AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE VE DİĞER TÜRK DİLLERİNDE KIPÇAK KÖKENLİ SÖZCÜKLERİN YAYILIM ALANI

Öz

Makalede, karşılaştırmalı-tarihî ve bölgesel dilbilim yöntemleri temelinde Kıpçak kökenli unsurların Azerbaycan Türkçesinin oluşumu ve leksiko-semantik yapısındaki rolü incelenmektedir. Araştırmanın temel amacı, Azerbaycan Türkçesindeki Kıpçak etimolojik katmanının yayılım alanlarını belirlemek ve bu unsurların diğer Türk dilleriyle (Kazakça, Kırgızca, Tatarca, Özbekçe vb.) olan genetik-tipolojik paralelliklerini bilimsel olarak ortaya koymaktır. Makalede ilk kez Azerbaycan’ın toponimik haritasında, ağızlarında ve klasik edebî eserlerinde (“Dede Korkut Kitabı”, Kişverî’nin “Divan”ı vb.) izlenen Kıpçak unsurları aynı bilimsel çerçevede ele alınmaktadır. Araştırma, Azerbaycan Türkçesinin Oğuz ve Kıpçak sahaları arasında stratejik bir kesişim noktası oluşturduğunu ortaya koymakla birlikte, Kuman, Peçenek ve Hazar boylarının bıraktığı leksik mirasın dilin teşekkülündeki belirleyici rolünü de vurgulamaktadır. Çalışmada Kuzey Kafkasya, Batı Azerbaycan, Borçalı ve Anadolu bölgelerindeki yer adları ile morfolojik paralellikler, ayrıca hayvancılık, gündelik yaşam ve felsefî terminolojide Kıpçak kökenli ifadelerin geçirdiği anlamsal dönüşümler aydınlatılmaktadır. Sonuç olarak, Azerbaycan Türkçesinin Türk dilleri tasnifindeki özgün aracılık rolü ve Avrasya ölçeğindeki ortak Türk dil birliği içerisindeki önemi bilimsel veriler ışığında ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan Dili
• Kıpçak anlamsal katmanı
• Karşılaştırmalı Türkoloji
• Oğuz-Kıpçak sentezi
• Etnodilbilim.

АРЕАЛ РАСПРОСТРАНЕНИЯ СЛОВ КИПЧАКСКОГО ПРОИСХОЖДЕНИЯ В АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ И ДРУГИХ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКАХ

Öz

В статье исследуется роль компонентов кипчакского происхождения в формировании и лексико-семантической структуре азербайджанского языка на основе сравнительно-исторического и ареально-лингвистического методов. Основная цель исследования заключается в выявлении ареалов распространения кипчакского этимологического слоя в азербайджанском языке и научном обосновании генетико-типологических параллелей данных элементов с другими тюркскими языками (казахским, киргизским, татарским, узбекским и др.). В статье впервые в единой научной плоскости анализируются кипчакские элементы, зафиксированные в топонимической карте Азербайджана, диалектах и классических литературных памятниках (таких как «Книга моего деда Коркута», «Диван» Кишвари и др.). Исследование доказывает, что азербайджанский язык представляет собой стратегический узел между огузским и кипчакским ареалами, а также выявляет определяющую роль лексического наследия, оставленного куманскими, печенежскими и хазарскими племенами, в становлении языка. В работе освещаются топонимические и морфологические соответствия в регионах Северного Кавказа, Западного Азербайджана, Борчалы и Анатолии, а также семантическая трансформация выражений кипчакского происхождения в скотоводческой, бытовой и философской терминологии. В результате на научной основе обосновывается уникальная посредническая роль азербайджанского языка в классификации тюркских языков и его значение в обще-тюркском языковом единстве в евразийском масштабе.

Anahtar Kelimeler

• Азербайджанский язык
• кипчакский семантический слой
• сравнительная тюркология
• огузско-кипчакский синтез
• этнолингвистика.

DISTRIBUTIONAL AREAL OF KIPCHAK-ORIGIN WORDS IN AZERBAIJANI AND OTHER TURKIC LANGUAGES

Öz

The article investigates the role of Kipchak-origin components in the formation and lexico-semantic structure of the Azerbaijani language based on comparative-historical and regional linguistic methods. The main objective of the research is to identify the distributional zones of the Kipchak etymological layer in the Azerbaijani language and to scientifically substantiate the genetic-typological parallels of these elements with other Turkic languages (Kazakh, Kyrgyz, Tatar, Uzbek, etc.). For the first time, the article analyzes Kipchak examples traced in the toponymic map, dialects, and classical literary monuments of Azerbaijan (such as “The Book of Dede Korkut”, Kishvari’s “Divan”, etc.) within the same framework. The research shows that the Azerbaijani language is a strategic junction between Oghuz and Kipchak areals, while also highlighting the decisive role of the lexical heritage left by the Cuman, Pecheneg, and Khazar tribes in the language's formation. The study examines place names and morphological correspondences in the North Caucasus, Western Azerbaijan, Borchali, and Anatolia, as well as the semantic transformation of Kipchak-origin expressions in livestock, domestic, and philosophical terminology. Consequently, the unique intermediary role of the Azerbaijani language in the classification of Turkic languages and its significance within the common Turkic linguistic unity on a Eurasian scale are presented with scientific evidence.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijani language
• Kipchak semantic layer
• Comparative Turkology
• Oghuz-Kipchak synthesis
• Ethnolinguistics.

ҚЫПШАҚ ТЕКТІ СӨЗДЕРДІҢ ӘЗЕРБАЙЖАН ЖӘНЕ ӨЗГЕ ТҮРК ТІЛДЕРІНДЕГІ ТАРАЛУ АРЕАЛЫ

Öz

Мақалада әзербайжан тілінің қалыптасуындағы және лексикалық-семантикалық құрылымының жүйеленуіндегі қыпшақ текті компоненттердің рөлі салыстырмалы-тарихи және аймақтық лингвистикалық әдістер негізінде зерттеледі. Зерттеудің негізгі мақсаты − әзербайжан тіліндегі қыпшақ этимологиялық қабатының таралу аймақтарын анықтау және бұл элементтердің өзге түркі тілдеріндегі (қазақ, қырғыз, татар, өзбек және т.б.) генетикалық-типологиялық параллельдерін ғылыми тұрғыдан негіздеу. Мақалада алғаш рет Әзербайжанның топонимдік картасында, диалектілерінде және классикалық әдеби жәдігерлерінде («Қорқыт ата кітабы», Кишверидің «Диуаны» т.б.) кездесетін қыпшақтық элементтер біртұтас деңгейде талданады. Зерттеуде әзербайжан тілінің оғыз және қыпшақ ареалдары арасындағы стратегиялық тоғысу нүктесі екендігі дәлелденіп, құман, печенег және хазар тайпаларынан қалған лексикалық мұраның тілдің қалыптасуындағы маңызды рөлі айқындалады. Солтүстік Кавказ, Батыс Әзербайжан, Борчалы және Анадолы аймақтарындағы жер-су атаулары мен морфологиялық сәйкестіктер, сондай-ақ мал шаруашылығы, тұрмыс және философиялық терминологиядағы қыпшақ текті сөздердің семантикалық трансформациясы айқындалады. Нәтижесінде Әзербайжан тілінің түрк тілдері классификациясындағы бірегей дәнекерлік рөлі мен Еуразия кеңістігіндегі ортақ түрк тілі бірлестігіндегі маңызы ғылыми дәлелдермен көрсетіледі.

Anahtar Kelimeler

• : Әзербайжан тілі
• қыпшақ мағыналық қабаты
• салыстырмалы түркология
• оғыз-қыпшақ синтезі
• этнолингвистика.

Kaynakça

1. Bayramov, I.M. (2005). System of toponyms of western Azerbaijan. Baku: Elm.
2. Comparative Dictionary of Turkic Dialects (1991). Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
3. Chobanov, M.N. (2012). Towards the unity of Turkic literary languages (Part II). Baku: Elm ve Tehsil.
4. Demirchizade, A.M. (1999). The language of the “Book of Dede Korkut” epics. Baku: Elm. The “Book of Dede Korkut” (Electronic resource): https://cdn.oyu.edu.az/ebooks/edebiyyathsunasliq/Kitabi%20Dede%20Qorqud.pdf
5. Dictionary of Azerbaijani Dialects (2007). Institute of Linguistics named after Nasimi. Baku: Şərq-Qərb.
6. Mustafayeva, S.Sh. (2003). Tribal features in the old Azerbaijani language. Dissertation for the Degree of Candidate of Philological Sciences. Baku: Baku State University.
7. Ozyurek, R.V. (2005). Language problems of Turkish students studying in Azerbaijan. Abstract of Dissertation for the Degree of Doctor of Philological Sciences. Baku: Institute of Linguistics named after Nasimi.
8. Pashayeva, A.F. (2024). 15th-century Azerbaijani literary language. Abstract of Dissertation for the Degree of Doctor of Philological Sciences. Baku.

9. Nazarova, A.H. (2015). Lexical-semantic analysis of philosophical terms in the Azerbaijani Language. Abstract of Dissertation for the Degree of Doctor of Philosophy in Philology. Baku.
10. Samoylovich, A.N. (1922). Some Additions to the classification of Turkic languages. Petrograd. URL: http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7252&pno=5
11. Sauranbay, N.T. (1998). Kazakh language. Encyclopedia. Almaty: Kazakhstan Development Institute. Serebrennikov, B.A., Hajiyeva, N.Z. (2002). Comparative historical grammar of Turkic languages. Baku: Seda. Samadova, K.I. (2023). Morphological structure of the northern dialect of the Azerbaijani language and Kipchak elements. Ankara: Uzun Digital.