyn tabigaty [The Essence of Kazakh Folklore]. Almaty: Balausa.
5. Engelking, A. (2017). The Curse: On Folk Magic of the Word. Polish: Institute of Slavic Studies.
6. Kaskabasov, S. (1990). Kazahskaja neskazochnaja proza [Kazakh non-fabulous prose]. Almaty: Nauka.
7. Kaskabasov, S. (2014). Tandamaly [Selected]. Astana: Foliant.
8. Konyratbayev, A. (1987). Qazaq eposy jane turkologija [Kazakh Epic and Turkology]. Almaty: Gylym, 1987.

9. Kunnun kozin korgim keledi [I want to see the sunlight]. (2025). Collection of Kyrgyz Short Stories. Compiled by: Sayat Kamshiger. Shymkent: Shyn.
10. Leland, Ch. (1891). Gypsy Sorcery and Fortune-Telling. London: T. Fisher Unwin.
11. Middleton, J. (1987). Magic. Theories of magic, in: The Encyclopedia of Religion, ed. Mircea Eliade, Vol. 9. New York–London: Macmillan Publishing Company.
12. Mauss, M. (2001). A General Theory of Magic. London – New York: Routledge.
13. Murzakhmetov, А. (2020). Kyrgyz-ozbek etnomadani zhalpylyktary [Common Ethno-cultural Patterns of Kyrgyz and Uzbeks]. Bishkek: Borborduk Azija Universiteti.
14. Qonys, L. (2013). Shakharbanudyn synsuyu [Shaharbanu's Farewell Lament]. Almaty: Zhalyn, 2013.
15. Qazaq ertegileri [Kazakh Folk Tales]. (1988). Vol.1. Almaty: Zhazushy
16. Tanzharykova, A. (2013). Korkem prozadagy etno-folklorlyq ugymdar [Ethno-folkloric concepts in artistic prose]. Bulletin of the Kazakh National Pedagogical University. Philology Series. (3:45), 96.