THE SUBJECT OF LONG VOWELS IN THE TURKMEN LATIN ALPHABET ADOPTED IN 1927

Öz

The subject of long vowels in the Turkmen Latin alphabet, adopted in 1927, has been a topic on which different opinions have been expressed in terms of the history of the Turkmen language. Between May 19 and 23, 1930, an important meeting regarding the Turkmen language was held in Ashgabat under the name “Birinci Türkmen Ilmı Kanpırasıyası” (1st Turkmen Scientific Conference) to develop the Turkmen Latin alphabet. The issues discussed regarding the Turkmen language at this meeting can be gathered under three headings: 1. Literary language, 2. Terminology (Adalga), 3. Orthographic issues. In particular, the issue of long vowels in the Turkmen language constituted one of the main subjects of the scientific meeting. Discussions focused on writing the vowel twice to represent long vowels, and historical articles were written on this matter. Regarding this subject, intellectuals of the period such as Boriyev, Gapurov, Kuliyev, Begcanov, Geldiyev, Rahmanov, and others wrote significant articles. In the Turkmen Latin alphabet adopted in 1927, long vowel sounds were indicated by writing the vowel twice. Although Begcanov and Geldiyev, in particular, defended the thesis that long vowels must be shown in writing, the approval of Kuliyev’s opposing view emerged as a historical decision. In the decision taken at the meeting titled “Birinci Türkmen Ilmı Kanpırasıyası” held in 1930, the issue of not indicating the long vowel sounds of the Turkmen language in writing was recorded as follows: “Long vowel sounds (other than the letter “ä”) are not indicated in practical writing.” The fact that long vowel letters are not shown in writing in the Turkmen Latin Alphabet was an important process, and its effects are especially visible in today's Turkmen Latin Alphabet.

Anahtar Kelimeler

• Turkmen language
• Alphabet
• Long Vowel
• Geldiyev
• Kulıyev

ПРОБЛЕМА ОБОЗНАЧЕНИЯ ДОЛГИХ ГЛАСНЫХ В ТУРКМЕНСКОМ ЛАТИНСКОМ АЛФАВИТЕ ОБРАЗЦА 1927 ГОДА

Öz

Вопрос отображения долгих гласных в туркменском латинском алфавите, принятом в 1927 году, является одной из наиболее дискуссионных тем в историографии туркменского языкознания. В период с 19 по 23 мая 1930 года в Ашхабаде состоялась значимая лингвистическая конференция - «Birinci Türkmen Ilmı Kanpırasıyası» (Первая туркменская научная конференция), целью которой стало совершенствование латинизированной письменности. Повестка данного собрания охватывала три ключевых направления: 1) литературный язык, 2) терминология (адалга), 3) вопросы орфографии. Особое место в дискуссиях заняла проблема передачи долготы гласных звуков. Предметом научных споров и ряда исторических статей стала целесообразность использования геминации (удвоения букв) для обозначения долготы на письме. По данной проблематике были опубликованы важные труды ведущих интеллектуалов того времени, среди которых Бориев, Гапуров, Кулиев, Бегджанов, Гельдиев, Рахманов и другие. Первоначально, в алфавите 1927 года, долгота гласных фиксировалась путем их удвоения. Несмотря на то, что такие ученые, как Бегджанов и Гельдиев, последовательно отстаивали тезис о необходимости графического закрепления долготы, историческим решением стало принятие противоположной позиции Кулиева. В итоговой резолюции конференции 1930 года было зафиксировано: «Долгие гласные звуки (за исключением буквы “ä”) в практическом письме не обозначаются». Отказ от графической передачи долготы гласных стал поворотным моментом в истории формирования туркменской письменности, последствия которого непосредственно отражены в структуре современного туркменского латинского алфавита.

Anahtar Kelimeler

• Туркменский язык
• Алфабит
• Долгие гласные
• Гельдиев
• кулиев

1927 YILINDA KABUL EDİLEN TÜRKMEN LATİN ALFABESİNDE UZUN ÜNLÜ KONUSU

Öz

1927 yılında kabul edilen Türkmen Latin alfabesindeki uzun ünlüler konusu, Türkmen dili tarihi açısından farklı görüşlerin ileri sürüldüğü bir konu olmuştur. 19-23 Mayıs 1930 tarihinde Aşkabat’ta Türkmen Latin alfabesini geliştirmek gayesiyle “Birinci Türkmen Ilmı Kanpırasıyası” (I. Türkmen İlmi Konferensi) adıyla Türkmen dili bağlamında önemli bir toplantı gerçekleştirilmiştir. Bu toplantıda Türkmen dili açısından ele alınan ünlüleriüç başlıkta toplanabilir. 1. Edebî dil, 2. Kavram (Adalga), 3. İmla meseleleri. Özellikle Türkmen dilinin uzun ünlü meselesi, ilmî toplantının esas konularından birini teşkil etmiştir. Uzun ünlülerin yazıda göstermek için kullanılan ünlünün iki defa yazılma ile ilgili tartışmalar yaşanmış ve bunun üzerine tarihi yazılar kaleme alınmıştır. Bu konuda, dönemin aydınlarından Böriyev, Gapurov, Kulıyev, Begcanov, Geldiyev, Rahmanov ve diğerlerinin önemli yazılar kaleme almışlardır. 1927 yılında kabul edilen Türkmen Latin alfabesinde uzun ünlü sesler ünlünün iki defa yazılmasıyla belirtilmiştir. Özellikle Begcanov ile Geldiyev’in uzun ünlü yazımda gösterilmesi gerekliliği tezini savunmasına rağmen Kulıyev’in karşı görüşünün onaylanması tarihi bir karar olarak ortaya çıkmaktadır. Türkmen dilinin uzun ünlü seslerinin yazıda yazılarak gösterilmemesi, 1930 yılında gerçekleşen “Birinci Türkmen Ilmı Kanpırasıyası” isimli toplantıda alınan kararda, konu şu şekilde yazılmıştır: “Uzun ünlü sesler (“ä” harfinden diğerinde) pratik yazımda yazılıp gösterilmez”. Türkmen Latin alfabesinde uzun ünlülerin yazıda gösterilmemesi kararı tarihî bir dönüm noktasıdır. Nitekim bu tercihin etkileri günümüz Türkmen alfabesinde de varlığını sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkmen dili
• Alfabe
• Uzun Ünlü
• Geldiyev
• Kulıyev

1927 ЖЫЛЫ ҚАБЫЛДАНҒАН ТҮРІКМЕН ЛАТЫН ӘЛІПБИІНДЕГІ СОЗЫЛЫҢҚЫ ДАУЫСТЫ ДЫБЫС МӘСЕЛЕСІ

Öz

Түрікмен тілінің тарихында 1927 жылы қабылданған латын әліпбиіндегі созылыңқы дауысты дыбыс мәселесі әртүрлі ғылыми пікірлердің қалыптасуына негіз болған өзекті тақырыптардың бірі саналады. 1930 жылғы 19-23 мамыр аралығында Ашғабад қаласында «Birinci Türkmen Ilmı Kanpırasıyası» (Бірінші Түрікмен ғылыми конференциясы) атауымен өткен жиын түрікмен латын әліпбиін жетілдіру мақсатында ұйымдастырылып, онда тіл мәселелері үш негізгі бағыт бойынша қарастырылды: әдеби тіл, терминология (adalğa) және орфография. Әсіресе, созылыңқы дауыстыларды таңбалау мәселесі кеңінен талқыланып, оларды дауысты дыбысты қосарлап жазу арқылы белгілеу жөнінде пікірталас жүргізілді әрі осыған қатысты тарихи-лингвистикалық еңбектер жарияланды. Бұл мәселе төңірегінде Бөриев, Гапуров, Кулиев, Бегжанов, Гелдиев, Рахманов секілді кезең зиялылары маңызды ғылыми пікірлер білдірді. 1927 жылғы әліпбиде созылыңқы дауыстылар дауыстыны екі рет жазу арқылы көрсетілгенімен, Бегжанов пен Гелдиев оларды жазуда міндетті түрде арнайы белгілеуді қолдаса, Кулиевтің оған қарсы ұстанымы басымдыққа ие болып, тарихи шешім ретінде қабылданды. Нәтижесінде, 1930 жылғы аталған конференцияда «ä» әрпінен басқа созылыңқы дауысты дыбыстар практикалық жазуда көрсетілмейді» деген қағида бекітілді. Түрікмен латын әліпбиінде созылыңқы дауыстылардың жазуда таңбаланбауы маңызды тарихи кезең ретінде бағаланып, оның ықпалы қазіргі түрікмен латын әліпбиінде де айқын көрініс табады.

Anahtar Kelimeler

• Түрікмен тілі
• Әліпби
• Созылыңқы дауысты
• Гелдиев
• Кулиев

Kaynakça

1. Annanurov, A. (1959). Fonetika dil biliminiň bölümidir. Aşgabat: Türkmenistan Dövlet Okuv-Pedagogık Neşiryatı. Aşirov, T. (2026). “1927 Yılında kabul edilen Türkmen Latin alfabesinden “q” ve “ƣ” harflerinin atılması süreci”. Altay Uluslararası Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 1, 1-8.
2. Aşirov, T. (2016). “K. Kulıyev, (1932), Mahtumkulu sovda burjuaziyasının ideologı, Aşkabat: Türkmenistan devlet nesriyatı, 65 s.”. Sanal Türkoloji Araştırmalar Dergisi, 1(2), 30-35.
3. Aşirov, T. (2020). Türkmen basın ve düşünce tarihinde Türkmen ili dergisi (1922-1924). Erzurum: Fenomen Yayıncılık.
4. Aşirov, T. (2025). “Millî pedagoji tarihinde Türkmen bilim kurulunun (1921-1924) çalışmaları”, Kardeş Kalemler Dergisi, 224, 51-54.
5. Aşirov, T. (2025). “Sovyet Türkmenistanı’nda 1930’lu yıllarda Türkmen dilinin terminolojisi üzerine çalışmalar: Aba Övezov Örneği”. XXXII Mejdunarodnoy konferantsii «Dmitrievskie çteniya (5 Aprelya 2025 g.) Programma i tezisı, Moskva. s. 24.
6. Aşirov, T. & Acar, S. (2021). “Sovyet Türkmenistanı’nın latin alfabesine geçiş sürecinde “Gızıl Yol” dergisi”. Folklor Akademi Dergisi, 4 (3), 429-438.
7. Aşirov, T. & Dinç, S. (2024). “Türkmen alfabesinin evreleri”, Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, 73, 8-17.
8. Aşirov, T. & Dinç, S. (2026). “Alişbek Aliyev’in “İň Taze Türkmen Elipbesi ve İlki Okuv” adlı eseri ve “Yengi Usul Türkmen Mektebi” adlı eseri ile karşılaştırması”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 61, 225-233.

9. Begcanov, A. (1930). “Edebi dilimiz, imlaa ve aadalga dogrısında”, Türkmenistan Gazetesi. Bektöre, Ş. (1930). “İmlaa meseleleri”. Türkmenistan Gazetesi.
10. Boyarov, A. F. (1929). “Yakutiya Okançatelno razreşila vopros unifikatsii Yakutskogo alfabita”, kultura i pismennost vostoka, Kniga V. Baku: İzdaniye V,Ts.K. N.T.A.
11. Böriyev, K. (1930). “Türkmen edebi diliniň esası yagdayları”, Türkmen Medeniyeti Dergisi, 4-5, 3.
12. Böriyev, K. (1930). “Türkmenistanıň I ilmı konferentsiyası”, Türkmen Medeniyeti Dergisi. 3, 32.
13. Böriyev, K. (1930). “Türkmenistanıň I ilmı konferentsiyası”, Türkmenistan Gazetesi.
14. Dmitriyev, N. K. (1955). “Dolgiye Glasnıye v Turkmenskom Yazıke”, İssledovaniya po Sravnitelnoy Grammatike Tyurksih Yazıkov, I. Fonetika. Moskva.
15. Gapurov, S. (1930). “İmla hakında”, Türkmenistan Gazetesi.
16. Geldiyev, M. (1930). “Türkmen dilinde uzıın çekimli ses hem onıň roolı (Käri)”, Türkmenistan Gazetesi.
17. Kulıyev, K. (1930). “Dil ve imla meselesi”, Türkmenistan Gazetesi.
18. Kurban, K. (1930). “Birinci Ilmı konferesyanıň ehemiyetli hızmatları nämeden ibarat?”, Türkmen Medeniyeti Dergisi, (5), 8-9.
19. Latyn esasynda kabul edilen Türkmen elipbisi (Latin esasında kabul edilen Türkmen alfabesi) yazım kuralları 1927. (2022). haz. T Aşirov. Türkmen Bilgesi Yusuf Azmun’a Armağan. (ed. E. Uçar, Y.E. Tansü). Ankara: İksad Yayınevi, s. 141-146.
20. Polivanov, E. (1928). “Ob oboznaçenii dolgotı glasnıh v NTA”, kultura i pismennost vostoka, kniga III-ya. Baku: İzdaniye V,Ts.K. N.T.A.
21. Potseluevskiy, A. P. (1936). Fonetika Turkmenskogo yazıka. Aşgabat.
22. Rahmanov, A. (1930). “Türkmenlerde dil edebiyat onıň ösiş yolları”. Türkmenistan Gazetesi.
23. Stenografiçeskiy otçyot pevrogo planuma vsesoyuznogo tsentralnogo komiteta novogo tyurkskogo alfabita. 3-7 Haziran 1927 Baku. (1927). Moskva: İzdaniye Vsesoyuznogo Tsentralnogo Komiteta Novogo Tyurkskogo Alfabita.
24. Täçmıradov, T. & Hudaygulıyev, M. (1970). Häzirki zaman Türkmen edebi diliniň fonetikası. Aşkabat: Ilım Neşiryatı.
25. Täçmıradov, T. (1979). Türkmen edebi diliniň orfografiyanınıň Sovet dövründe formirlenişi. Aşkabat: Ilım Neşiryatı.
26. Türkmenistan I ilmı konferenstiyasınıň edebi dil, adalga hem imla dogrusında çıkaran kararları. (1930). Aşgabat.