Küreselleşme Sürecinde Türk Devletleri Teşkilatı’nın Türkiye’nin Uluslararası Ticaretine Etkisi

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 231 - 256, 29.12.2025

Mustafa Gümüş , Güner Koç Aytekin

Öz

Küreselleşme, ülkeler arasındaki siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkilerin gelişmesiyle birlikte ülkelerin sahip olduğu tüm maddi ve manevi değerlerin ulusal sınırlarını aşarak evrensel bir değer kazanması olarak tanımlanmaktadır. Kutuplaşma ise ekonomik gelişimde yoğunlaşmanın bazı bölgelerde ortaya çıkabileceğini ve bu yoğunlaşmanın diğer bölgelere yayılacağını ifade etmektedir. Bu yayılma etkisi genellikle olumlu bir ekonomik etki olarak görülmektedir. Güçlü kutup merkezleri, çekim gücüyle etraflarındaki bölgelerde ekonomik büyümeyi tetikleyebilir. Hatta güçlü kutup merkezlerinin yayılma etkisi, geri itme etkisini aşacak kadar güçlü olursa, yeni merkezler ortaya çıkarabilir. Türkiye’nin liderliğini yaptığı Türk Devletleri Teşkilatı bu bağlamda bir örnektir. Türkiye Cumhuriyeti’nin küresel bir kutup merkezi olabilmesi için ekonomik yoğunluğa ulaşması gerekmektedir. Türk Devletleri Teşkilatı, Türkiye'nin liderliğinde Türk dünyasındaki ülkelerin bir araya gelerek ekonomik, siyasi ve kültürel iş birliğini amaçlamaktadır. Ekonomik entegrasyon modellerinden “gümrük birliği” kapsamında Türk Devletleri Teşkilatı üye ülkeleri bütünleşmesi R Project içerisinde zaman serisi verileriyle birlikte GADF, Zivot-Andrews, ARDL, Breusch-Godfrey, Breusch-Pagan, Jarque-Bera testleri kullanılarak hipotezlerimizin uzun ve kısa dönemli katsayı sonuçları, F-sınır testi sonuçları, Granger nedensellik analizi ve sonuçları, CUSUM grafiği gösterimi ile analiz edilmiş, Türk Devletleri Teşkilatı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ihracatın ithalatı karşılama oranında ve GSYH’de pozitif bir etki gösterdiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Küreselleşme , Kutuplaşma , Gümrük Birliği , Türk Devletleri Teşkilatı , Zaman Serisi Analizi

The Impact of the Organization of Turkic States on Turkiye’s International Trade in the Process of Globalization

Öz

Globalization is defined as the process through which all tangible and intangible values possessed by nations transcend national boundaries and acquire universal significance, driven by the development of political, economic, and cultural relations among countries. Polarization, on the other hand, refers to the concentration of economic development in certain regions and the subsequent diffusion of this concentration to other areas. This diffusion effect is generally perceived as a positive economic phenomenon. Strong polar centers can stimulate economic growth in their surrounding regions through their gravitational influence. Moreover, if the diffusion effect of such strong polar centers surpasses the repulsion effect, new centers may emerge. In this context, the Organization of Turkic States (OTS), led by Turkey, serves as a pertinent example. For the Türkiye to become a global polar center, it must attain a sufficient level of economic concentration. OTS aims to foster economic, political, and cultural cooperation among the Turkic countries under Türkiye’s leadership. Within the framework of the “customs union” model of economic integration, the integration of the OTS has been analyzed using time-series data in the R Project environment through GADF, Zivot–Andrews, ARDL, Breusch–Godfrey, Breusch–Pagan, and Jarque–Bera tests. The long- and short-term coefficient estimates of our hypotheses, F-bound test results, Granger causality analysis and findings, as well as the CUSUM graph, demonstrate that both the OTS and Türkiye have a positive impact on the export-to-import coverage ratio and on GDP.

Anahtar Kelimeler

Globalization , Polarization , Customs Union , Organization of Turkic States , Time Series Analysis

Kaynakça

• Altundağ, Z. (2016). Geçmişten Günümüze Şanghay İş birliği Örgütü. Avrasya Etüdleri 49(1), 99-124.
• Anderson, J., and Van, W. E. (2003). Gravity with gravitas: A solution to the border puzzle. American Economic Review, 93(1), 170–192
• Arı, T. (2010). Orta Asya'da Siyasal, Toplumsal ve Ekonomik Yapılar, Güvenlik Sorunları ve İş birliği Girişimleri. İçinde: T. Arı (der.), Orta Asya ve Kafkasya, (s. 13-41), MKM Yayıncılık.
• Arıboğan, D. Ü. (2001). Globalleşme Senaryosunun Aktörleri, Uluslararası İlişkilerde Güç Mücadelesi. Derin Yayıncılık.
• Atalay, M. (2010). Türk Cumhuriyeti ve Türk Birliği. Bilgeoğuz Yayınları.
• Avrupa Birliği Komisyonu. (2022). Avrupa Parlamentosuna, Konseye, Avrupa Ekonomik ve Sosyal Komitesine ve Bölgeler Komitesine Sunulan Komisyon Bilgilendirmesi Brüksel, SWD 333 nihai.
• Baldwin, R. E., and Venables, A. J. (1995). Regional Economic Integration. İçinde: G. M. Grossman ve K. Rogoff (Ed.), Handbook Of International Economics, vol. 3, (s. 1597-1644), Elsevier.
• Daban, C. (2021). 21. Yüzyılda Türkiye’nin Afrika Ülkeleri ile Siyasi ve Diplomatik İlişkileri, ASBİ Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 21(3), 925-944.
• Daşdemir, E. (2019). Asya Türk Cumhuriyetlerinin Ekonomik Bütünleşmesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Diakite, A. (2022). Uluslararası Örgütler Hukuku Açısından Afrika Birliği ve Kıtadaki Etkinliği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Dickey, D. A., and Fuller, W. A. (1979). Distributions of the Estimators for Autoregressive Time Series with a Unit Root. Journal of American Statistical Association, 74(366), 427-431.
• Durdular, E. (2016). Türk Dünyasının Geleceğe Açılan Penceresi; Türk Keneşi. Türk Yurdu, Türk Yurdu Dergisi, (342), 36-42.
• Erol, M. S. ve Güzel, M. (2019). Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri Arasındaki İlişkilerin Bilim Diplomasisi Boyutu. Bölgesel Araştırmalar Dergisi, 3(1), 12-49.
• Granger, C. W. J. (1969). Investigating Causal Relations by Econometric Models and Cross Spectral Methods, Econometrica Journal of the Econometric Society 37(3), 424-438.
• Hobikoğlu, H. E. (2007). Gümrük Birliklerinin Ekonomik Etkileri ve Türkiye Ekonomisi: Gümrük Birliği Yansımaları, Sosyal Bilimler Dergisi, (1), 65-82.
• Işıldak, S. (2022). Küresel Entegrasyonda Türk İş Birliği Modeli Olarak Türk Devletleri Teşkilatı’nın Yeri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Bursa: Bursa Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• İlhan, A. (2019). Türkiye’nin Dış Politikasında İslam İş birliği Teşkilatı (1969-2012). Siyasal Kitapevi
• Myrdal, G. (1957). Rich Lands And Poor: The Road To World Prosperity. Harper & Brothers.
• Natsiopoulos, K., and Tzeremes, N. G. (2022). ARDL Bounds Test For Cointegration: Replicating The Pesaran Et Al. (2001) Results For The UK Earnings Equation Using R. Journal Of Applied Econometrics, 37(5), 1079-1090.
• Ordu Gözlem. (2022) Coğrafya kaderdir... İşte Türkiye'nin etrafında son 30 yılda meydana gelen savaşlar. https://www.ordugozlem.com/gundem/cografya-kaderdiriste-turkiye-nin-etrafinda-son-30-yilda-h286.html
• Özalp, G. O. (2015). Turan Ordusu Avrasya Askeri Statülü Kolluk Kuvvetleri Teşkilatı. IQ Kültür Sanat.
• Özalp, M. (2019). Türkiye’nin Şanghay İşbirliği Örgütü’ne Olası Üyeliğinin Avrasya Politikasına Etkileri. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(4), 3439-3469.
• Özdemir, Y., ve Aytekin, G. K. (2016). Avrupa Birliği (AB) Gümrük Birliği’nin Türkiye Ekonomisine Etkileri, Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(9), 45-59.
• Perroux, F. (1950). Economic Space: Theory and Applications. Quarterly Journal of Economics, 64(1), 89-104.
• Pesaran, M.. H., Shin, Y., and Smith, R. P. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289-326.
• Pfaff, B. (2008). Analysis of Integrated and Cointegrated Time Series With R, Second Edition. Springer.
• Phillips, P. C. B., and Perron, P. (1988). Testing For A Unit Root In Time Series Regression. Biometrika, 75(2), 335–346.
• R Core Team (2021). R: A Language And Environment For Statistical Computing. R Foundation For Statistical Computing, Vienna, Austria. https://www.R-project.org
• Sungur, Ö. (2023). Gümrük Birliği’nin Türkiye’nin Uluslararası Ticareti Üzerindeki Etkileri: Çekim Modeli Analizi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Bursa: Bursa Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• T.C. Dış İşleri Bakanlığı. (2018). Türkiye-AB Gümrük Birliği https://www.mfa.gov.tr/turkiye-ab-gumruk-birligi.tr.mfa
• T.C. Merkez Bankası. (2018). Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Döviz Rezerv Yönetimi. https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/5b4e46d9-a54d-4ce2-b872-665143119bda/Doviz_Rezerv_Yonetimi2018.PDF?MOD=AJPERES
• Türk Devletleri Teşkilatı. (2012), 2. Zirve Bişkek. https://www.turkicstates.org/tr/temel-belgeler
• Türk Devletleri Teşkilatı. (2019). 7. Zirve Bakü. https://www.turkicstates.org/assets/pdf/temel_belgeler/7-zirve-bildirisi-14-tr.pdf
• Türk Devletleri Teşkilatı. (2021a). 8. Zirve İstanbul. https://www.turkicstates.org/assets/pdf/temel_belgeler/8-zirve-bildirisi-15-tr.pdf
• Türk Devletleri Teşkilatı. (2021b). 2040 Vizyonu. https://turkicstates.org/assets/pdf/haberler/turk-dunyasi-2040-vizyonu-2396-98.pdf
• Türk Devletleri Teşkilatı. (2022a). 9. Zirve Semerkant. https://www.turkicstates.org/assets/pdf/temel_belgeler/9-zirve-bildirisi-16-tr.pdf
• Türk Devletleri Teşkilatı. (2022b). 10. Zirve Astana. https://www.turkicstates.org/u/d/basic-documents-tr/10-zirve-bildirisi-2023-21-tr.pdf
• Türk Devletleri Teşkilatı. (2023). Türk Devletleri Teşkilatı Olağanüstü Zirvesi Ankara Bildirisi. https://www.turkicstates.org/tr/temel-belgeler.
• Türkiye İstatistik Kurumu. (2021). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dis-Ticaret-Istatistikleri-Subat-2024-53527
• Unctad. (1997). Unıted Natıons Conference On Trade And Development Geneva.
• Van J. (2014). Power, Trust, And Network Complexity: Three Logics Of Hedging İn Asian Security, International Relations Of The Asia-Pacific, 14(3), 331–356.
• Winslow, C., ve Edward, A. (1951). The Cost of Sickness and the Price of Health. Monograph Series
• Yıldırım, E. ve Dura, C. (2007). Gümrük Birliği’nin Türkiye Ekonomisi Üzerindeki Etkileri Konusundaki Literatüre Bir Bakış, Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (28), 141-177.
• Zeileis A, and Hothorn, T. (2002). Diagnostic Checking İn Regression Relationships. R News, 2(3), 7–10.
• Zeileis A., Leisch F., Hornik K., and Kleiber C. (2002). Strucchange: An R Package For Testing For Structural Change İn Linear Regression Models. Journal Of Statistical Software, 7(2), 1–38.
• Zivot, E., and Andrews, K. (1992). Further Evidence On The Great Crash, The Oil Price Shock, and The Unit Root Hypothesis. Journal of Business and Economic Statistics, 10(3), 251–270.