TÜRK HALKLARI DESTANLARINDA GENEALOJİK DÖNGÜSELLİK İLE ŞECEREVİ BÜTÜNLEŞME: TARİHÎ-TİPOLOJİK BİR İNCELEME

Öz

Bu makalede, folklor araştırmalarında ele alınan şecerevi bütünleşme olgusu, Kazak, Kırgız ve Başkurt epik geleneklerindeki yansımaları bakımından karşılaştırmalı-tipolojik bir yaklaşımla incelenmektedir. Kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan şecere destanları, tarihsel hafızanın korunmasına, etnik kökenin ve toplumsal yapının tanıtılmasına katkı sağlayan önemli araçlardır. Bu destanlar, sanatsal ve öğretici özellikler taşıyan özgün epik miraslardır. Toplumsal talepler ve sosyal gereksinimler doğrultusunda gelişerek etnosun kendine özgü bilgi alanını oluşturmaktadırlar. Böylece tarih bilincinin pekiştirilmesine ve etnik bütünleşmenin sağlanmasına hizmet etmektedir. Araştırmada, Rusya, Orta Asya ve Türkoloji alanındaki önde gelen araştırmacıların kuramsal yaklaşımları esas alınarak Türk halklarına ait şecere destanlarının tarihî-tipolojik özellikleri, poetik yapıları ve işlevsel nitelikleri analiz edilmektedir. Makalede “epik döngüsellik” kavramı, soy bilgisi ile tarihî verilerin kuşaklar arası süreklilik içinde bütüncül bir epik sistem aracılığıyla aktarılması olarak ele alınmaktadır. “Genealojik döngüsellik” ise soy bilgisine ilişkin unsurların epik anlatıda kalıcı yapısal modeller çerçevesinde düzenli biçimde tekrarlanarak bütünlüklü bir döngü oluşturması olarak tanımlanmaktadır. Bu olgu Kazak epik geleneğinde çok kuşaklı destan dizilerinde; Kırgız epik geleneğinde “Manas-Semetey-Seytek” üçlemesinin sürekliliğinde; Başkurt destanlarında ise şecerevi unsurların boy tarihiyle epik olay örgüsünün doğal biçimde bütünleşmesinde görülmektedir. Araştırma sonucunda, Türk halklarına ait şecere destanlarının tarihî tipolojisi sistematik bir biçimde ortaya konulmakta; şecerevi bütünleşmenin, epik geleneğin tarihsel hafızayı ve kültürel sürekliliği korumadaki evrensel işlevi bilimsel temelde açıklanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Folklor
• Türk halkları
• şecere
• destan
• Secerevi bütünleşme

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, Kazakistan Cumhuriyeti Bilim ve Yükseköğretim Bakanlığı Bilim Komitesi tarafından yürütülen BR31715839 “Edebiyat ve Sanat Araştırmalarında Temel Araştırmalar: Akademik Süreklilik ve Yeni Paradigmalar” projesi çerçevesinde gerçekleştirilmiştir.

Proje Numarası

AP26100495 "Türk dünya görüşünde inançlar: etno-folklorik boyut" başlıklı hibe araştırma projesi

GENEALOGICAL INTEGRATION IN THE EPICS OF TURKIC PEOPLES: BASED ON KAZAKH, KYRGYZ, AND BASHKIR EPICS

Öz

This article presents a comparative and typological study of genealogical integration as manifested in the Kazakh, Kyrgyz, and Bashkir epic traditions. Genealogical epics, transmitted orally from generation to generation, constitute a distinctive body of epic heritage that combines artistic and cognitive functions while serving as an important mechanism for preserving historical memory and conveying knowledge of ethnic origins and social organization. Developed in response to social demands and cultural needs, these narratives have contributed to the formation of the ethnic community's informational space, strengthened historical consciousness, and performed an integrative ethnocultural function. The study draws upon the theoretical approaches of leading scholars in Russian, Central Asian, and Turkological studies to examine the historical-typological characteristics, poetic structure, and functional features of genealogical epics among Turkic peoples. The article interprets the concept of epic cyclicity as the transmission of genealogical and historical information through successive generations within a unified epic system. In turn, genealogical cyclicity is defined as the systematic recurrence of genealogical narratives through stable structural patterns in epic discourse, thereby forming an integrated epic cycle. In the Kazakh epic tradition, this phenomenon is reflected in multi-generational epic cycles; in the Kyrgyz tradition, it is embodied in the continuity of the Manas–Semetey–Seytek trilogy; and in the Bashkir epic tradition, it is manifested in the organic integration of genealogical prologues with clan history and the epic narrative. The findings systematize the historical typology of genealogical epics among Turkic peoples and provide a scholarly substantiation of the universal role of genealogical integration in preserving historical memory and ensuring cultural continuity within the epic tradition.

Anahtar Kelimeler

• Folklore
• Turkic peoples
• genealogy
• epic
• genealogical integration.

Proje Numarası

AP26100495 "Türk dünya görüşünde inançlar: etno-folklorik boyut" başlıklı hibe araştırma projesi

Etik Beyan

This work was carried out within the framework of the project of the Science Committee of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan BR31715839 "Fundamental Research in Literary and Art Studies: Academic Continuity and New Paradigms"

ГЕНЕАЛОГИЧЕСКАЯ ИНТЕГРАЦИЯ В ЭПОСАХ ТЮРКСКИХ НАРОДОВ: НА МАТЕРИАЛЕ КАЗАХСКОГО, КЫРГЫЗСКОГО И БАШКИРСКОГО ЭПОСОВ

Öz

В статье представлено сравнительно-типологическое исследование феномена генеалогической интеграции в казахской, кыргызской и башкирской эпических традициях. Генеалогические эпосы, передаваемые из поколения в поколение в устной форме, представляют собой особый пласт эпического наследия, сочетающий художественную и познавательную функции и выступающий важным механизмом сохранения исторической памяти, а также передачи знаний об этническом происхождении и социальной организации. Сформировавшиеся в ответ на социальные запросы и культурные потребности, эти повествования способствовали формированию информационного пространства этнического сообщества, укреплению исторического сознания и выполнению интегративной этнокультурной функции. В исследовании рассматриваются историко-типологические характеристики, поэтическая структура и функциональные особенности генеалогических эпосов тюркских народов на основе теоретических подходов ведущих исследователей в области русского, центральноазиатского и тюркологического фольклороведения. В статье понятие эпической цикличности трактуется как передача генеалогической и исторической информации от поколения к поколению в рамках единой эпической системы. В свою очередь, генеалогическая цикличность определяется как систематическое воспроизведение генеалогических повествований посредством устойчивых структурных моделей в эпическом дискурсе, в результате чего формируется целостный эпический цикл. В казахской эпической традиции данный феномен проявляется в многопоколенных эпических циклах; в кыргызской традиции – в преемственности трилогии «Манас – Семетей – Сейтек»; в башкирской эпической традиции – в органичном включении генеалогических прологов в историю рода и эпическое повествование. Результаты исследования систематизируют историческую типологию генеалогических эпосов тюркских народов и дают научное обоснование универсальной роли генеалогической интеграции в сохранении исторической памяти и обеспечении культурной преемственности в рамках эпической традиции.

Anahtar Kelimeler

• Фольклор
• тюркские народы
• генеалогия
• эпос
• генеалогическая интеграция

Destekleyen Kurum

Работа выполнена в рамках реализации проекта Комитета науки Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан BR31715839 «Фундаментальные исследования в области литературоведения и искусствоведения: академическая преемственность и новые парадигмы».

Proje Numarası

AP26100495 "Türk dünya görüşünde inançlar: etno-folklorik boyut" başlıklı hibe araştırma projesi

ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫ ЭПОСТАРЫНДАҒЫ ШЕЖІРЕЛІК ТҰТАСТАНУ: ҚАЗАҚ, ҚЫРҒЫЗ ЖӘНЕ БАШҚҰРТ ЭПОСТАРЫ НЕГІЗІНДЕ

Öz

Мақалада қазақ, қырғыз және башқұрт эпикалық дәстүрлеріндегі шежірелік тұтастану құбылысына салыстырмалы-типологиялық зерттеу жүргізілді. Ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткен эпостар – көркемдік және танымдық қызметтерді ұштастыра отырып, тарихи жадты сақтаудың, этностың шығу тегі мен әлеуметтік құрылымы туралы білімді жеткізудің маңызды тетігі. Әлеуметтік сұраныс пен мәдени қажеттіліктер негізінде қалыптасқан бұл жырлар этникалық қауымның ақпараттық кеңістігін қалыптастыруға ықпал етіп, тарихи сананы орнықтырды және этномәдени тұтастану қызметін атқарды. Зерттеуде түркі халықтары эпостарының тарихи-типологиялық сипатын, поэтикалық құрылымы мен қызметтік ерекшеліктерін қарастыру үшін Орта Азия, түркітану және орыс ғылымындағы жетекші ғалымдардың теориялық тұжырымдары басшылыққа алынды. Мақалада эпикалық циклділік ұғымы біртұтас эпикалық жүйе аясында шежірелік және тарихи ақпараттың кейінгі ұрпақтарға сабақтастықпен берілуі ретінде түсіндірілді. Қазақ эпикалық дәстүрінде бұл құбылыс бірнеше ұрпақты қамтитын эпикалық циклдерден көрініс табады. Қырғыз дәстүрінде ол «Манас – Семетей – Сейтек» трилогиясындағы сабақтастықтан байқалады. Башқұрт эпикалық дәстүрінде шежірелік прологтардың ру тарихы мен эпикалық баяндауға табиғи түрде кірігуінен көрініс табады. Зерттеу нәтижелері түркі халықтарындағы шежірелік эпостардың тарихи типологиясын жүйелеп, эпикалық дәстүрдегі тарихи жадты сақтауда және мәдени сабақтастықты қамтамасыз етуде шежірелік тұтастанудың әмбебап рөлін ғылымға негіздей отырып түсіндіреді.

Anahtar Kelimeler

• Фольклор
• түркі халықтары
• генеалогия
• эпос
• Шежірелік тұтастық.

Destekleyen Kurum

Зерттеу Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің BR31715839 «Әдебиеттану мен өнертану саласындағы іргелі зерттеулер: академиялық сабақтастық пен жаңа парадигмалар» жобасын іске асыру аясында орындалды.

Proje Numarası

AP26100495 "Türk dünya görüşünde inançlar: etno-folklorik boyut" başlıklı hibe araştırma projesi

Kaynakça

1. Abramzon, S. M. (1971) Kırgızlar ve onların etnogenetik ve tarihî-kültürel bağları. Frunze: Kırgız SSC Bilimler Akademisi Yayınevi.
2. Aksikendi, S. (1973). İzvleçeniya iz Madjmu at-Tavarih. V. A. Romodin (Ed.), Materialı po İstorii Kırgızov i Kırgızstana içinde. Moskova: Nauka.
3. Attokurov, S. (1995). Kırgız şeceresi. Bişkek: Kırgızstan.
4. Babalar Sözü (2006). Yüz ciltlik. 37. cilt: kahramanlık destanları. Astana: Foliant.
5. Berdibay, R. (2017). Epos – El hazinesi. Almatı: Däuir.
6. Husainov, G. B. (1996). Başkirskaya literatura XI–XVIII vv. Ufa: Gilem.
7. Ibrayev, Ş. (1991). Kazak Folkloristiği: dün, bugün, yarın. âlem almanahı içinde. Almatı: Jalın.
8. Jirmunskiy, V. M. (1959). Voprosı genezisa i istorii eposa «Alpamış». Ob Epose «Alpamış». Materialı po Obsujdeniyu Eposa «Alpamış». Taşkent: Nauka.

9. Jirmunskiy, V. M. & Zarifov, H. T. (1947). Uzbekskiy narodnıy geroiçeskiy epos. Moskova: OGIZ. Kasqabasov, S. (2009). Öris. Almatı: Jibek Jolı.
10. Kırgız Cumhuriyeti Millî Bilimler Akademisi C.Aytmatov Dil ve Edebiyat Enstitüsü. El Yazmaları Fonu. Deste № 888 Koñıratbayev, Ä. (1991). Kazak folklorunun tarihi. Almatı: Ana Tili.
11. Kozgambayeva, G., Yegizbayeva, M. & Urazbayeva, A. (2021). The concept of zheti-ata and the prohibition of marriage up to seven generations in Kazakh culture. Milli Folklor, 17(129), 264.
12. Kuzeyev, R. (1957). Başkirskiye şejere. Adabi Başkortostanı, (6).
13. Marğulan, Ä. H. (2007). Şığarmaları (Cilt 1). Almatı: Alatau.
14. Nadergulov, M. H. (2009). İstoriko-funktsionalnıye janrı başkirskoy literaturı: genezis, tipologiya, stil i traditsii (Doktora Tezi). Ufa.
15. Sadırbayev, S. (2008). «Kız Jibek» destanının romantik özelliği. Kız Jibek: lirik destan içinde. Almatı: Kazak Üniversitesi.
16. Sokoroy G. (1995) Şam yaktyhy. Şiirler, düzyazı eserleri, tarihî yazılar, mektuplar. Ufa: Kitap.
17. Serikbayoğlu, B. (1999). Tarihî destanın tabiatı. Karagandı.
18. References Abramzon, S. (1971). Kirgizy i ikh etnogeneticheskie i istoriko-kulturnye svyazi [Kyrgyz and Their Ethnogenetic and Historical-Cultural Relations]. Frunze: Publishing House of the Academy of Sciences of the Kirghiz SSR.
19. Aksikendi, S. (1973). Izvlecheniya iz Madzhmu at-Tavarikh [Extracts from Majmu at-Tawarikh] // Romodin V. A. Materials on the history of the Kyrgyz and Kyrgyzstan. M.: Nauka.
20. Attokurov, S. (1995). Kyrgyz sanzhyrasy [The Kyrgyz Genealogy]. Kyrgyz UIAsynyn Tarykh Institute. Ilimy-propagandalyk coordinationlyk «Muras» ishker dolbooru. Bishkek: Kyrgyzstan.
21. Babalar sоzi. (2006). Juz tomdyq. Vol. 37, Batyrlar jyry [The Word of the Ancestors: A Hundred-Volume Edition. Vol. 37: Epic Songs of Heroes]. Foliant.
22. Berdybay, R. (2017). Epos – el kazynasy [The epic is a national treasure]. Almaty: Dauir.
23. Kaskabasov, S. (2009). Oyoris [Intellectual horizon]. Almaty: Zhibek zholy, 2009.
24. Khusainov, G.B. (1996). Bashkirskaya literatura XI–XVIII vv. [Bashkir literature XI-XVIII centuries]. Educational allowance for universities. Text. Ufa: Gilem, 1996. 280 c. (In Russian)
25. Konyratbaev, A. (1991). Qazaq folklorynyn tarihy [History of Kazakh folklore]. Almaty: Ana tili.
26. Kozgambayeva G., Yegizbayeva M. & Urazbayeva A. (2021). The concept of zheti-ata and the prohibition of marriage up to seven generations in Kazakh culture. Milli Folklor. Vol. 17, No. 129. pp. 45–57. DOI: 10.32523/2664-5157-2020-2-4-7-26.
27. Kuzeev, R. (1957). Bashkirskie Shezhere [Bashkir shezhere]. Adabi Bashkorstan.
28. Maikov, L.N. (1863). About the epics of Vladimir’s cycle [O bylinakh Vladimirova tsikla]. St. Petersburg.
29. Margulan, A.Kh. (2007). Shygharmalary [Composition]. Volume 1. Almaty: Alatau.
30. Nadergulov, M.Kh. (2009). Istoriko-funktsionalnye zhanry bashkirskoi literatury: genezis, tipologiya, stil i traditsii [Historical and functional genres of Bashkir literature: genesis, typology, style and traditions] // Dissertation for the degree of Doctor of Philology. Ufa, 346 pp.
31. Serikbayuly, B. (1999). Tarihi epos tabighaty [The nature of the historical epic]. Karaganda.
32. Sokoroy, G. (1995) Sham yaktyhy. Shigyrzar, sasma asarzar, tarikhi yazmalar, khattar [The Light of the Lamp: Poems, Prose Works, Historical Writings, Letters]. Ufa: Kitap.
33. Ybraev, Sh. (1991). Qazaq folklory: keshe, bugin, erten [Kazakh folklore: yesterday, today, tomorrow] // Almanac «Alem». Almaty: Zhalyn.
34. Zhirmunsky, V.M. (1959). Voprosy genezisa i istorii epicheskogo skazaniya ob «Alpamysh» [Questions of the genesis and history of the epic tale about «Alpamysh»] // About the epic «Alpamysh». Materials for the discussion of the epic «Alpamysh». Tashkent: Science.
35. Zhirmunsky, V.M. & Zarifov, H.T. (1947). Uzbekskii narodnyi geroicheskii epos [Uzbek folk heroic epic]. Moscow: OGIZ.