THE ROLE OF MINSTRELS IN CULTURAL NATIONALISM: THE EXAMPLE OF DEDE KÂTİP FROM URUMİYE, SOUTHERN AZERBAIJAN

Öz

In the Iranian geographical region, systematic assimilation policies targeting Turks have been implemented since 1925. Within this context, the written and oral literary works of the present-day South Azerbaijani Turks play a functional role in preserving and revitalizing their national identity. In particular, ashik literature stands out as one of the most effective elements in strengthening national consciousness during the national awakening process of the South Azerbaijani Turks. Through stories, tales, bayati poems, lullabies, and epics, ashik literature has played a significant role in the formation, development, and elevation of cultural consciousness by transmitting national elements and historical memory from generation to generation. Using the simple form of Azerbaijani Turkish, ashiks have contributed to the spread of the Turkish language; they have also performed important functions in preventing the forgetting of national values and representing cultural resistance on a literary level. In these respects, ashik are considered a cultural resistance element that preserves the vitality of the language and ensures the continuity of national identity by spreading it. In this context, Ashik Dede Katip of Urumiye holds a special place among the contemporary national bards of Southern Azerbaijan. This study will examine how Ashik Dede Katip of Urumiye, based on the ideals he formulated within the framework of cultural nationalism, portrays national consciousness and national elements among the Turks of Southern Azerbaijan in his works, and how these elements contribute to the awakening process.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Nationalism
• National Consciousness
• Ashik Literature
• Dede Katip.

Destekleyen Kurum

No

Proje Numarası

YOK

Etik Beyan

No

РОЛЬ АШУГОВ В КУЛЬТУРНОМ НАЦИОНАЛИЗМЕ: НА ПРИМЕРЕ ДЕДЕ КАТИПА ИЗ УРМИИ (ЮЖНЫЙ АЗЕРБАЙДЖАН)

Öz

Начиная с 1925 года на территории Ирана проводилась систематическая политика ассимиляции, направленная против тюркских народов. В этом условиях произведения письменной и устной литературы современных южноазербайджанских тюрков приобрели особое значение как средство сохранения и возрождения национальной идентичности в сохранении и возрождении национальной идентичности. Особое место в процессе национального пробуждения и укрепления национального самосознания южноазербайджанских тюрков занимает ашугская литература, являющаяся одним из наиболее действенных факторов формирования национального сознания. Посредством рассказов, сказок, баяты, колыбельных песен и эпических произведений ашугская литература передавала из поколения в поколение национальные ценности, историческую память и культурные традиции, способствуя сохранению и развитию культурного самосознания народа. Используя живой и доступный азербайджанского тюркского языка, ашуги содействовали распространению родного языка, препятствовали утрате национальных ценностей и выступали носителями культурного сопротивления. культурное сопротивление в литературной форме. В этом контексте ашуги рассматриваются как один из важнейших факторов сохранения национальной идентичности, обеспечивающий преемственность культурной памяти посредством поддержания жизнеспособности языка и расширения сфер его функционирования. Особое место среди современных национальных ашугов Южного Азербайджана занимает урмийский ашуг Деде Катип.В настоящем исследовании на основе концепции «мефкюре» (национального идеала), разработанной Зией Гёкальпом в рамках культурного национализма, рассматриваются особенности отражения национального сознания и национальных ценностей в произведениях урмийского ашуга Деде Катипа, а также их вклад в процесс национального пробуждения южноазербайджанских тюрков.

Anahtar Kelimeler

• Южно-азербайджанские турки
• культурный национализм
• национальное самосознание
• ашикская литература
• Деде Катип.

Destekleyen Kurum

нет

Proje Numarası

YOK

Etik Beyan

нет

МӘДЕНИ ҰЛТШЫЛДЫҚТАҒЫ АШЫҚТАРДЫҢ РӨЛІ: ОҢТҮСТІК ӘЗЕРБАЙЖАНДЫҚ УРМИЯЛЫҚ ДЕДЕ КӘТИП МЫСАЛЫНДА

Öz

1925 жылдан бастап Иран аумағында түркі халықтарына қатысты жүйелі ассимиляциялық саясат жүргізілгені байқалады. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі Оңтүстік Әзербайжан түріктерінің жазба және ауыз әдебиеті ұлттық бірегейлікті сақтау мен жаңғыртуда маңызды қызмет атқарып келеді. Әсіресе, ақын-ашықтар әдебиеті Оңтүстік Әзербайжан түріктерінің ұлттық ояну үдерісінде және ұлттық сананың нығаюында ең ықпалды факторлардың бірі ретінде ерекшеленеді. Ашық әдебиеті хикаялар, ертегілер, бәйіттер, бесік жырлары мен дастандар арқылы ұлттық құндылықтар мен тарихи жадты ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, мәдени сананың қалыптасуы, дамуы және кемелденуінде маңызды рөл атқарды. Ашықтар әзербайжан түрік тілінің табиғи әрі қарапайым үлгісін қолдана отырып, түрік тілінің таралуына үлес қосты; ұлттық құндылықтардың ұмытылуына жол бермеу және мәдени қарсылықты әдеби кеңістікте таныту қызметін жүзеге асырды. Осы ерекшеліктеріне байланысты ашықтар тілдің өміршеңдігін сақтап, оның қолданыс аясын кеңейту арқылы ұлттық болмыстың сабақтастығын қамтамасыз ететін мәдени қарсылықтың маңызды тетігі ретінде бағаланады. Осы тұрғыдан алғанда, урмиялық Ашық Деде Кәтип Оңтүстік Әзербайжанның қазіргі ұлттық ашықтары арасында ерекше орынға ие. Бұл зерттеуде Зия Гөкалптың мәдени ұлтшылдық тұжырымдамасы аясында негізделген мұрат (мефкүре) ұғымы басшылыққа алынып, Урмиялық Ашық Деде Кәтип шығармаларында Оңтүстік Әзербайжан түріктерінің ұлттық санасы мен ұлттық құндылықтарының көрінісі, сондай-ақ олардың ұлттық ояну үдерісіне қосқан үлесі қарастырылады.

Anahtar Kelimeler

• Оңтүстік Әзірбайжан түріктері
• Мәдени ұлтшылдық
• Ұлттық сана
• Ашық әдебиеті
• Деде Қатип.

Destekleyen Kurum

жоқ

Proje Numarası

YOK

Etik Beyan

жоқ

KÜLTÜREL MİLLİYETÇİLİKTE ÂŞIKLARIN ROLÜ: GÜNEY AZERBAYCAN URUMİYELİ DEDE KÂTİP ÖRNEĞİ

Öz

İran coğrafyasında 1925 yılından itibaren Türklere yönelik sistematik asimilasyon politikalarının yürütüldüğü görülmektedir. Bu çerçevede, günümüz Güney Azerbaycan Türklerinin yazılı ve sözlü edebiyat ürünleri, millî kimliğin korunması ve yeniden canlanmasında işlevsel bir rol üstlenmektedir. Özellikle âşık edebiyatı, Güney Azerbaycan Türklerinin millî uyanış sürecinde, millî bilincin güçlenmesinde en etkili unsurlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Âşık edebiyatı; hikâyeler, masallar, bayatılar, ninniler ve destanlar aracılığıyla millî öğeleri ve tarihsel hafızayı kuşaktan kuşağa aktararak kültürel bilincin oluşumunda, gelişiminde ve yücelmesinde önemli bir rol üstlenmiştir. Âşıklar, Azerbaycan Türkçesinin yalın biçimini kullanarak Türkçenin yayılmasına katkıda bulunmuş; millî değerlerin unutulmasını önleme ve kültürel direnişi edebî düzlemde temsil etme önemli işlevler yürütmüşler. Bu yönleriyle âşıklar dilin canlılığını koruyan ve yaygınlaştırarak millî kimliğin sürekliliğini sağlayan kültürel bir direnç unsuru olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, Urumiyeli Âşık Dede Kâtip, Güney Azerbaycan’ın çağdaş millî âşıkları arasında özel bir konuma sahiptir. Çalışmada, Ziya Gökalp’ın kültürel milliyetçilik anlayışı çerçevesinde ortaya koyduğu mefkûre temel alınarak, Urumiyeli Âşık Dede Kâtip’in eserlerinde Güney Azerbaycan Türkleri arasında millî bilinç ve millî unsurların işlenişi ile bu unsurların uyanış sürecine katkıları incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Güney Azerbaycan Türkleri
• Kültürel Milliyetçilik
• Milli Bilinç
• Âşık Edebiyatı
• Dede Kâtip.

Destekleyen Kurum

yok

Proje Numarası

YOK

Etik Beyan

yok

Kaynakça

1. Ahmedzade, H. (1980). Âşıklar. Tebriz: Ana Neşriyatı.
2. Ardı, A. (2009). Urumiye âşık mektebi. Urumiye: Yaz Neşriyatı.
3. Ayrumi, C. (2009). Âşık Dollu Mustafa: yaşayışı, yaradıcılığı, şiirleri. Urumiye: Yaz Neşriyatı.
4. Azeroğlu, N. (2023). Güney Azerbaycan Türklerinin Milletleşme Sürecinde Milli Kültür Ögelerinin Yeri ve Önemi. Uluslararası Güney Azerbaycan Türkleri 3. Forumu. www.academia.edu/105474615/Güney_Azerbaycan_Türklerinin_Milletleşme_Sürecinde_Milli_Kültür_Ögelerinin_Yeri_ve_Önemi. (09.02.2026).
5. Azeroğlu, N. (2024). Güney Azerbaycan milli şairler antolojisi I. Ankara: İKSAD Yayınları.
6. Azizpour, R., & Kobotarian Azeroğlu, N. (2020). İran Türklerinde sözlü gelenek bağlamında âşıklık geleneği ve milli bilinç. Avrasya Uluslararası Araştırmaları Dergisi, 8(21), 140–150. https://doi.org/10.33692/avrasyad.702937.
7. Erkan, O. (2023). Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kurulmasının Güney Azerbaycan Türklerine yansımaları. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 12(36), 845–863.
8. Ersoy, R. (2013). Folklor çalışmalarının 100. yılında folklor-milliyetçilik ilişkisi üzerine bazı düşünceler, Milli Folklor, 99. 51-62. Esedi, B. (2002). Dede Kâtib ve yaratıcılığı. Urumiye: Yaz Neşriyatı.

9. Esedi H. (2015). Urumiye âşıkları. Yaz Neşriyatı.
10. Feyzullahi, H. (1990). Elli âşık, elli nağme. Ahter Neşriyatı.
11. Kafkasyalı, A. (2009). İran Türkleri âşık muhitleri. İstanbul: Salkımsöğüt Yayınları.
12. Kafkasyalı, A. (2012). Dede Kâtip ve İran Türk edebiyatındaki yeri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(2), 141–163.
13. Kemali, A. (1985). İran Türklerinin sözlü geleneği ve telimhanlı. Tahran: Atropat Yayınları.
14. Kolukısa, H. (2001). Güney Azerbaycan âşık şiirinde vatan, millet ve azatlık, Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum, s. 66.
15. Kobotarian, N. (2013b). Tebriz âşıklık geleneği ve âşık edebiyatı. Adana: Karahan Yayınları.
16. Köprülü, M. F. (1914). Yeni bir ilim halkiyat: folklor, İkdam, 6 Şubat Nüshası.
17. Gökalp, Z. (1994). Türk uygarlığı tarihi. (Yeniden basım). Ankara: İnkılâp Kitabevi.
18. Gökalp, Z. (2018). Türkçülüğün esasları. Ankara: Tutku Yayınları.
19. Salmani, M. (2018), Âşık Şair: Urmiyeli Dede Kâtip", Kubbealtı Akademi Mecmuası, sayı: 186, Cilt: 47/2, sayfa: 75-86.
20. Tebrizli A. (1986). Şah İsmail Destanı. Tahran: Atropat Yayınları.
21. Tayyar, H. A. (Dede Kâtib). (2003). İncili sedef. Urumiye: Yaz Neşriyatı.
22. Tayyar, H. A. (Dede Kâtib). (2005). Urmu gölü manzumesi. Urumiye: Yaz Neşriyatı.
23. Tayyar, Hacı A. (Dede Kâtib), (2005). Günümüz aydın. Urumiye: Yaz Neşriyatı.